خیانەت لەسەر مێزی گفتوگۆ: مێژوویەکی تەواوی کوژاندنەوەی سەربەخۆییی…

پێڕستی ناوەڕۆک

پێشەکی: پرسی ڕۆژهەڵاتی چارەسەرنەکراو
بەشی I: بوتەی جیۆسیاسی (1915–1918)
بەشی II: ساتە ویلسۆنییەکە و سەرهەڵدانی دیپلۆماسیی کوردی (1919–1920)
بەشی III: گۆڕانی ئاراستەی کەمالیستەکان و خەبات بۆ ڕاکێشانی هۆزەکان (1919–1922)
بەشی IV: شەپۆلە گۆڕاوەکانی سیاسەتی بەرژەوەندی (1921–1922)
بەشی V: کۆنفرانسی لۆزان ــ مردنی خەونێک (1922–1923)
بەشی VI: لە پشت پەردەوە ــ نەفت، پیلان و ڕێککەوتنی نهێنی
بەشی VII: لێکەوتەکان ــ لە برایەتییەوە بۆ نکۆڵی (1923–1925)
دەرئەنجام: میراتی 1923

پێشەکی: پرسی ڕۆژهەڵاتی چارەسەرنەکراو

ساڵی 1923 خاڵی پچڕانێکی یەکلاکەرەوەی مێژووی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستە؛ ساتێک کە پێکهاتە گۆڕاو و فرەنەتەوەییەکەی ئیمپراتۆریای عوسمانی کرا بە سنوورە ڕەقەکانی دەوڵەتە نەتەوەکان. بۆ گەلی کورد، کە لە ناوچە جوگرافیایی و کولتوورییە چیاییەکەی یەکگەیشتنی زنجیرەچیاکانی تاورۆس و زاگرۆس دەژین، 1923 ساڵی ڕزگاری نەبوو، بەڵکو ساڵی دابەشکردن و نکۆڵی بوو. شکست‌هێنانی سەربەخۆییی کوردی تەنها ڕووداوێکی کارەساتبار نەبوو، بەڵکو پرۆسەیەکی ئاڵۆزی ماندووبوونی دیپلۆماسی، پارچەپارچەبوونی ناوخۆیی و بێبەزەییی سیاسەتی بەرژەوەندیی هێزە گەورەکان بوو.

بۆ تێگەیشتن لەوەی بۆچی کوردستان لە نەخشەی جیهاندا لەپاڵ پۆڵەندا، چیکۆسلۆڤاکیا یان عێراق دەرنەکەوت، پێویستە لە سەردەمە پڕ لە ئاژاوەکەی نێوان 1915 و 1923 بکۆڵرێتەوە. سەردەمێک بوو کە پەیمانە نهێنییەکان لە لەندەن و پاریس دادەڕێژران، وەفادارییە هۆزایەتییەکان لە ئەناتۆلیا بە بەڵێنی زێڕ یان ڕزگاریی ئایینی دەگۆڕان و بۆنی نەفت دەستی کردبوو بە دیاریکردنی ئاراستەی ئەخلاقیی ئیمپراتۆریاکان. ئەم ڕاپۆرتە شیکردنەوەیەکی تەواوی ڕووداوەکان، جووڵەکانی «پشت پەردە» و تیۆرییەکانی پیلان پێشکەش دەکات کە ئەم بەشە ونبووەی مێژوو پێناسە دەکەن.

بەشی I: بوتەی جیۆسیاسی (1915–1918)

جەنگی گەورە لە ڕۆژهەڵاتی عوسمانی: وێرانکاری و ئاوارەبوون

تا 1915، ناوچە کوردییەکانی ئیمپراتۆریای عوسمانی گۆڕابوون بۆ شانۆیەکی ترسناکی جەنگی تەواو. ناوچەکە، کە بە تیۆری «دڵ»ی کورد بوو، بوو بە بەرەی شەڕ لە نێوان سوپای بەرەو ڕووخانی عوسمانی و ئیمپراتۆریای پێشڕەوی ڕووسیا.

بنیاتی کۆمەڵایەتیی کۆمەڵگەی کورد لەو ساڵانەدا زیانێکی پێ گەیشت کە چاککردنەوەی مەحاڵ بوو. حکومەتی عوسمانی کە بە بێهیوایی هەوڵی پاراستنی لای ڕۆژهەڵاتی خۆی دەدا، هێزە نانیزامییە هۆزایەتییە کوردییەکانی خستە ناو فەوجەکانی حەمیدیە (کە دواتر وەک سوارەی سووک‌چەکی هۆزایەتی ڕێک خرانەوە). ئەم یەکانە ڕۆڵێکی بنەڕەتییان لە هەوڵی جەنگی دەوڵەتدا هەبوو، بەڵام لە جینۆسایدی ئەرمەنییەکانی 1915یشدا بەشدار بوون. لەناوبردنی دانیشتووانی ئەرمەنی، کە دراوسێ و هاوبەشی ئابووریی کورد لە ڕۆژهەڵاتە کشتوکاڵییەکەدا بوون، بۆشایییەکی دانیشتووانی و ئابووری دروست کرد.

هەرچەندە هەندێک سەرۆکی هۆزە کوردییەکان لە دەستبەسەرداگرتنی موڵکی ئەرمەنییەکان قازانجیان کرد، ناوچەکە بە گشتی کەوتە ناو قاتوقڕی و هەژارییەوە. «لابردنی» ئەرمەنییەکان بە شێوەیەکی پارادۆکسی پێگەی کوردی لاواز کرد؛ پێشتر عوسمانییەکان هەوڵیان دەدا کورد وەک هاوسەنگکەرێک بەرامبەر نەتەوەپەروەریی ئەرمەنی بۆ خۆیان ڕابکێشن. بە نەمانی ئەرمەنییەکان، کورد بوون بە تەنها هەڕەشەی ئەگەری بەرامبەر ناوەندگەراییی تورکی.

