شفتە: کۆفتە تەختە سادە کوردییەکەی ماڵەوە

شفتە، کە شفتا یان شیفتەش دەنووسرێت، کۆفتە تەختە ڕۆژانە کوردییەکەیە؛ پارچەیەکی تەخت و سوورکراوە و گەڵائاسا لە گۆشتی هاڕاو، پیاز، جەعفەری و بەهارات، کە لە ماڵە کوردییەکانی سەرانسەری جیهاندا دەبینرێت. خواردنی سەیران و ژەمە پێچراوەکانە، سفرەکانی ڕەمەزان و ئێوارە ژەمەکانی ناو هەفتە، کە بە گەرمی ڕاستەوخۆ لە تاوەوە دەخورێت یان بە ساردی لە ناو پارچەیەکی دووقاتکراوی ناندا لەگەڵ پیازی خاو و کەمێک ئاوی لیمۆن دەگیرێت. بەپێی هەموو گێڕانەوەکان، لە سەرانسەری کوردستان و ماڵە کوردییەکانی دەوروبەری جیهاندا باوە. ئەوەی شفتە تایبەت دەکات بە وردی ئەوەیە کە تایبەت نییە. بە دەگمەن لە چێشتخانەیەکدا دەیدۆزیتەوە یان وەک خواردنی سەر شەقام دەفرۆشرێت؛ خواردنی ماڵەوەیە کە لە ئاشپەزخانەدا بە دەستەی دوازدەیی لێ دەنرێت و بە هەمان خێرایی دەخورێت. هەروەها بەپێی نەریت خواردنێکی ئابوورییە؛ ڕێگایەکە بۆ ئەوەی بڕێکی کەمی گۆشت بۆ خێزانێکی تەواو بەس بێت، بە بەستنی بە پیاز، پەتاتە، جەعفەری، هێلکە و ئارد، هەندێک جار تەنانەت بە نانی بەشیرکراو. ئەنجامەکە سادەیە، وا دەکات زیاترت لێ بوێت و بە ڕوونی تامی منداڵییەکی کوردییە. ئەمە نەوەد و پێنجەم وتاری زنجیرەکەیە. هەر خواردنێک کە شایەنی تۆمارکردن بێت پێویست ناکات خواردنێکی تایبەتی جێی ناکۆکی یان شاکارێکی پاراستن بێت؛ هەندێکیان تەنها ئەو خواردنانەن کە گەلێک لە ڕاستیدا زیاتر لە هەمووان دەیانخوات. شفتە وەک کۆفتە تەختە ڕۆژانە کوردییەکە شایەنی جێگەکەیەتی؛ ئەوەی بۆ نانی نیوەڕۆی قوتابخانە لە نان دەپێچرێتەوە، بۆ میوانان بە دەستە سوور دەکرێتەوە و بە ڕەچەتەی نەگۆڕەوە بۆ ئاشپەزخانەکانی دوور لە شاخەکان گوازراوەتەوە.

خاڵە سەرەکییەکان

• کۆفتەیەکی تەختی سوورکراوەی کوردی لە گۆشتی هاڕاو، پیاز، جەعفەری و بەهارات؛ بە شێوەی تەخت و گەڵائاسا

• خواردنێکی ماڵەوە کە بە دەگمەن لە چێشتخانەکاندا دەبینرێت؛ خواردنی سەیران، ژەمە پێچراوەکان و ڕەمەزان

• بە شێوەی نەریتی ئابوورییە؛ بڕی گۆشت بە پیاز، پەتاتە، جەعفەری، هێلکە و ئارد زیاد دەکرێت

• لە سەرانسەری کوردستان و دیاسپۆرادا دەخورێت؛ زۆرجار لەگەڵ پیاز و لیمۆن لە نان دەپێچرێتەوە

زانیارییە خێراکان

ناوی کوردی: شفتە (هەروەها شفتا، شیفتە)

جۆر: کۆفتەی تەختی سوورکراوە؛ خواردنێکی سادە و سەرەکیی ماڵەوە

لە چی دروست دەکرێت: گۆشتی هاڕاو، پیاز، جەعفەری، هێلکە، ئارد؛ زۆرجار پەتاتە و بەهارات

خواردن: گەرم یان سارد؛ لە نانی پێچراوەدا لەگەڵ پیاز، سماق و لیمۆن؛ لە سەیرانەکاندا

