تەها موحیەدین مەعروف کێ بوو؟
تەها موحیەدین مەعروف سیاسەتمەدارێکی کوردی عێراقی بوو کە لە 1924 لە پێنجوێنی پارێزگای سلێمانی لە کوردستانی عێراق لەدایک بوو و لە 1974 تا 2003 وەک جێگری سەرۆکی عێراق خزمەتی کرد؛ نزیکەی سی ساڵ، کە وای کرد ئەو کوردە بێت کە درێژترین ماوە لە پۆستێکی باڵای دەوڵەتی عێراقدا خزمەتی کردووە لە مێژوودا.
ڕۆڵەکەی وەک جێگری سەرۆک لە ژێر ڕژێمی بەعسدا، و پاشان لە ژێر دیکتاتۆرییەکەی سەدام حوسێندا کە بەردەوام تاکەکەسیتر دەبوو، تا ڕادەیەکی زۆر ڕێوڕەسمی بوو و دەسەڵاتی زۆری نەبوو. پارتی بەعس ناسنامە کوردییەکەی ئەوی بۆ بەخشینی ڕووخسارێکی هێماییی کوردی بە ڕژێمێک بەکار هێنا کە بە شێوەیەکی سیستەماتیک کوردانی دەچەوساندەوە و ئاوارە دەکرد و بە کۆمەڵ دەیکوشتن، بە تایبەتی لە ڕێگەی هەڵمەتی ئەنفالی 1986-1989ەوە.
ئاڵۆزیی ئەخلاقیی پێگەکەی، وەک کەسایەتییەکی سیاسیی کورد کە ڕەوایەتی بە ڕژێمێک دەبەخشی کە جینۆسایدی دژ بە کورد ئەنجام دەدا، بە بەرفراوانی گفتوگۆی لەبارەوە کراوە. لە سەرتاسەری هەڵمەتی ئەنفالدا لە پۆستە ڕێوڕەسمییەکەیدا مایەوە؛ ڕاستییەک کە زۆرێک لەو کوردانەی ئەندامی خێزانیان بەهۆی دڕندایەتییەکانی بەعسەوە لەدەست دا، بە قووڵی ناڕەحەت دەکات.
خاڵە سەرەکییەکان
• تەها موحیەدین مەعروف (1924-2009) بۆ نزیکەی 30 ساڵ (1974-2003) وەک جێگری سەرۆکی عێراق خزمەتی کرد.
• لە پێنجوێنی کوردستانی عێراق لەدایک بوو و ڕووخسارە هێماییە کوردییەکەی ڕژێمی بەعس بوو.
• ڕۆڵەکەی تا ڕادەیەکی زۆر ڕێوڕەسمی بوو، لە کاتێکدا ڕژێمی بەعس کوردانی دەچەوساندەوە و بە کۆمەڵ دەیکوشتن.
• لە سەرتاسەری جینۆسایدی ئەنفال دژ بە کورددا (1986-1989) لە پۆستەکەیدا مایەوە.
• میراتەکەی لە ڕووی ئەخلاقییەوە ئاڵۆزە؛ بەرپرسێکی کورد کە درێژترین ماوەی خزمەتکردنی لە مێژووی عێراقدا هەبوو و هاوکارێکی جێی ناکۆکیی ڕژێمی بەعس بوو.
زانیاریی خێرا
ناوەڕۆک
دەستکەوت و بەشدارییە سەرەکییەکان
ڕیزبەندیی کاتی و ڕووداوە سەرەکییەکان
پەیوەندییەکان بە مێژووی کوردەوە
سەرەتای ژیان و ڕەچەڵەک
تەها موحیەدین مەعروف لە 1924 لە پێنجوێن لەدایک بوو؛ شارۆچکەیەکی کوردیی بچووک لە شاخەکانی پارێزگای سلێمانی نزیک سنووری ئێران. لە بەغدا ژیانی پیشەییی سیاسیی دەست پێ کرد و لە کۆتاییدا خۆی لەگەڵ پارتی بەعس و پێکهاتە سیاسییەکانی هاوئاراستە کرد.
پاشخانی مێژوویی
پەیوەندیی پارتی بەعس بە سیاسەتمەدارە کوردەکانەوە پەیوەندیی ڕاکێشان بۆ خزمەتکردنی سیستەم بوو؛ بەکارهێنانی کەسایەتییە کوردەکان لە پۆستە هێماییەکاندا بۆ پیشاندانی ڕووخسارێکی بەشداریی کورد لە فەرمانڕەواییدا، لە کاتێکدا سیاسەتی بەعەرەبکردن و ئاوارەکردن و لە کۆتاییدا جینۆسایدی دژ بە دانیشتووانی کورد پەیڕەو دەکرد. تەها موحیەدین مەعروف دیارترین نموونەی ئەم ڕاکێشانە بوو.
هەڵمەتی ئەنفالی 1986-1989، کە ڕژێمی سەدام حوسێن لە ژێر سەرکردایەتیی عەلی حەسەن ئەلمەجید («عەلی کیمیاوی») ئەنجامی دا، دەیان هەزار کوردی کوشت و هەزاران گوندی کوردیی وێران کرد. لە سەرتاسەری ئەم هەڵمەتەدا مەعروف لە پۆستەکەیدا وەک جێگری سەرۆک مایەوە.
دەستکەوت و بەشدارییە سەرەکییەکان
درێژترین ماوەی خزمەتکردنی بەرپرسێکی کوردی دەوڵەت لە مێژووی عێراقدا
ئاڵۆزییە ئەخلاقییەکانی پێگەکەی هەرچییەک بن، ماوەی 29 ساڵەی تەها موحیەدین مەعروف وەک جێگری سەرۆکی عێراق ڕیکۆردێکی ڕاستەقینەیە؛ درێژترین ماوەی خزمەتکردنی کوردێک لە پۆستێکی باڵای دەوڵەتی عێراقدا. مانەوەی لەم ڕۆڵەدا بۆ سێ دەیە فەرمانڕەواییی بەعس پێویستی بە لێهاتووییی سیاسی و نەرمونیانیی تاکەکەسی و ئامادەیی بۆ قبووڵکردنی سنووردارییەکانی پۆستێکی تا ڕادەیەکی زۆر ڕێوڕەسمی هەبوو.
ڕیزبەندیی کاتی و ڕووداوە سەرەکییەکان
مشتومڕەکان، ناکۆکییەکان و پرسیارە مێژووییەکان
مشتومڕە سەرەکییەکە لەبارەی تەها موحیەدین مەعروفەوە ئەوەیە کە ئایا چەندین دەیەی ئەو وەک جێگری سەرۆک لە ژێر ڕژێمی بەعسدا، بە تایبەتی لە سەردەمی جینۆسایدی ئەنفالدا، هاوکاری لەگەڵ دەوڵەتێکی جینۆسایدکەر پێک دەهێنێت یان نا. بۆچوونی کورد بە قووڵی دابەش بووە. هەندێک بە کەسایەتییەکی پراگماتی دەیزانن کە بوونێکی کوردیی لە سیاسەتی بەغدادا پاراست، ئەوانی دیکە بەردەوامیی خزمەتکردنی لە سەردەمی ئەنفالدا بە کردەیەکی لێخۆشبووننەهەڵگری هاودەستی لەگەڵ جینۆساید دەزانن.
ناسنامە کوردییەکەی لە ڕێگەی ڕەچەڵەکی پێنجوێنییەکەی و هاتنی ناوی لە ناو نەریتی کوردە دیارەکاندا سەلمێنراوە.
میرات و کاریگەریی کولتووری
میراتی تەها موحیەدین مەعروف لە ڕووی ئەخلاقییەوە ئاڵۆز و جێی ناکۆکییە. خاوەنی ڕیکۆردێکی ڕاستەقینەیە؛ درێژترین ماوەی خزمەتکردنی بەرپرسێکی کورد لە مێژووی دەوڵەتی عێراقدا. بەڵام ئەو ڕیکۆردە لە خزمەتکردنی ڕژێمێکدا دروست بوو کە جینۆسایدی دژ بە کورد ئەنجام دا. چیرۆکەکەی نموونەیەکی ئاگادارکەرەوەی مەترسییە ئەخلاقییەکانی بەشداریی هێمایی لە سیستەمێکدایە کە تاک ناتوانێت بە شێوەیەکی کاریگەر دژایەتیی کردەوەکانی بکات.
پەیوەندییەکان بە مێژووی کوردەوە
مستەفا بارزانی؛ سەرکردەی کورد کە دژ بەو ڕژێمەی بەعس خەباتی کرد کە مەعروف خزمەتی کرد
جەلال تاڵەبانی؛ سەرکردەی کورد کە لە کۆتاییدا بوو بە سەرۆکی ڕەوای عێراق
ئیبراهیم ئەحمەد؛ کەسایەتیی سیاسیی کورد لە عێراقی بەعسیدا، هاوسەردەم
پرسیارە باوەکان
تەها موحیەدین مەعروف کێ بوو؟
تەها موحیەدین مەعروف (1924-2009) سیاسەتمەدارێکی کوردی عێراقی بوو کە لە 1974 تا 2003 وەک جێگری سەرۆکی عێراق خزمەتی کرد؛ نزیکەی سی ساڵ، کە وای کرد ئەو کوردە بێت کە درێژترین ماوە لە پۆستێکی باڵای دەوڵەتی عێراقدا خزمەتی کردووە. ڕۆڵەکەی لە ژێر ڕژێمی بەعسدا تا ڕادەیەکی زۆر ڕێوڕەسمی بوو.
ئایا تەها موحیەدین مەعروف کورد بوو؟
بەڵێ. لە پێنجوێنی کوردستانی عێراق لەدایک بوو و لە سەرچاوە مێژووییەکاندا بە کورد ناسێنراوە.
بۆچی میراتەکەی جێی ناکۆکییە؟
لە سەرتاسەری هەڵمەتی ئەنفالی ڕژێمی بەعسدا (1986-1989) لە پۆستەکەیدا وەک جێگری سەرۆک مایەوە؛ هەڵمەتێک کە دەیان هەزار کوردی کوشت و بە جینۆساید ناسراوە. زۆرێک لە کورد بەردەوامیی خزمەتکردنی ئەو لەم سەردەمەدا بە هاودەستی لەگەڵ جینۆساید دەزانن.
سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر
بەشداربووانی Wikipedia. 'Taha Muhie-eldin Marouf.' Wikipedia. سەردانکراوە 2025.
بەشداربووانی Wikipedia. 'List of Kurds.' Wikipedia. سەردانکراوە 2025.