تەتوان: شارۆچکە بەندەرە کوردییەکەی کەناری ڕۆژئاوای دەریاچەی وان

پێشەکی

تەتوان (بە کوردی: تەتوان؛ بە ئەرمەنی: داتڤان) شارۆچکەیەکی زۆرینە کوردە لە کەناری ڕۆژئاوای دەریاچەی وان، لە پارێزگای بەدلیس لە دوورترین بەشی ڕۆژهەڵاتی تورکیا؛ ئەو ناوچەیەی کورد بە باکوور، یان باکووری کوردستان، ناوی دەبات. بە نزیکەی 79,000 دانیشتوو، پڕدانیشتووترین شارەوانیی پارێزگاکە و بەندەری سەرەکی و ناوەندی گواستنەوە لەسەر گەورەترین دەریاچەی تورکیایە.

تەتوان لە بەرزایی نزیکەی 1,690 مەتر لە بناری گڕکانی ناچالاکی نەمرود هەڵکەوتووە. لە سەدەی بیستەمدا لە کۆمەڵە ماڵێکی بچووک لە کنار اسکەلەیەکەوە گەشەی کرد و بوو بە دەروازەیەکی ناوچەیی، کە بە فێرییەکی مێژوویی هەڵگری شەمەندەفەر لەسەر ئاو بە شاری وانەوە بەستراوەتەوە. ئەم ناساندنە جوگرافیای شارۆچکەکە، دانیشتووانە کوردەکەی و ئەو پەیوەندییانەی گواستنەوە دەخاتە ڕوو کە گرنگییان پێ بەخشیوە.

خاڵە سەرەکییەکان

• تەتوان لە کەناری ڕۆژئاوای دەریاچەی وان لە پارێزگای بەدلیس هەڵکەوتووە، بەشێکی زۆرینە کوردی باشووری ڕۆژهەڵاتی تورکیا (باکوور).

• بە 79,214 دانیشتوو (2021)، گەورەترین شارەوانیی پارێزگای بەدلیسە.

• بەندەری سەرەکیی دەریاچەی وان و کۆتایی ڕۆژئاوایی ڕێڕەوی فێریی هەڵگری شەمەندەفەری دەریاچەی وانە بۆ وان.

• زۆربەی دانیشتووانی شارۆچکەکە کوردی عەشیرەتی بەکیرانن؛ بەدلیس یەکێکە لەو پارێزگایانەی تورکیا کە چڕیی کوردی‌قسەکەرانی تێدا لە بەرزترین ئاستدایە.

• لە بناری نەمرود (نەمرود) هەڵکەوتووە، گڕکانێکی ناچالاک کە کاسە گڕکانییەکەی یەکێک لە گەورەترین دەریاچەکانی ناو کاسەی گڕکان لە جیهاندا لەخۆ دەگرێت.

زانیارییە خێراکان

ناو (بە کوردی): تەتوان

ناوی دیکە: داتڤان (بە ئەرمەنی)

وڵات / ناوچە: تورکیا (باکوور / باکووری کوردستان)

پارێزگا: بەدلیس

شوێن: کەناری ڕۆژئاوای دەریاچەی وان

بەرزایی: نزیکەی 1,690 مەتر (5,540 پێ)

دانیشتووان: 79,214 (2021)

کۆمەڵگەی زاڵ: کورد (کورمانجی)؛ عەشیرەتی بەکیران

بەناوبانگ بە: بەندەری دەریاچەی وان، فێریی هەڵگری شەمەندەفەر و گڕکانی نەمرود

سەرۆکی شارەوانی: موومین ئەرۆل (پارتی دەم)

ناوەڕۆک

تەتوان لە کوێیە؟

شارۆچکەیەکی کوردی لە پارێزگای بەدلیس

لە گوندی کنار اسکەلەوە بۆ بەندەری دەریاچە

- فێریی دەریاچەی وان و هێڵی ئاسن

گڕکانی نەمرود و دیمەنی سروشتی

تەتوانی ئەمڕۆ

هێڵی کات

پرسیارە باوەکان

کەسایەتی و شوێن و بابەتە پەیوەندیدارەکان

سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر

تەتوان لە کوێیە؟

تەتوان لە کەناری باشووری ڕۆژئاوای دەریاچەی وان هەڵکەوتووە؛ گەورەترین دەریاچەی تورکیا و یەکێک لە دەریاچە گەورە داخراوەکانی جیهان کە دەرچەی ئاو نییە. ئەم دەریاچەیە کاتێک پێک هات کە تەقینەوەیەکی گڕکانیی پێش مێژوو ڕێڕەوی سەرەتایی دەرچوونی ئاوەکەی بەست. قوڵترین حەوزی دەریاچەکە ڕاست لە باکووری ڕۆژهەڵاتی شارۆچکەکەدایە. دەریاچەی وان لە بەرزایی نزیکەی 1,640 مەتر لە ئاستی دەریاوە هەڵکەوتووە، و سوێریی زۆری ئاوەکەی زۆرجار ڕێگری لە بەستنی دەکات، سەرەڕای زستانە بە توندی ساردەکانی ڕۆژهەڵاتی ئەنادۆڵ.

شارۆچکەکە شوێنێکی ستراتیژیی هەیە. لە مێژوودا کۆنترۆڵی ئەو ڕێگایەی دەکرد کە لە حەوزی وانەوە بەرەو ڕۆژئاوا دەچوو بۆ بەدلیس و لەوێوە بۆ دەشتەکانی میزۆپۆتامیا؛ ڕێڕەوێک بە ناو ناوچەیەکدا کە بە گشتی سەخت و شاخاوییە. پارێزگای بەدلیس، کە تەتوان لە ڕووی ژمارەی دانیشتووانەوە شوێنی سەرەکیی تێدا هەیە، لە ڕۆژئاوای دەریاچەکە لە لێواری بەرزاییەکانی ئەرمەنستان هەڵکەوتووە.

شارۆچکەیەکی کوردی لە پارێزگای بەدلیس

دانیشتووانی تەتوان بە زۆری کوردن و بە نەریت پەیوەندییان بە عەشیرەتی بەکیرانەوە هەیە. لێکۆڵینەوە دیمۆگرافییەکانی پارێزگا زۆرینە کوردەکانی تورکیا بە بەردەوامی بەدلیسیان لە نێوان ئەو پارێزگایانەدا داناوە کە بەرزترین ڕێژەی کوردی‌قسەکەرانیان هەیە، بە زۆری کورمانجی‌قسەکەر (کوردیی باکوور).

ئەم تایبەتمەندییە کوردییە لە سیاسەتی شارۆچکەکەشدا دیارە. دوای هەڵبژاردنە ناوخۆییەکانی 2024، سەرۆکی شارەوانیی تەتوان موومین ئەرۆلی پارتی دەمە، ئەو پارتەی پشتگیریی کورد دەکات (پارتی یەکسانی و دیموکراسیی گەلان). ئەمە تازەترینە لە زنجیرەیەکی سەرکەوتنی هەڵبژاردنی لایەنە پشتگیرەکانی کورد لە سەرانسەری ناوچەکەدا؛ شێوازێک کە چەندین جار بە کردارەکەی حکومەتی ناوەندی بەرکەوتووە، واتە دوورخستنەوەی سەرۆک شارەوانییە هەڵبژێردراوە کوردەکان و دانانی بەڕێوەبەری دیاریکراو لە جێگەیان.

لە گوندی کنار اسکەلەوە بۆ بەندەری دەریاچە

تەتوان لە مێژوویەکی درێژدا وێستگەیەکی سەر ڕێگا بووە نەک شارێکی گەورە. لە گێڕانەوە مێژووییەکاندا وەک خاڵێک لەسەر ڕێگای نێوان وان و بەدلیس دەردەکەوێت، و سەرچاوەکانی سەرەتای سەدەکانی ناوەڕاست ناوچەکە بە میرە ئەرمەنییەکانی تارۆنەوە دەبەستنەوە. بەڵام تا سەرەتای سەدەی بیستەم، نیشتەجێبوونەکە بچووک بووبووەوە و کەمێک زیاتر بوو لە کۆمەڵە ماڵێک لە کنار اسکەلەیەکی دەریاچەکە.

گەشەی نوێی بە گواستنەوە هات. گەیشتنی هێڵی ئاسن لە دەیەی 1950 و باشترکردنی ڕێگای وان لە 1964، گوندی کنار اسکەلەکەیان دووبارە کرد بە شارۆچکەیەکی کارا، و لەوێوە تەتوان بە بەردەوامی فراوان بوو تا بوو بە گەورەترین ناوەندی شاریی پارێزگای بەدلیس.

فێریی دەریاچەی وان و هێڵی ئاسن

بەشی دیار و ناسێنەری ژێرخانی تەتوان وێستگەی شەمەندەفەری اسکەلەکەیەتی، کە لە 24ی تشرینی یەکەمی 1964 لە کەناری ڕۆژئاوایی کرایەوە. لێرەوە فێریی دەریاچەی وان، کە فێرییەکی گواستنەوەی گەشتیار و شەمەندەفەرە و هێڵە ئاسنییە دەوڵەتییەکانی تورکیا بەڕێوەی دەبات، لە 1971 دەستی بە کار کرد و واگۆن و ئۆتۆمبێل و گەشتیاری بە درێژایی نزیکەی 90 کیلۆمەتر لەسەر ئاو بۆ وان دەگواستەوە.

بۆ دەیان ساڵ فێرییەکە بۆشاییەکی تۆڕی هێڵی ئاسنی پڕ دەکردەوە: گەشتیارانی شەمەندەفەری هەفتانەی ئێکسپرێسی ترانس‌ئاسیا لە ئەنقەرەوە دەریاچەکەیان لە تەتوانەوە بۆ وان دەبڕی، و لەوێ شەمەندەفەرەکە بەرەو تاران بەردەوام دەبوو. ئەو خزمەتگوزارییە سەرتاسەرییە لە تەممووزی 2015 ڕاگیرا، بەڵام فێریی نێوان تەتوان و وان هێشتا کار دەکات و بە زۆری واگۆنی بار لەگەڵ گەشتیاران دەگوازێتەوە.

گڕکانی نەمرود و دیمەنی سروشتی

ڕاست لە سەرووی تەتوانەوە نەمرود (بە کوردی: نەمرود) بەرز دەبێتەوە، گڕکانێکی ناچالاک لە دووری نزیکەی 13 کیلۆمەتر لە شارۆچکەکە. پانیی کاسە گڕکانییەکەی نزیکەی 10 کیلۆمەترە، کە دەیکات بە یەکێک لە گەورەترین کاسە گڕکانییەکانی جیهان. نیوەی ڕۆژئاوای کاسەکە بە دەریاچەی نەمرود پڕ بووەتەوە، دەریاچەیەکی ئاو شیرینی ناو کاسەی گڕکان لە بەرزایی نزیکەی 2,247 مەتر، لە تەنیشت چەند دەریاچەی بچووکتر و وەرزیدا؛ جیاوازییەکی سەرنجڕاکێش لەگەڵ ئاوە سوێرەکانی دەریاچەی وان لە خوارەوە.

دیمەنی فراوانتری ناوچەکە گڕکانی و بەرزە، بە زستانی سارد و بەفراوی و هاوینی کورت. بۆ سەردانکەران تەتوان بنکەی سروشتیی گەیشتن بە کاسە گڕکانییەکەی نەمرود و گەڕان لە لای ڕۆژئاوای دەریاچەی وانە.

تەتوانی ئەمڕۆ

ئەمڕۆ تەتوان وەک ناوەندێکی ناوچەیی کار دەکات: گەورەترین شارەوانیی پارێزگای بەدلیس و خاڵێک کە گواستنەوەی سەر ڕێگا و هێڵی ئاسن و دەریاچە لێی یەک دەگرنەوە. ئابوورییەکەی بارودۆخی گشتیی پارێزگاکە دەنوێنێت؛ کشتوکاڵ و پیشەسازیی بچووک و ڕۆڵێکی ڕوو لە گەشە لە گەشتیاریدا، بە چڕبوونەوە لەسەر دەریاچەی وان و کاسە گڕکانییەکەی نەمرود.

وەک زۆرێک لە باکوور، شارۆچکەکە نیشانەکانی ناوچەیەکی ماوە درێژ جێی ناکۆکی لەخۆ هەڵدەگرێت: دانیشتووانێکی بە زۆری کورد، سیاسەتێکی شارەوانیی پشتگیری کورد، و شوێنێک بە جوانییەکی سروشتیی ناوازە کە تازە خەڵکی دەرەوەی سنوورەکانی تورکیا دەست دەکەن بە ناسینی.

هێڵی کات

سەردەمی کۆن–سەدەکانی ناوەڕاست — وێستگەیەکی سەر ڕێگای نێوان وان و بەدلیس لە تەختایی ئەرمەنستان.

سەرەتای سەدەی 20 — تەتوان بوو بە گوندێکی بچووک لە کنار اسکەلەیەک لەسەر دەریاچەی وان.

دەیەی 1950 — دروستکردنی هێڵی ئاسن دەگاتە ناوچەکە.

1964 — ڕێگای وان باشتر دەکرێت؛ وێستگەی شەمەندەفەری اسکەلەی تەتوان دەکرێتەوە (24ی تشرینی یەکەم).

1971 — خزمەتگوزاریی فێریی هەڵگری شەمەندەفەری دەریاچەی وان لە نێوان تەتوان و وان دەست پێ دەکات.

تەممووزی 2015 — خزمەتگوزاریی ئێکسپرێسی ترانس‌ئاسیا (ئەنقەرە–تاران) بە ڕێگای فێرییەکە ڕادەگیرێت.

2024 — موومین ئەرۆل (پارتی دەم) وەک سەرۆکی شارەوانیی تەتوان هەڵدەبژێردرێت.

پرسیارە باوەکان

تەتوان لە کوێیە؟

تەتوان لە کەناری ڕۆژئاوای دەریاچەی وان، لە پارێزگای بەدلیس لە ڕۆژهەڵاتی تورکیا، هەڵکەوتووە.

ئایا تەتوان شارۆچکەیەکی کوردییە؟

بەڵێ. دانیشتووانی تەتوان بە زۆری کوردن، بە نەریت لە عەشیرەتی بەکیران، و لە بەدلیسدایە؛ یەکێک لەو پارێزگایانەی تورکیا کە زۆرترین ڕێژەی کوردی‌قسەکەری تێدایە.

بۆچی تەتوان گرنگە؟

بەندەری سەرەکی و ناوەندی گواستنەوەی دەریاچەی وانە، بە فێرییەکی هەڵگری شەمەندەفەر کە ماوەیەکی درێژە کار دەکات بە وانەوە بەستراوەتەوە، و دەروازەی گەیشتن بە گڕکانی نەمرودە.

فێریی دەریاچەی وان چییە؟

فێرییەکی گواستنەوەی گەشتیار و شەمەندەفەرە کە هێڵە ئاسنییە دەوڵەتییەکانی تورکیا بەڕێوەی دەبات و نزیکەی 90 کیلۆمەتر لەسەر دەریاچەی وان لە نێوان تەتوان و واندا، لە 1971ەوە، دەبڕێت.

دەریاچەی وان · بەدلیس · وان · ئەخڵات · گڕکانی نەمرود · دەریاچەی نەمرود · کورمانجی · باکوور (باکووری کوردستان) · عەشیرەتی بەکیران.