ئامادەکردنی نەریتی

شفتە بە گۆشتی هاڕاو دەست پێ دەکات؛ زۆرجار گۆشتی مانگا، هەرچەند گۆشتی بەرخ یان تێکەڵەیەکیش باوە، کە لەگەڵ پیازی وردکراو، جەعفەریی زۆر و بڕێکی پڕوپێی بەهارات تێکەڵ دەکرێت: کەمون، پاپریکا، بیبەری ڕەش و هەندێک جار بەهاراتێکی تایبەتی کۆفتە یان گۆشت. زۆرجار پەتاتەی ڕەندەکراو تێکەڵ دەکرێت، هەم بۆ سووککردنی پێکهاتەکە و هەم بۆ زیادکردنی بڕی گۆشتەکە، و هێلکەیەک و کەمێک ئارد هەمووی دەکەنە تێکەڵەیەکی نەرم و پێکەوەبەستوو. (هەندێک چێشتلێنەر، بە فێڵێکی کۆن کە لەگەڵ بەشێکی ئەورووپا هاوبەشە، نانی کۆن بە شیر دەکەن، دەیگوشن تا وشک دەبێت و بە شێلاندن تێکەڵی دەکەن.) پارچەیەکی تێکەڵەکە بە قەبارەی پڕی ناولەپ بە شێوەی تۆپۆڵە دروست دەکرێت، پاشان بە پەستان دەکرێتە کۆفتەیەکی تەخت و باریک و گەڵائاسا. شفتەکان لە ڕۆنی گەرمدا سوور دەکرێنەوە، کاتێک قاوەیی دەبن هەڵدەگێڕدرێن و بە لێواری ترد و ناوەوەی نەرم دەردەهێنرێن؛ چێشتلێنەر زۆرجار سەرەتا یەکێکی تاقی دەکاتەوە تا دڵنیا بێت کە پێکەوە دەمێنێتەوە، و ئەگەر وا نەبێت کەمێک ئاردی زیاتر زیاد دەکات. دەستبەجێ دەخورێن یان بۆ دواتر هەڵدەگیرێن، و وەک زۆر کورد پێت دەڵێن، باشترین شێوەیان ئەوەیە لە نانی گەرمدا لەگەڵ پیازی خاو، کەمێک سماق و لیمۆنی تازە بپێچرێنەوە.

ئەو خواردنەی لە ماڵەوە مایەوە

بەشێکی زۆری ئەم زنجیرەیە سەرقاڵی ئەو خواردنانە بووە کە گواستراونەتەوە؛ خواردنە تایبەتەکان کە چێشتخانەکان بانگەشەی خاوەندارێتییان کردووە، دەوڵەتەکان ناویان گۆڕیون یان شوێنیان بە بەڵگەنامەکانی ئاماژەی جوگرافیاییدا هەڵگیراوە. شفتە جۆری پێچەوانەی خواردنە: ئەو خواردنەی لە ماڵەوە مایەوە. بە دەگمەن بۆ فرۆشتن لێ دەنرێت، بە دەگمەن لە لیستی خواردن دەنووسرێت؛ لە ئاشپەزخانەی خێزانەکاندا دەژی، بە دەستەی گەورە دروست دەکرێت چونکە هەمووان زیاتر لە یەکیان دەوێت. هەر ئەو ماڵەوەییبوونەیە وای دەکات گرنگ بێت. چێشتلێنان تەنها گۆشتە برژاوەکانی ئاهەنگ و هێما جێی ناکۆکییەکانی نییە؛ هەروەها، و بە زۆری، خواردنە ئاساییەکەیە کە خەڵک لە سێشەممەیەکدا دروستی دەکەن، و شفتە بۆ کورد هەمان خواردنەیە. ئابووریبوونەکەشی چیرۆکێک دەگێڕێتەوە. زیادکردنی بڕێکی کەمی گۆشت بە پیاز، پەتاتە و نان لۆژیکی ماڵێکە کە باشترین سوود لە بەردەستەکانی دەبینێت، هەمان حەزی سروشتی کە ئەم زنجیرەیە لە پەنیرە ئابوورییە دەرهێنراوەکان بە پەستان لە پاشماوەی ئاوی پەنیردا بینی. چونکە ڕەچەتەکە سادە و گوازراوەیە، باشتر لە نزیکەی هەر شتێک لەگەڵ دیاسپۆرای کورد گواستراوەتەوە: لە یاددا هەڵگرتنی ئاسانە، لە هەر ئاشپەزخانەیەکدا دووبارە دروستکردنی ئاسانە، و ئەوەندە بەهێزە کە سوورکردنەوەی تاوەیەک شفتە لە دەرەوەی وڵات دەتوانێت ماڵێک پڕ بکات لە بۆنی ماڵەوە. کۆفتەی هەستی سەر بە شوێنێک بوونە.

پرسیارە باوەکان

شفتە چییە؟

شفتە کۆفتەیەکی تەختی نەریتیی سوورکراوەی کوردییە کە لە گۆشتی هاڕاو تێکەڵ بە پیاز، جەعفەری، هێلکە، ئارد، بەهارات و زۆرجار پەتاتەی ڕەندەکراو دروست دەکرێت، پاشان بە شێوەی کۆفتەی تەخت و گەڵائاسا شێوەی پێ دەدرێت و سوور دەکرێتەوە. خواردنێکی خۆشەویستی ماڵەوەیە کە لە سەرانسەری کوردستان و دیاسپۆرای کورددا دەخورێت، بۆ سەیران و ژەمە پێچراوەکان و لە ڕەمەزاندا باوە، و زۆرجار لە ناندا لەگەڵ پیاز و لیمۆن پێچراوە دەخورێت.

شفتە چ جیاوازییەکی لەگەڵ کۆفتە یان کوببە هەیە؟

کوببە خواردنێکی ناوپڕکراوە بە توێکڵێکی دەرەوەی گەنمی وردکراو یان هەویر لە دەوری پێکهاتەیەکی گۆشت، و زۆر کۆفتە تۆپۆڵەی گۆشتن کە لە شۆربا یان سۆسدا بە هێواشی دەکوڵێن. شفتە سادەترە: کۆفتەیەکی تەختی سوورکراوە لە گۆشتی هاڕاوی تامدارکراو، کە زۆرجار بە پەتاتە، هێلکە و ئارد پێکەوە دەبەسترێت و لە تاوەدا لێ دەنرێت. خواردنێکی سوورکراوەی شێوازی ماڵەوەیە، نەک کوببەیەکی ناوپڕکراو یان تۆپۆڵەیەکی گۆشت لە سۆسدا، و بەهۆی خێرایی و گونجاوی بۆ گواستنەوە و ئابووریبوونەکەیەوە بەهانرخە.

بۆچی شفتە بە دەگمەن لە چێشتخانەکاندا دەبینرێت؟

شفتە لە بنەڕەتدا خواردنی ماڵەوەیە. دروستکردنی بە دەستەی گەورە بۆ خێزانێک خێرا و هەرزانە، و بە بۆنە ماڵەوەییەکان وەک سەیران، ژەمە پێچراوەکان و ڕەمەزانەوە بەستراوەتەوە، نەک خواردن لە دەرەوەی ماڵ. چونکە لێنانی لە ماڵەوە هێندە ئاسانە و هێندە بە ئاشپەزخانەی خێزانەکانەوە پەیوەستە، هەرگیز بە ڕاستی نەبووەتە خواردنی چێشتخانە یان سەر شەقام، کە ئەمە بەشێکە لەوەی بۆچی بۆ ئەو کوردانەی بە خواردنی گەورە بوون هێندە هەستێکی کەسی هەیە.

کۆتایی

شفتە نەوەد و پێنجەم وتاری ئەم زنجیرەیەیە و بە مەبەست هەڵبژێردراوە: بیرخستنەوەی ئەوەی دڵی چێشتلێنان زۆرجار لە سادەترین خواردنەکەیدا بە بەرزترین دەنگ لێ دەدات. لێرەدا هیچ بانگەشەیەکی مۆزەخانەیی بۆ کردن نییە، هیچ دەوڵەتێک بۆ مشتومڕ نییە؛ تەنها کۆفتەیەکی تەختی سوورکراوە لە گۆشت و پیاز و جەعفەری، کە کورد لەو کاتەوەی خەڵک لەبیریانە، لە ماڵەوە بە دەستەی دوازدەیی دروستیان کردووە. بڕێکی کەمی گۆشت دەکاتە ژەمێک، بە ڕێکوپێکی لە دووقاتێکی ناندا جێ دەگرێت، و بۆ کوردێکی دوور لە ماڵەوە بە وردی تامی ئەو ئاشپەزخانەیەی هەیە کە تێیدا گەورە بووە. دوای نەوەد و پێنج وتار، شفتە نوێنەرایەتیی سفرەی ڕۆژانەی کوردی دەکات؛ ئەو خواردنەی هەرگیز بۆ فرۆشتن نەبوو، هەرگیز جێی ناکۆکی نەبوو و هەرگیز لەبیر نەکرا، چونکە لەو شوێنەدا دەژیا کە کولتوور لە ڕاستیدا تێیدا دەژی: لە ماڵەوە، لە تاوەدا و بە هاوبەشکردن.