ڕێککەوتنی سایکس–پیکۆ: نەخشەکێشانی نهێنیی دابەشکردن

لە کاتێکدا کورد لە بەرەی ڕۆژهەڵات دەجەنگان و دەمردن، داهاتوویان بە نهێنی لە دیوانە دیپلۆماسییەکانی ئەورووپا گفتوگۆی لەسەر دەکرا. لە 1916، سێر مارک سایکسی بەریتانی و فرانسوا ژۆرژ–پیکۆی فەرەنسی ڕێککەوتنێکی نهێنییان بۆ دابەشکردنی ئیمپراتۆریای عوسمانی کرد.

بەپێی ڕێککەوتنی سایکس–پیکۆ، خاکە کوردییەکان بەبێ هیچ گوێدانێک بە لۆژیکی نەتەوەیی یان جوگرافیایی دابەش کران:

ناوچەی A (کاریگەریی فەرەنسا): ناوچە کوردییەکانی کیلیکیا، دیاربەکر و ماردینی (باشووری ڕۆژهەڵاتی تورکیای ئەمڕۆ) و مووسڵی (باکووری عێراق) دەگرتەوە.
ناوچەی B (کاریگەریی بەریتانیا): جەختی لە بەغدا و بەسرە دەکردەوە، بەڵام کاریگەرییەکەی بەرەو باکوور تا ناوچە دەوڵەمەندەکانی نەفت فراوان دەکرد.
ناوچەی ڕووسیا: بەڵێنی پارێزگا باکووری ڕۆژهەڵاتییەکان (ئەرزەڕووم، وان، بەدلیس و ترابزۆن) درابوو بە ڕووسەکان، کە ژمارەیەکی بەرچاوی دانیشتووانی کوردیان تێدا بوو.

ئەم ڕێککەوتنە مامەڵەی لەگەڵ کورد نەک وەک نەتەوەیەک بۆ ڕزگارکردن، بەڵکو وەک بەربەستێکی ستراتیژی و سەرچاوەیەک بۆ بەڕێوەبردن دەکرد. ئاشکراکردنی ئەم پەیمانە لەلایەن بۆڵشەڤیکەکانەوە لە 1917 دواتر بێمتمانەییی قووڵی ڕۆشنبیرە کوردەکانی بەرامبەر بەڵێنەکانی هاوپەیمانان بەهێز کرد.

هۆکاری ڕووسیا: لە داگیرکارییەوە بۆ شۆڕش

تا 1917، سوپای ڕووسیا بەشە فراوانەکانی باکووری کوردستانی داگیر کردبوو (وان، بەدلیس و ئەرزەڕووم). هەندێک هۆزی کورد کە بەڕێوەبەریی تورکە گەنجەکان لە ئیستانبوڵ لە خۆیانی دوور خستبووەوە، بە وریایی کارلێکیان لەگەڵ ڕووسەکان کردبوو. بەڵام شۆڕشی بۆڵشەڤیکیی ئۆکتۆبەری 1917 لە شەوێکدا دیمەنی جیۆسیاسیی گۆڕی.

کشانەوەکە: سوپای ڕووسیا ڕووخا و کشایەوە، بۆشایییەکی دەسەڵاتی بەجێ هێشت کە سوپای عوسمانی لە 1918 بە کاتی پڕی کردەوە.
گۆڕانە ئایدیۆلۆژییەکە: بۆڵشەڤیکەکان وازیان لە پەیمانە نهێنییەکانی تزارەکان هێنا (لەوانە بانگەشەیان بۆ خاکە کوردییەکان) و بەیاننامەی دژەئیمپریالیستییان دەردەکرد. ئەمە بەریتانییەکانی ترساند، کە دەترسان «تووشبوون بە بۆڵشەڤیزم» لە ڕێگەی قەفقازەوە بەرەو باشوور بۆ کوردستان بڵاو بێتەوە و مەیدانە نەفتییەکانی فارس و ڕێگای هیندستان بخاتە مەترسییەوە. ئەم ترسە لە ساڵە گرنگەکانی 1920–1923دا دەبوو بە یەکێک لە هۆکارە باڵادەستەکانی سیاسەتی بەریتانیا دەربارەی سەربەخۆییی کوردی.

ئاگربەستی مودرۆس و داگیرکردنی مووسڵ لەلایەن بەریتانیاوە

جەنگ بۆ عوسمانییەکان بە فەرمی بە ئاگربەستی مودرۆس لە 30ی ئۆکتۆبەری 1918 کۆتایی هات. بەڵام هێڵەکانی ئاگربەستەکە ناڕوون بوون.

ڕووداوەکەی مووسڵ: سێ ڕۆژ دوای واژۆکردنی ئاگربەست، هێزە بەریتانییەکان جووڵان بۆ داگیرکردنی ویلایەتی مووسڵ (مووسڵ، کەرکووک و سلێمانی). بەریتانییەکان وتیان ئەمە بۆ «ئاسایش» پێویستە، بەڵام بەڵگەنامە ناوخۆییەکان ئاشکرای دەکەن کە پاڵنەرە سەرەکییەکە ڕووپێوە زەویناسییەکان بوون کە ئاماژەیان بە یەدەگی فراوانی نەفت دەکرد.
لێکەوتەکان: ئەم داگیرکارییە بە کردار باشووری کوردستانی (کوردستانی عێراق) لە باکووری کوردستان (کوردستانی تورکیا) جیا کردەوە. «پرسی مووسڵ»ێکی دروست کرد کە بۆ پێنج ساڵی دواتر گفتوگۆکانی ئاشتیی هەراسان دەکرد. ئێستا بەریتانییەکان خەڵاتەکەیان، نەفت، بەدەستەوە بوو و پشتیوانییان بۆ «کوردستانێکی یەکگرتوو» کەم بووەوە، چونکە تێگەیشتن دەوڵەتێکی وا ڕەنگە داوای مووسڵ بۆ خۆی بکات.

بەشی II: ساتە ویلسۆنییەکە و سەرهەڵدانی دیپلۆماسیی کوردی (1919–1920)

کۆتاییی جەنگ ساتێکی کورتی هیوا و مەستیی هێنا، کە خاڵە چواردەکانی سەرۆکی ئەمریکا، وودرۆ ویلسۆن، هانی دەدا. خاڵی دوازدە بە ئاشکرا دەیوت کە دەبێت بۆ «نەتەوە ناتورکەکانی» ئیمپراتۆریای عوسمانی «ئاسایشێکی ژیان بەبێ گومان و دەرفەتێکی بێ دەستتێوەردان بۆ پەرەپێدانی خۆبەڕێوەبردن» مسۆگەر بکرێت.

بیداربوونەوەی نەتەوەپەروەریی کوردی: کۆمەڵەی بەرزکردنەوەی کوردستان

لە قاوەخانە و کۆڕەکانی ئیستانبوڵی داگیرکراودا، ڕۆشنبیرە کوردەکان و خانەدانە تاراوگەییەکان کۆمەڵەی بەرزکردنەوەی کوردستانیان (Kürdistan Teali Cemiyeti ــ KTC) لە کۆتاییی 1918 دامەزراند. ئامانجی KTC نوێنەرایەتیی نەتەوەی کورد لە کۆنفرانسی ئاشتیی داهاتوودا بوو. بەڵام ڕێکخراوەکە دەستبەجێ بەهۆی دابەشبوونێکی قووڵی ناوخۆییەوە پەک کەوت، کە جیاوازیی کۆمەڵناسیی کۆمەڵگەی کوردی دەنوێنێت.

دابەشبوونە گەورەکە: خۆبەڕێوەبردنخوازان بەرامبەر جیابوونەوەخوازان

تایبەتمەندی	خۆبەڕێوەبردنخوازان	جیابوونەوەخوازان
ڕابەر	سەید عەبدولقادر (کوڕی شێخ عوبەیدوڵڵا)	ژەنەڕاڵ شەریف پاشا، ئەمین عەلی بەدرخان
بناغەی پشتیوانی	پارێزکارە ئایینییەکان، نەریتخوازان و دەستەبژێری ئیستانبوڵ کە بۆ خەلافەت وەفادار بوون.	ڕۆشنبیرە ڕۆژئاوایی‌بووەکان، نەتەوەپەروەرە سێکولارەکان و بنەماڵەی بەدرخان.
ئامانجی سیاسی	خۆبەڕێوەبردن لە ناو سیستمی عوسمانی/ئیسلامیدا. پاراستنی خەلیفە وەک سەرۆکی ڕۆحانی.	سەربەخۆییی تەواو. جیابوونەوەی تەواو لە تورکەکان. پاراستنی بەریتانیا.
هۆکار	دەترسان سەربەخۆیی کورد بخاتە بەردەم بانگەشەکانی ئەرمەنی یان کۆلۆنیالیزمی ڕۆژئاوا. باوەڕیان بە یەکێتیی ئیسلامی هەبوو.	باوەڕیان وابوو دەوڵەتی عوسمانی مردووە. متمانەیان بە «تورکە گەنجەکان» و نەتەوەپەروەرەکان نەبوو.
تێڕوانینی بەریتانیا	وەک «لایەنگری تورک» و نامتمانەپێکراو دەبینران.	وەک «سەرمایەی بەسوود» دەبینران، بەڵام لە مەیداندا دەسەڵاتی هۆزایەتییان نەبوو.

ئەم دابەشبوونە کارەساتبار بوو. لە کاتێکدا شەریف پاشا لە پاریس داوای سەربەخۆیی دەکرد، سەید عەبدولقادر لە ئیستانبوڵ لەگەڵ حکومەتی سوڵتان گفتوگۆی لەسەر خۆبەڕێوەبردن دەکرد، کە پەیامی ناکۆکی بۆ کۆمیسیۆنی باڵای بەریتانیا دەنارد.

پاریسی 1919: ژەنەڕاڵ شەریف پاشا و یاداشتەکە بۆ هاوپەیمانان

ژەنەڕاڵ شەریف پاشا، دیپلۆماتێکی پێشووی عوسمانیی لێهاتوو کە لە سوێد دەژیا، وەک نوێنەری خۆدیاریکراوی کورد گەیشتە پاریس. لە 22ی مارسی 1919 و دووبارە لە 1920، یاداشتەکانی پێشکەش بە کۆنفرانسی ئاشتی کرد.

بەڵگەهێنانەوەکە: دەیوت کورد ڕەگەزێکی جیاوازی ئاریاییە و لە تورک جیاوازن، هەروەها دەوڵەتێکی کوردی پێویستە بۆ ئەوەی وەک «بەربەست»ێک بەرامبەر بۆڵشەڤیکەکان لە باکوور و تورکەکان لە ڕۆژئاوا کار بکات.
نەخشەکە: نەخشەیەکی «کوردستانی یەکگرتوو»ی پێشکەش کرد کە وان، بەدلیس، دیاربەکر، مووسڵ و کەرکووکی دەگرتەوە و تا سنووری فارس درێژ دەبووەوە.

«هاوپەیمانییە ناسروشتییەکە»: ڕێککەوتنی شەریف پاشا–بۆغۆس نوبار

کارەساتبارترین هەڵەی دیپلۆماسیی کوردی لە 20ی نۆڤەمبەری 1919 ڕوویدا. شەریف پاشا کە تێگەیشتبوو هێزە هاوپەیمانەکان هاوسۆزییەکی زۆریان بۆ ئەرمەنییەکان هەیە (کە جینۆسایدیان بەسەردا هاتبوو) و تا ڕادەیەک بەرامبەر کورد بێ‌خەمن (کە وەک تاوانکار دەبینران)، هەوڵی گۆڕانێکی ستراتیژی دا. بەیاننامەیەکی هاوبەشی لەگەڵ بۆغۆس نوبار پاشا، سەرۆکی شاندی ئەرمەنی، واژۆ کرد.

ڕێککەوتنەکە: بەڵگەنامەکە داوای دامەزراندنی دەوڵەتی سەربەخۆی ئەرمەنی و کوردی دەکرد و بەڵێنی داننان و هاوکاریکردنی دوولایەنەی دەدا.
کاردانەوەکە: ئەمە لە کوردستان کارەساتێکی پەیوەندیی گشتی بوو. بۆ هۆزە کوردییەکانی ڕۆژهەڵاتی ئەناتۆلیا، «ئەرمەنستان» هاوواتای هەڕەشەی لەدەستدانی خاکەکانیان بوو (کە زۆرێکیان لە 1915 لە ئەرمەنییەکان دەستبەسەردا گیرابوون). بیرۆکەی ئەوەی نوێنەرەکەیان لە پاریس لەگەڵ ئەرمەنییەکان هاوپەیمان دەبێت، وەک خیانەت دەبینرا.
دەرئەنجامەکە: نەتەوەپەروەرە تورکەکان (کەمالیستەکان) بە بێبەزەیی سوودیان لەمە وەرگرت. کۆپییەکانی ڕێککەوتنەکەیان لە نێوان سەرۆکە هۆزەکاندا بڵاو کردەوە و بزووتنەوەی سەربەخۆییی کوردیان وەک «ئەسپی ترۆیا» بۆ تۆڵەسەندنەوەی ئەرمەنی نیشان دا. ئەمە هۆزەکانی پاڵ پێوە نا بۆ باوەشی ئەنقەرە.

پەیمانی سێڤر: نەخشە یاساییەکە بۆ کوردستان (ماددەکانی 62–64)

سەرەڕای ناڕوونییەکان، هێزە هاوپەیمانەکان کە ئارەزووی بەریتانیا بۆ هەڵوەشاندنەوەی دەوڵەتی عوسمانی هانی دەدان، دەوڵەتێکی کوردییان لە پەیمانی سێڤردا بە یاسا تۆمار کرد، کە لە 10ی ئۆگەستی 1920 واژۆ کرا. بەشی III (کوردستان) سێ ماددەی زۆر گرنگی تێدا بوو:

ماددەی 62: کۆمیسیۆنێک (بەریتانی، فەرەنسی و ئیتاڵی) نەخشەی «خۆبەڕێوەبردنی ناوخۆیی» بۆ ناوچە زۆرینە کوردەکانی ڕۆژهەڵاتی فورات دادەڕشت.
ماددەی 63: تورکیا ڕازی بوو بڕیارەکانی ئەم کۆمیسیۆنە پەسەند بکات.
ماددەی 64 (بەندی سەربەخۆیی): ئەگەر لە ماوەی یەک ساڵدا، دانیشتووانی کوردی ئەم ناوچانە داواکارییان بۆ کۆمەڵەی گەلان بنێردایە و نیشانیان بدایە کە زۆرینەیەک سەربەخۆیی دەوێت، تورکیا ناچار دەبوو واز لە هەموو مافەکانی خۆی بەسەر خاکەکەدا بهێنێت. خاڵێکی زۆر گرنگ ئەوە بوو کە هێزە هاوپەیمانەکان ڕازی بوون کوردەکانی ویلایەتی مووسڵ (کە بەریتانیا داگیری کردبوو) بە خواستی خۆیان بتوانن پەیوەست بەم دەوڵەتە سەربەخۆیە ببن.

بۆچی ئەمە «دەوڵەتێکی وەهمی» بوو؟ لە ساتی واژۆکردنی سێڤردا، هەر ئەوکاتیش جێبەجێکردنی نەدەکرا.

هێزی سەربازی لە مەیداندا نەبوو: هاوپەیمانان هێزەکانیان لە خزمەت دەرهێنابوو. لە چیاکانی کوردستاندا هێزیان نەبوو بۆ جێبەجێکردنی پەیمانەکە.
حکومەتە ڕکابەرەکە: حکومەتی عوسمانی لە ئیستانبوڵ پەیمانەکەی واژۆ کرد، بەڵام هیچ دەسەڵاتی نەبوو. دەسەڵاتی ڕاستەقینە گواسترابووەوە بۆ ئەنقەرە، کە مستەفا کەمال تێیدا پەیمانەکەی بە پووچ و هەڵوەشاوە ڕاگەیاندبوو.
دوودڵیی کوردی: بەهۆی «ترسی ئەرمەنی» و دابەشبوونی خۆبەڕێوەبردنخوازان/جیابوونەوەخوازانەوە، هیچ ڕاپەڕینێکی یەکگرتووی کوردی نەبوو بۆ جێبەجێکردنی پەیمانەکە لە ناوخۆوە.

بەشی III: گۆڕانی ئاراستەی کەمالیستەکان و خەبات بۆ ڕاکێشانی هۆزەکان (1919–1922)

هۆکاری سەرەکیی سەربەخۆنەبوونی کوردستان لە 1923 تەنها خیانەتی بەریتانیا نەبوو، بەڵکو نابغەبوونی سیاسیی مستەفا کەمال (ئاتاتورک) بوو. تێگەیشتبوو کە ئەگەر لە پشتەوە بەرەیەکی کوردیی دوژمنکاریش هەبێت، ناتوانێت لە چەند بەرەیەکدا دژ بە یۆنانییەکان، فەرەنسییەکان و بەریتانییەکان بجەنگێت. هەڵمەتێکی لێهاتووانەی بۆ ڕاکێشانی کورد دەست پێ کرد.

گەیشتنی مستەفا کەمال بە سامسون: وێناکردنەوەی بەرگری

کاتێک کەمال لە مایسی 1919 لە سامسون دابەزی، یەکەم هەنگاوەکانی پەیوەندیگرتن بوون لەگەڵ ڕابەرە هۆزایەتییە کوردییەکان. لەم قۆناغەدا باسی «نەتەوەپەروەریی تورکی» نەدەکرد. باسی «نیشتمانپەروەریی عوسمانی» و «برایەتیی ئیسلامی» دەکرد.

بەیاننامەی ئەماسیا و کۆنگرەکانی ئەرزەڕووم و سیڤاس

بەیاننامەی ئەماسیا (جوونی 1919): ڕایگەیاند «یەکپارچەییی نەتەوە» لە مەترسیدایە.
کۆنگرەی ئەرزەڕووم (جولای 1919): لە دڵی پارێزگا ڕۆژهەڵاتییەکان بەڕێوە چوو. کەمال دڵنیایی لەوە کرد کە سەرۆکە هۆزە کوردییەکان نوێنەر بن. بەیاننامە کۆتاییەکە دەیوت «پارێزگا ڕۆژهەڵاتییەکانی ئەناتۆلیا یەکەیەکن کە دابەشکردنی مەحاڵە».
کۆنگرەی سیڤاس (سێپتەمبەری 1919): فەرمی کردنی پەیمانی نەتەوەیی (میساقی میللی)ی ئەنجام دا. دەربڕینەکە بە وریایی داڕێژرابوو بۆ ئەوەی هەمووان بگرێتەوە. نەتەوەکەی نەک وەک «تورکیا»، بەڵکو وەک «ئەو خاکانەی موسڵمانانی عوسمانی تێیاندا دەژین» پێناسە کرد (کە واتای تورک و کورد پێکەوە دەدات).

«تورک و کورد لێک جیا ناکرێنەوە»

کەمال گێڕانەوەیەکی داڕشت کە «ئیمپریالیستەکان» (بەریتانییەکان) و «بریکارەکانیان» (ئەرمەنییەکان) هاتوون بۆ لەناوبردنی ئیسلام و کۆیلەکردنی موسڵمانەکان.

پرۆتۆکۆلی ئەماسیا (ئۆکتۆبەری 1919): لە پرۆتۆکۆلە نهێنییەکان لەگەڵ حکومەتی ئیستانبوڵدا، نوێنەرەکانی کەمال بە ئاشکرا ئاماژەیان بە «مافە کۆمەڵایەتی و ڕەگەزییەکانی کورد» کرد و پەسەندیان کرد کە خاکەکە «نیشتەجێی تورک و کورد»ە.
کارتی خەلافەت: کەمال بەردەوام جەختی لەوە دەکردەوە کە دەجەنگێت بۆ ڕزگارکردنی سوڵتان–خەلیفە لە بەندی بەریتانیا لە ئیستانبوڵ. ئەمە کاریگەرییەکی قووڵی لە شێخە دیندارە کوردەکان کرد (تەریقەتە نەقشبەندی و قادرییەکان)، کە بۆیان وەفاداری بۆ خەلیفە ئەرکێکی ئایینی بوو کە لە نەتەوەپەروەریی نەتەوەیی زیاتر گرنگ بوو.

دیپلۆماسیی تەلەگرام

ئەرشیفەکان زنجیرەیەکی بێوچانی تەلەگرامی نهێنی‌نووسراو لە کەمالەوە بۆ کەسایەتییە بەهێزە کوردەکان ئاشکرا دەکەن (بۆ نموونە، سەرۆکەکانی هۆزەکانی موتکی، دێرسیم و هەکاری).

پەیامەکە: «بەریتانییەکان دەیانەوێت لەسەر خاکەکەتان ئەرمەنستانێک دروست بکەن. ڕێککەوتنی شەریف پاشا لە پاریس خیانەتە. لەپاڵ برا تورکەکانتان بوەستن بۆ بەرگری لە خەلافەت.»
بەڵێنەکە: لە تەلەگرامێکدا بۆ ژەنەڕاڵ کازم کارابەکیر، کەمال ئامادەییی خۆی بۆ «یەکخستنی کورد و تورک... و بەخشینی هەموو جۆرە ماف و ئیمتیازاتێک بۆ دڵنیابوون لە پەیوەستبوون» دەربڕی. ئەم بەڵێنە ناڕوونەی خۆبەڕێوەبردنی داهاتوو هۆزە گەورەکانی لە ساڵە گرنگەکانی جەنگدا بێلایەن یان لایەنگری ئەنقەرە هێشتەوە.

ڕاپەڕینی کۆچگیری (1921): یەکەم درز

هەموو کوردەکانیش نەکەوتنە ژێر کاریگەریی ئەو هەوڵانەوە. کوردە عەلەوییەکانی ناوچەی کۆچگیری (سیڤاس/ئەرزنجان)، کە پەیوەستبوونیان بە خەلافەتی سوننی کەمتر بوو و زیاتر لەگەڵ باڵی جیابوونەوەخوازی KTC هاوڕا بوون، لە 1921 ڕاپەڕین. داوای جێبەجێکردنی خۆبەڕێوەبردنی کوردییان کرد، وەک لە ئەنقەرە بەڵێنی پێ درابوون.

سەرکوتکردنەکە: ڕاپەڕینەکە لەلایەن سوپای کەمالیستەکانەوە بە دڕندانەیی تێک شکێنرا (بە فەرماندەیی نوورەدین پاشا). ئەمە ڕاهێنانێکی تەواو بوو بۆ 1925. نیشانی دا کە سەرەڕای دەربڕینەکانی برایەتی، ئەنقەرە هیچ دەسەڵاتێکی سیاسیی ڕکابەر قبووڵ ناکات. بەڵام چونکە ڕاپەڕینێکی «عەلەوی» بوو، هۆزە سوننییە کوردییەکان بەشدارییان نەکرد، کە دابەشبوونە مەزهەبییەکانی ناو کۆمەڵگەی کوردی نیشان دەدات.

بەشی IV: شەپۆلە گۆڕاوەکانی سیاسەتی بەرژەوەندی (1921–1922)

تا 1921، ژینگەی نێودەوڵەتی دژ بە کورد دەگۆڕا. هاوپەیمانان ماندوو بوون و یەکگرتوویییان پارچەپارچە دەبوو.

هەڕەشەی بۆڵشەڤیکەکان: ترسی لەندەن لە قەفقازێکی سوور

تێڕوانینی جیهانیی بەریتانیا لە 1921 لەژێر باڵادەستیی یەک ترسدا بوو: ڕووسیای سۆڤیەتی. ڕاپۆرتەکانی زانیاریی نهێنی لە قەفقاز ئاگادارییان دەدایەوە کە بۆڵشەڤیکەکان بە چالاکی هەوڵ دەدەن هۆزە کوردییەکان بۆ خۆیان ڕابکێشن.

تیۆریی بەربەست: لۆرد کەرزۆن (وەزیری دەرەوەی بەریتانیا) سەرەتا بیر لەوە دەکردەوە کە دەوڵەتێکی کوردی بەربەستێک دەبێت بەرامبەر ڕووسیا.
گۆڕانی پێچەوانە: زانیاریی نهێنیی سەربازی دەستی کرد بە بەڵگەهێنانەوە بۆ پێچەوانەکە: بۆڵشەڤیکەکان بە ئاسانی دەتوانن دزە بکەنە کوردستانێکی لاواز و هۆزایەتی. تورکیایەکی بەهێز و سەقامگیر «بەنداو»ێکی زۆر باشتر دەبوو بەرامبەر شەپۆلە سوورەکە. ئەم گۆڕانە ستراتیژییە بەریتانییەکانی ئامادە کرد سەربەخۆییی کوردی بکەنە قوربانی بۆ مسۆگەرکردنی هاوبەشێکی بەهێزی دژەسۆڤیەتی لە ئەنقەرە.

گۆڕینی لایەن لەلایەن فەرەنساوە: ڕێککەوتنی فرانکلین–بوییۆن

فەرەنسا کە لە جەنگێکی گەریلا لە کیلیکیا گیرابوو و ڕووبەڕووی قەیرانی دارایی بوو، بڕیاری دا لەگەڵ کەمال ڕێک بکەوێت. لە ئۆکتۆبەری 1921، هێنری فرانکلین–بوییۆن ڕێککەوتنی ئەنقەرەی واژۆ کرد.

خیانەتەکە: فەرەنسا دانی بە حکومەتی ئەنقەرەدا نا و هێزەکانی خۆی کشاندەوە. خاڵی زۆر گرنگ ئەوە بوو کە سنوورە نوێیەکە (هێڵی ئەنقەرە) شارە گەورە کوردییەکانی وەک جزیرە، ماردین و ڕوها لەناو تورکیادا هێشتەوە.
کاریگەرییەکە: ئەمە بە کردار پەیمانی سێڤری لەناو برد. ئێستا بەریتانیا تەنها بوو. «بەرەی یەکگرتووی هاوپەیمانان» کە دەبوو سەربەخۆییی کوردی جێبەجێ بکات، چیتر نەما بوو.

بەشی V: کۆنفرانسی لۆزان ــ مردنی خەونێک (1922–1923)

کۆنفرانسی لۆزان (نۆڤەمبەری 1922 – جولای 1923) کۆتا پردە بوو. لێرە ڕاستییە سەربازییەکانی مەیدان گۆڕدران بۆ یاسای نێودەوڵەتی.

جەنگی پێناسەکان: «کەمینەکان» بەرامبەر «توخمە دامەزرێنەرەکان»

شاندی تورکیا لەلایەن عیسمەت ئینۆنوو، دەستی ڕاستی کەمال، سەرۆکایەتی دەکرا. ڕێنماییەکانی ڕوون بوون: سەروەریی تەواو. هیچ ئیمتیازاتێکی بیانی نەبێت. هیچ کەمینەیەک نەبێت.

بەڵگەهێنانەوەکە: ئینۆنوو دەیوت لە نەریتی یاساییی عوسمانیدا، «کەمینە» واتای ناموسڵمان دەدات. چونکە کورد موسڵمان بوون، کەمینە نەبوون. «توخمێکی دامەزرێنەر» (ئەسلی عونسور)ی نەتەوەی تورک بوون. بۆیە پێویستییان بە هیچ پاراستنێکی تایبەت، هیچ خۆبەڕێوەبردنێک و هیچ مسۆگەرکردنێک نەبوو. بە واتای سیاسی «تورک» بوون.
شانۆی بووکەڵەکان: بۆ سەلماندنی ئەمە، ئەنقەرە هەڵمەتێکی تەلەگرامی لەلایەن نوێنەرە کوردە «وەفادارەکان» لە ئەنجومەنی نەتەوەیی ڕێک خست و کۆنفرانسەکەی پڕ کرد لە پەیام کە سەربەخۆیییان ڕەت دەکردەوە و بانگەشەی برایەتیی هەتاهەتایی لەگەڵ تورکەکان دەکرد.

دیپلۆماسیی ئامێری بیستن

لۆرد کەرزۆن، کە نوێنەرایەتیی بەریتانیا دەکرد، هەوڵی دا پاڵ بنێت بۆ مافەکانی کورد. ئاگاداریی ئینۆنووی کردەوە:

«دەبینیت کە مامەڵەکردن لەگەڵ کورد کێشەیەکی زۆر دژوارترە لەوەی وێنای دەکەیت... ئەگەر مافەکانیان لێ بسەنی، تووشی کێشە دەبیت.» ئینۆنوو تاکتیکێکی بەناوبانگی بەکار هێنا: کاتێک کەرزۆن دەربارەی مافەکانی مرۆڤ و یاسای نێودەوڵەتی وانەی بۆ دەگوت، ئامێری بیستنی خۆی دەکوژاندەوە. کاتێک کەرزۆن تەواو دەبوو، ئینۆنوو دووبارە دای دەگیرساندەوە و بە سادەیی داواکاریی سەرەتاییی خۆی بۆ سەروەری دووبارە دەکردەوە و هەموو ئەوەی کەرزۆن گوتبووی پشتگوێ دەخست. ئەم «دیپلۆماسیی کەڕی»یە بەریتانییەکانی ماندوو کرد.

پرسی مووسڵ: ئاڵوگۆڕی خاک لە بەرامبەر نەفتدا؟

کۆنفرانسەکە لە فێبریوەری 1923 لەسەر پرسی مووسڵ نزیک بوو تێک بچێت. تورکەکان بە پشتبەستن بە پەیمانی نەتەوەیی داوایان دەکرد (زۆرینەیەکی کورد/تورکمانی هەبوو). بەریتانییەکان ڕەتیان کردەوە وازی لێ بهێنن.

ئاڵوگۆڕەکە: مێژوونووسان و تیۆریزانانی پیلان هەردووکیان دەڵێن ڕێککەوتنێکی ناڕاستەوخۆ کراوە. بەریتانیا واز لە داواکارییە «ئەرمەنی و کوردییەکان» لە ئەناتۆلیا دەهێنێت ئەگەر تورکیا واز لە داواکاریی خۆی بۆ مووسڵ بهێنێت.
بەڵگەکە: هەرچەندە هیچ «کاغەزێکی واژۆکراو» نییە بۆ سەلماندنی ئەم ئاڵوگۆڕە، ئاراستەی گفتوگۆکان پشتیوانیی لێ دەکات. دوای پچڕانەکە، کاتێک کۆنفرانس لە ئەپریلی 1923 دەستی پێ کردەوە، شاندی بەریتانیا (ئێستا لەژێر سێر هۆراس ڕەمبۆڵد) وازی لە پاڵنان بۆ خۆبەڕێوەبردنی کوردی هێنا. بە تەواوی جەختیان لە مسۆگەرکردنی سنووری باکووری مووسڵ دەکردەوە.

پەیمانی کۆتایی (24ی جولای 1923)

پەیمانی لۆزان بەبێ تەنها یەک ئاماژەش بە وشەی «کورد» واژۆ کرا.

ماددەی 39: «بەکارهێنانی ئازادی هەر زمانێک»ی لە ژیانی تایبەت و بازرگانیدا مسۆگەر کرد، بەڵام خۆی لە ناوهێنانی کوردی پاراست.
ماددەی 3: سنووری نێوان تورکیا و عێراقی (مووسڵ) هێشتەوە بۆ چارەسەرکردن بە «ڕێککەوتنێکی دۆستانە» لە ماوەی نۆ مانگدا، یان لەلایەن کۆمەڵەی گەلانەوە. ئەمە بە بنەڕەت دابەشکردنی کوردستانی فەرمی کرد.

بەشی VI: لە پشت پەردەوە ــ نەفت، پیلان و ڕێککەوتنی نهێنی

لە کاتێکدا دیپلۆماتەکان گفتوگۆیان لەسەر سنوور دەکرد، بەرژەوەندییە بازرگانییە بەهێزەکان لە سێبەردا کاریان دەکرد.

کۆمپانیای نەفتی تورکیا و ڕێککەوتنی هێڵی سوور

کۆمپانیای نەفتی تورکیا (TPC) ئەو یەکە بازرگانییە بوو کە ئیمتیازی نەفتی مووسڵی بەدەستەوە بوو.

پیلانەکە: TPC لە ماوەی کۆنفرانسی لۆزاندا ڕێک خرایەوە. «ڕێککەوتنی هێڵی سوور» (کە لە 1928 بە شێوەی کۆتایی داڕێژرا، بەڵام لە هەموو ئەم سەردەمەدا گفتوگۆی لەسەر کرابوو) کارتێلێکی دروست کرد کە بریتیش پێترۆلیوم، شێڵ، CFPی فەرەنسی و کۆمپانیا ئەمریکییەکان (ئەکسۆن/مۆبیل)ی دەگرتەوە. «هێڵێکی سوور»یان لە دەوری ئیمپراتۆریای پێشووی عوسمانی کێشا و ڕازی بوون ڕکابەریی یەکتر نەکەن.
کاریگەری لەسەر سەربەخۆیی: کوردستانێکی سەربەخۆ مەترسییەک بوو بۆ ئەم کارتێلە. دەوڵەتێکی کوردی ڕەنگە نەفتەکە بە نیشتمانی بکات یان لەگەڵ کۆمپانیا ڕکابەرەکان ڕێک بکەوێت (وەک ئەمریکییەکان). مانداتێکی ژێر کۆنترۆڵی بەریتانیا لە عێراق پارێزراوترین چوارچێوە بوو بۆ مافەکانی نەفت. بۆیە کۆمپانیا نەفتییەکان فشاری زۆریان خستە سەر حکومەتی بەریتانیا بۆ دڵنیابوون لەوەی مووسڵ بە عێراقەوە بەستراو بمێنێتەوە، نەک بە کوردستان.

ئیمتیازی چێستەر: بلافە ئەمریکییەکە

لە سەرەتای 1923، ڕاست پێش قۆناغی دووەمی لۆزان، پەرلەمانی ئەنقەرە ئیمتیازی چێستەری پەسەند کرد و مافی فراوانی ڕێگای ئاسن و نەفتی بە سندیکایەکی ئەمریکی بە ڕابەرایەتی ئەدمیراڵ کۆڵبی چێستەر بەخشی.

ستراتیژییەکە: ئەمە بلافێکی دیپلۆماسیی زۆر لێهاتووانەی ئەنقەرە بوو. بە بەڵێندان بە ئەمریکییەکان دەربارەی نەفت، بەریتانییەکان و فەرەنسییەکانیان ترساند (کە مۆنۆپۆلی TPCیان دەویست). پەیامەکەی ئەمە بوو: «ئەگەر پەیمانی ئاشتی لەگەڵمان واژۆ نەکەن، ئەمریکییەکان دەهێنینە ناوەوە.»
دەرئەنجامەکە: هەڵوێستی بەریتانیا نەرم کردەوە. هەر کە پەیمانی لۆزان واژۆ کرا و بەریتانییەکان دەربارەی مووسڵ هەستیان بە ئاسایش کرد، ئەنقەرە لە کۆتاییی 1923 ئیمتیازەکەی هەڵوەشاندەوە و بانگەشەی کرد کە ئەمریکییەکان ئامانجە داراییەکانیان جێبەجێ نەکردووە. «کارتی ئەمریکا» ئامانجی خۆی پێکابوو.

پیلانی «بەندە نهێنییەکان»: ئەفسانەی کۆتاییهاتن لە 2023

تیۆرییەکی بەردەوامی پیلانی «دەوڵەتی قووڵ» لە تورکیا بانگەشە دەکات کە پەیمانی لۆزان «بەندی نهێنی»ی تێدایە کە تورکیا بۆ 100 ساڵ لە بیرکۆڵین بۆ نەفت یان دەرهێنانی بۆرۆن قەدەغە دەکات و لە 2023 کۆتایی دێت.

پشکنینی ڕاستی: لێکۆڵینەوەی فراوان لە ئەرشیفەکانی وەزارەتی دەرەوەی بەریتانیا (زنجیرەی FO 371) و ئەرشیفەکانی دەوڵەتی تورکیا هیچ بەڵگەیەکی بۆ بەندگەلی وا ئاشکرا نەکردووە. دەقی تەواوی پەیمانەکە و پاشکۆکانی لە 1923 بڵاو کرایەوە.
سەرچاوە: ئەفسانەکە ڕەنگە لەلایەن لایەنە ئیسلامییەکانەوە لە ناوەڕاستی سەدەی 20 بڵاو کرابێتەوە بۆ ڕوونکردنەوەی کێشە ئابوورییەکانی تورکیا و ڕەوایەتی‌سەندن لە کۆمارە سێکولارەکە وەک «ژێردەستی ڕۆژئاوا». ڕاستیی نەبوونی بەرهەمهێنانی نەفتی تورکیا زەویناسییە، نەک یاسایی. بەرواری «کۆتاییهاتنی 2023» تێپەڕی و هیچ پەیمانێکی نهێنی ئاشکرا نەبوو.

«کوردستانی سوور»: ئەزموونە سۆڤیەتییەکە

لە کاتێکدا ڕۆژئاوا کوردستانی دەسڕییەوە، بۆڵشەڤیکەکان بۆ ماوەیەکی کورت «کوردستانی سوور»یان (Kurdistansky Uyezd) لە 1923 دامەزراند، کە لە ڕێڕەوی لاچین لە نێوان ئەرمەنستان و ئازەربایجاندا هەڵکەوتبوو.

ئامانجەکە: ئەمە ئامرازێکی پڕۆپاگەندەی سۆڤیەتی بوو. لێنین دەیویست بە کوردی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست نیشان بدات کە یەکێتیی سۆڤیەت تەنها هێزە کە ڕێز لە خۆبەڕێوەبردنیان دەگرێت.
کۆتاییەکە: لە 1929 هەڵوەشایەوە. ستالین پێشینەی بە پەیوەندییەکان لەگەڵ تورکیای کەمالیست و یەکخستنی ئازەربایجان دەدا. «کوردە سوورەکان» لە کۆتاییدا لە دەیەی 1930ەکاندا بۆ ئاسیای ناوەڕاست دوور خرانەوە. وەک پەراوێزەیەکی سەرنجڕاکێشی مێژوو دەمێنێتەوە: تەنها «کوردستان»ی بە یاسا دانپێدانراو لە دەیەی 1920ەکاندا لە یەکێتیی سۆڤیەت بوو.

بەشی VII: لێکەوتەکان ــ لە برایەتییەوە بۆ نکۆڵی (1923–1925)

مەرەکەبی پەیمانی لۆزان هەر تازە وشک بووبووەوە کە گێڕانەوەی «برایەتی» فڕێ درا.

دەستووری 1924 و قەدەغەکردنی ناسنامە

دوای لابردنی هەڕەشەی دەرەکی و مسۆگەرکردنی سنوورەکان، کۆماری تورکیا پرۆژەی نەتەوەبنیاتنانی دەست پێ کرد.

دەستووری 1924: هاوڵاتیبوونی پێناسە کرد: «هەر کەسێک لە تورکیا تورکە.»
خیانەتەکە: خەلافەت لە 3ی مارسی 1924 هەڵوەشێنرایەوە. ئەمە تەنها پەیوەندیی نێوان کورد و دەوڵەتی پچڕاند. زمانی کوردی لە شوێنە گشتییەکان، دادگاکان و قوتابخانەکاندا قەدەغە کرا. نوێنەرەکانی «کوردستان» لە پەرلەماندا بێدەنگ کران.

سەرهەڵدانی کