پێشەکی
لە ئایاری 1916، لە کاتێکدا جەنگی یەکەمی جیهان لە ئەورووپا و ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا بڵێسەی دەسەند، دوو دیپلۆمات ــ ئەفسەری بەریتانی سێر مارک سایکس و دیپلۆماتی فەرەنسی فرانسوا ژۆرژ–پیکۆ ــ بە نهێنی، بە پێنووسێکی ڕەساس و نەخشەیەک، ئیمپراتۆریەتی عوسمانییان پارچەپارچە کرد. ئەو ڕێککەوتنەی ئامادەیان کرد، کە بە ڕێککەوتنی سایکس–پیکۆ ناسراوە، خاکە عەرەبی و کوردییەکانی ئیمپراتۆریەتی عوسمانیی بۆ ناوچەکانی نفووزی بەریتانیا و فەرەنسا دابەش کرد. ئەم کارە بە نهێنیی تەواو کرا، بەبێ زانیاری یان ڕەزامەندیی ئەو خەڵکانەی نیشتمانەکانیان دابەش دەکرا؛ نەتەوەی کوردی بەسەر چوار دەوڵەتی داهاتوودا پەرت کرد و بۆ سەدەیەک هەر ئاسۆیەکی دەوڵەتبوونی کوردی سڕییەوە.
بۆ خەڵکی کورد، سایکس–پیکۆ بەدناوترین پەیماننامەی مێژووە. ئەو دابەشکردنەی لە چاڵدێران (1514) دەستی پێ کرد، لە ئاماسیا (1555) فەرمی کرا، لە زوهاب (1639) هەمیشەیی کرا و لە ئەرزەڕووم (1847) بوو بە پرسێکی نێودەوڵەتی، بەم ڕێککەوتنە تەواو کرا. ئەو بەشەی کوردستان کە لە ژێر کۆنترۆڵی عوسمانیدا بوو، و لانیکەم لە ژێر یەک بەڕێوەبردنی ئیمپراتۆریدا یەکگرتوو بوو، ئێستا زیاتر لە نێوان ناوچەکانی بەریتانیا و فەرەنسادا دابەش کرا. کاتێک ئەم ناوچانە بوون بە ناوچەکانی ئینتیدابی عێراق و سووریا، دابەشبوونی کوردستان بۆ چوار بەش (تورکیا، عێراق، ئێران، سووریا) تەواو بوو. هەر سنوورێک کە ئەمڕۆ خەڵکی کورد بەند دەکات، بە ڕاستەوخۆ یان ناڕاستەوخۆ ڕەگی بۆ ئەو هێڵانە دەگەڕێتەوە کە سایکس و پیکۆ کێشایان.
ناوەڕۆک
مەرجەکانی ڕێککەوتنەکە و خاکەکانی کوردستان
ڕێککەوتنی سایکس–پیکۆ چی بوو؟
ڕێککەوتنی سایکس–پیکۆ (کە بە ڕێککەوتنی ئاسیای بچووکیش ناو دەبرێت) ڕێککەوتنێکی نهێنی بوو کە لە ئایاری 1916 لە نێوان بەریتانیای مەزن و فەرەنسادا، بە ڕەزامەندیی ڕووسیای ئیمپراتۆری، بۆ پارچەپارچەکردنی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی بەسترا. دانوستانەکان لە تشرینی دووەمی 1915 لە نێوان سێر مارک سایکس (نوێنەری بەریتانیا) و فرانسوا ژۆرژ–پیکۆ (نوێنەری فەرەنسا) دەستی پێ کرد، و سێرگێی سازۆنۆف نوێنەرایەتیی ڕووسیای، وەک سێیەم ئەندامی هاوپەیمانیی سێگانە، دەکرد.
ڕێککەوتنەکە خاکە عەرەبی و کوردییەکانی ئیمپراتۆریەتی عوسمانیی بۆ ناوچەی کۆنترۆڵی ڕاستەوخۆ و ناوچەی نفووز دابەش کرد. بەریتانیا کۆنترۆڵی ناوچەکانی دەوروبەری بەغدا و بەسڕا و حەیفای دەکرد. فەرەنسا لوبنان و کەناری دەریای ناوەڕاستی سووریا و خاکێکی فراوانی باشووری ڕۆژهەڵاتی تورکیای کۆنترۆڵ دەکرد. فەرەنسا هەروەها نفووزێکی بەرچاوی بەسەر بەشەکانی دیکەی سووریا و کوردستانی عێراقی ئەمڕۆدا دەسەپاند. بەڵێنی قۆستەنتینیە و پارێزگا ئەرمەنییەکان، لەوانە ناوچە کوردنشینەکانی دەوروبەری وان و بەدلیس و ئەرزەڕووم، بە ڕووسیا درا.
خاڵە سەرەکییەکان
• سایکس–پیکۆ ئەو بەشەی کوردستان کە لە ژێر کۆنترۆڵی عوسمانیدا بوو، لە نێوان ناوچەکانی بەریتانیا و فەرەنسادا دابەش کرد و دابەشبوونی کوردستانی بۆ چوار بەش (تورکیا، عێراق، ئێران، سووریا) تەواو کرد، کە تا ئەمڕۆ بەردەوامە.
• ڕێککەوتنەکە بە نهێنیی تەواو کرا؛ نە کوردێک و نە عەرەبێک و نە هیچ کەسێکی ناوچەکە ڕاوێژی پێ کرا. ئەو خەڵکانەی نیشتمانەکانیان پارچەپارچە دەکرا، تەنها دوای ئەوەی بۆڵشەڤیکەکان لە تشرینی دووەمی 1917 ڕێککەوتنەکەیان ئاشکرا کرد، لێی ئاگادار بوونەوە.
• ڕێککەوتنەکە دژ بەو بەڵێنانە بوو کە بەریتانیا بە سەرکردە عەرەبەکانی دابوو (نامەنگاریی حوسێن–مەکماهۆن)، و دواتر دژ بە بەڵێنی خودموختاریی کورد لە پەیماننامەی سیڤەر (1920)دا دەبوو.
• هەرچەندە بڕگە وردەکانی سایکس–پیکۆ هەرگیز بە تەواوی جێبەجێ نەکران، لۆژیکە بنەڕەتییەکەی ــ خستنی خاکە کوردی و عەرەبییەکانە ژێر کۆنترۆڵی بەریتانیا و فەرەنسا ــ لە ڕێگەی سیستەمی ئینتیدابی کۆمەڵەی نەتەوەکانەوە هاتە دی.
زانیارییە خێراکان
ڕێککەوتن: ڕێککەوتنی سایکس–پیکۆ (ڕێککەوتنی ئاسیای بچووک) بەروار: ئایاری 1916 (دانوستانەکان لە تشرینی دووەمی 1915 دەستیان پێ کرد) لایەنەکان: بەریتانیای مەزن (سێر مارک سایکس)، فەرەنسا (فرانسوا ژۆرژ–پیکۆ)، ڕووسیا (سێرگێی سازۆنۆف) جۆر: ڕێککەوتنێکی نهێنیی سەردەمی جەنگ بۆ پارچەپارچەکردنی عوسمانی بڕگەی سەرەکی بۆ کورد: دابەشکردنی خاکەکانی کوردستان لە نێوان ناوچەی بەریتانیا (باشووری کوردستان/عێراق)، ناوچەی فەرەنسا (باکوور/ڕۆژاوای کوردستان/سووریا) و ناوچەی ڕووسیا (پارێزگا ئەرمەنییەکان لەگەڵ ناوچە کوردییەکانی دەوروبەری وان و بەدلیس و ئەرزەڕووم) ئاشکرابوون: ڕووسیای بۆڵشەڤیکی لە تشرینی دووەمی 1917 ئاشکرای کرد میرات: بنەمای ئینتیدابەکانی کۆمەڵەی نەتەوەکان کە عێراق و سووریایان پێک هێنا و دابەشبوونی کوردستانیان بۆ چوار بەش تەواو کرد
چوارچێوەی مێژوویی: پارچەپارچەکردنی پیاوە نەخۆشەکەی ئەورووپا
تا 1915، ڕوون بوو کە ئیمپراتۆریەتی عوسمانی ــ کە لەگەڵ ئەڵمانیا و نەمسا–هەنگاریا پەیوەستی هێزە ناوەندییەکان بووبوو ــ بە ئەگەری زۆرەوە نەیدەتوانی بە یەکگرتوویی لە جەنگەکە ڕزگاری بێت. بەریتانیا و فەرەنسا و ڕووسیا دەستیان بە پلاندانان بۆ پارچەپارچەکردنی خاکەکانی عوسمانی کرد. هەر یەکەیان بەرژەوەندیی خۆی هەبوو: ڕووسیا قۆستەنتینیە و پارێزگا ئەرمەنییەکانی دەویست؛ فەرەنسا سووریا و لوبنان و باشووری ڕۆژهەڵاتی تورکیای دەویست؛ بەریتانیا میزۆپۆتامیا (عێراق) و کەنداوی فارس و دەستگەیشتنێکی پارێزراوی بە هیندستان لە ڕێگەی کەناڵی سوێسەوە دەویست.
ڕێککەوتنەکە لە کاتێکدا کرا کە بەریتانیا لە هەمان کاتدا بەڵێنی دەوڵەتێکی عەرەبیی سەربەخۆی بە سەرکردە عەرەبەکان دەدا، لە بەرامبەر ڕاپەڕینیان دژ بە عوسمانییەکان (نامەنگاریی حوسێن–مەکماهۆن لە 1915–1916). بەریتانیا هەروەها بەڵێنی پشتگیریی نیشتمانێکی جولەکەی لە فەلەستین بە سەرکردە سیۆنیستەکان دەدا (ڕاگەیاندنی باڵفۆر لە 1917). ئەم سێ کۆمەڵە بەڵێنە لە بنەڕەتدا دژ بە یەکتر بوون، و کورد، کە هیچ کەسێک هیچ بەڵێنێکی پێ نەدابوو، تەنانەت بەشێک لە گفتوگۆکەش نەبوو.
مەرجەکانی ڕێککەوتنەکە و خاکەکانی کوردستان
ڕێککەوتنی سایکس–پیکۆ خاکەکانی عوسمانیی بۆ چەند ناوچە دابەش کرد. ڕووسیا پارێزگا ئەرمەنییەکانی ئەرزەڕووم و ترابزۆن و وان و بەدلیسی بەدەست دەهێنا؛ هەموویان دانیشتوانێکی بەرچاوی کوردیان تێدا بوو. فەرەنسا لوبنان و کەناری سووریا و ئەدەنە و کیلیکیا و بەشێکی زۆری باشووری ڕۆژهەڵاتی ئەنادۆڵی وەردەگرت، لەوانە ناوچە کوردنشینەکانی باکوور و ڕۆژاوا. فەرەنسا هەروەها نفووزی بەسەر ناوچەی مووسڵدا (کوردستانی عێراقی ئەمڕۆ) دەسەپاند. بەریتانیا ناوچەکانی دەوروبەری بەغدا و بەسڕا و کەنداوی فارسی وەردەگرت.
کاریگەرییەکە لەسەر کوردستان وێرانکەر بوو. ئەو بەشەی کوردستان کە لە ژێر کۆنترۆڵی عوسمانیدا بوو ــ و لانیکەم لە پەیماننامەی زوهابەوە (1639) لە ژێر یەک بەڕێوەبردنی ئیمپراتۆریدا یەکگرتوو بوو ــ ئێستا لە نێوان سێ هێزی ئەورووپیدا زیاتر دابەش کرا. ناوچە کوردنشینەکان بە ناوچەکانی ڕووسیا و فەرەنسا و بەریتانیا سپێردران، بەبێ لەبەرچاوگرتنی سنوورە ئەتنیکی و زمانی و کولتوورییەکانی کورد. سنوورەکان هیچ لۆژیکێکی مافی دیاریکردنی چارەنووسیان پەیڕەو نەدەکرد، بەڵکو لۆژیکی ڕکابەریی کۆلۆنیالیی ئەورووپییان پەیڕەو دەکرد.
ئاشکرابوون و دەرئەنجامەکان: شکاندنی بەڵێنەکان پێش دانیان
ڕێککەوتنی سایکس–پیکۆ تا تشرینی دووەمی 1917 بە نهێنی مایەوە، کاتێک حکومەتی بۆڵشەڤیکی لە ڕووسیا ــ کە لە شۆڕشی ئۆکتۆبەردا دەسەڵاتی گرتبووە دەست ــ دەقەکەی لە ئەرشیفەکانی قەیسەردا دۆزییەوە و بڵاوی کردەوە. ئاشکرابوونی ڕێککەوتنەکە تووڕەیی لە سەرتاپای جیهانی عەرەبدا هەڵگیرساند و شەرمەزارییەکی گەورەی بۆ بەریتانیا و فەرەنسا هێنا، کە بەڵێنە هاوکاتەکانیان بە سەرکردە عەرەبەکان وەک بەڵێنی پووچ ئاشکرا بوون. بۆ کورد، ئاشکرابوونەکە تەنها ئەوەی پشتڕاست کردەوە کە ماوەیەکی زۆر بوو گومانی لێ دەکرد: زلهێزەکان خاکی کوردستانیان وەک خاکێک سەیر دەکرد کە دەبێت دابەش بکرێت، نەک وەک نیشتمانێک کە دەبێت ڕێزی لێ بگیرێت.
بڕگە وردەکانی سایکس–پیکۆ هەرگیز بە تەواوی جێبەجێ نەکران؛ شۆڕشی ڕووسیا ئەم وڵاتەی لە هاوکێشەکە دەرکرد، و چوونە ناو جەنگی ویلایەتە یەکگرتووەکان زمانی سیاسیی سەرۆک ویڵسۆنی دەربارەی مافی دیاریکردنی چارەنووس هێنایە ئاراوە. بەڵام لۆژیکە بنەڕەتییەکەی ڕێککەوتنەکە لە ڕێکخستنی دوای جەنگدا دەربڕانی خۆی دۆزییەوە. کۆنفرانسی سان ڕیمۆ (1920) بە فەرمی ئینتیدابەکانی سووریا و عێراقی، بە ڕیز، بە فەرەنسا و بەریتانیا سپارد. پەیماننامەی سیڤەر (1920) بڕگەی بۆ کوردستانێکی خودموختار لەخۆ گرت، بەڵام بەرگریی نەتەوەگەرایانەی تورکیا بووە هۆی گۆڕینەوەی بە پەیماننامەی لۆزان (1923)، کە بە هیچ شێوەیەک باسی کوردستانی نەکرد. خەڵکی کورد لە نێوان تورکیا و عێراق و سووریا و ئێراندا دابەشکراو مایەوە، و وڵاتە بەڵێنپێدراوەکەیان لە نەخشە سڕایەوە.
ڕیزبەندیی کاتیی ڕووداوە سەرەکییەکان
تشرینی دووەمی 1915 ــ دانوستانەکان لە نێوان سایکس (بەریتانیا) و پیکۆ (فەرەنسا) دەست پێ دەکەن.
ئایاری 1916 ــ ڕێککەوتنی سایکس–پیکۆ بەسترا؛ خاکەکانی عوسمانی بۆ ناوچەکانی بەریتانیا و فەرەنسا و ڕووسیا دابەش دەکرێن.
حوزەیرانی 1916 ــ ڕاپەڕینی عەرەب دژ بە ئیمپراتۆریەتی عوسمانی دەست پێ دەکات، لەسەر بنەمای بەڵێنەکانی بەریتانیا بۆ سەربەخۆیی.
تشرینی دووەمی 1917 ــ ڕووسیای بۆڵشەڤیکی ڕێککەوتنەکە بڵاو دەکاتەوە؛ پەیمانە نهێنییەکە بۆ جیهان ئاشکرا دەبێت.
نیسانی 1920 ــ کۆنفرانسی سان ڕیمۆ ئینتیدابەکانی سووریا و عێراق بە فەرەنسا و بەریتانیا دەسپێرێت.
ئابی 1920 ــ پەیماننامەی سیڤەر بڕگەی بۆ کوردستانی خودموختار لەخۆ دەگرێت؛ هەرگیز جێبەجێ نەکران.
تەممووزی 1923 ــ پەیماننامەی لۆزان جێی سیڤەر دەگرێتەوە؛ هیچ باسێک لە کوردستان نییە. دابەشبوون بۆ چوار بەش تەواو بووە.
میرات و گرنگی بۆ مێژووی کورد
ڕێککەوتنی سایکس–پیکۆ وێرانکەرترین پەیماننامەی مێژووی کوردە. دابەشبوونی کوردستانی بە دابەشکردنی زیاتری ئەو بەشەی کە لە ژێر کۆنترۆڵی عوسمانیدا بوو، لە نێوان ناوچە کۆلۆنیالییەکانی بەریتانیا و فەرەنسادا تەواو کرد. دابەشکردنی پێشووی زوهاب (1639) کوردستانی لە نێوان دوو ئیمپراتۆریەتدا دابەش کردبوو؛ سایکس–پیکۆ لە نێوان چوار دەوڵەت–نەتەوەی داهاتوودا دابەشی کرد. کاتێک دۆخی ڕێکخستنی دوای جەنگ ڕوون بووەوە، خەڵکی کورد خۆی وەک کەمینە لە تورکیا و عێراق و سووریا و ئێراندا بینییەوە؛ گەورەترین نەتەوەی بێدەوڵەتی جیهان.
ڕێککەوتنەکە هەروەها هێمایەکی لووتبەرزیی کۆلۆنیالیی ئەورووپییە. دوو پیاو ــ سایکس، خانەدانێکی بەریتانی کە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی بە شێوەیەکی ڕۆمانتیکی سەیر دەکرد، و پیکۆ، دیپلۆماتێکی فەرەنسی کە بڕیاری دا بوو سووریا بۆ فەرەنسا مسۆگەر بکات ــ هێڵیان لەسەر نەخشە کێشا کە چارەنووسی ملیۆنان کورد و عەرەب و ئاشووری و خەڵکی دیکەیان دیاری کرد. ئەم کارەیان بە نهێنی و بەبێ ڕاوێژ کرد، و دژ بەو بەڵێنانە بوو کە ڕاست لە هەمان کاتدا بە خەڵکانی ناوچەکە دەدران.
هەر ساتێکی شڵەژانی سیاسی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا لەگەڵ ڕاگەیاندنی «کۆتایی سایکس–پیکۆ»دا ڕووبەڕوو بووەتەوە؛ لە دامەزراندنی حکومەتی هەرێمی کوردستان لە 1992ەوە تا سەرهەڵدانی داعش لە 2014 و تا ناوچە خودموختارە کوردییەکە لە باکووری ڕۆژهەڵاتی سووریا. بەڵام ئەو سنوورانەی سایکس و پیکۆ یارمەتیی پێکهێنانیان دا، بە شێوەیەکی سەرسوڕهێنەر بەردەوامییان نیشان داوە. خەباتی کورد بۆ مافی دیاریکردنی چارەنووس لە بنەڕەتدا خەباتێکە دژ بە میراتی ڕێککەوتنێکی نهێنی کە لە 1916 لەلایەن دوو دیپلۆماتی ئەورووپییەوە کرا، کە هەرگیز نەیانپرسی خەڵکی کورد چی دەوێت.
پرسیارە باوەکان
ڕێککەوتنی سایکس–پیکۆ چی بوو؟
ڕێککەوتنێکی نهێنی بوو کە لە ئایاری 1916 لە نێوان بەریتانیا و فەرەنسا، بە ڕەزامەندیی ڕووسیا، بەسترا و خاکەکانی ئیمپراتۆریەتی عوسمانیی بۆ ناوچە کۆلۆنیالییەکانی نفووز دابەش کرد. خاکەکانی کوردستانی لە نێوان ناوچەکانی بەریتانیا و فەرەنسا و ڕووسیادا دابەش کرد و بنەمای دابەشبوونی کوردستانی بۆ چوار بەش (تورکیا، عێراق، سووریا، ئێران) دانا.
سایکس–پیکۆ چۆن کاریگەریی لەسەر کورد دانا؟
کوردستانی عوسمانیی لە نێوان ناوچەکانی بەریتانیا و فەرەنسادا زیاتر دابەش کرد و ئەو دابەشکردنەی تەواو کرد کە چەندین سەدە پێشتر دەستی پێ کردبوو. کاتێک ئەم ناوچانە بوون بە ناوچەکانی ئینتیدابی عێراق و سووریا، خەڵکی کورد بەسەر چوار دەوڵەتدا (تورکیا، عێراق، سووریا، ئێران) پەرت بوو، بەبێ هیچ ئاسۆیەک بۆ مافی دیاریکردنی چارەنووس. هیچ کوردێک ڕاوێژی پێ نەکرا.
ئایا ئەو سنوورانەی سایکس–پیکۆ پێکی هێنان، هێشتا بەردەوامن؟
لە بنەڕەتدا، بەڵێ. هەرچەندە بڕگە وردەکانی سایکس–پیکۆ بە پەیماننامە و ئینتیدابەکانی دواتر گۆڕدران، دابەشکردنە بنەڕەتییەکەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بۆ دەوڵەتەکانی تورکیا و عێراق و سووریا و لوبنان و ئوردن و فەلەستین/ئیسرائیل، ئەو لۆژیکە پەیڕەو دەکات کە سایکس و پیکۆ دایانمەزراند. دابەشبوونی کوردستان بۆ چوار بەش ڕاستەوخۆ ئەم میراتە ڕەنگ دەداتەوە.
سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر
Britannica ــ ڕێککەوتنی سایکس–پیکۆ
The Kurdish Project ــ ڕێککەوتنی سایکس–پیکۆ
Oxford University Press ــ سایکس–پیکۆ: ئەو پەیماننامەیەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی پارچەپارچە کرد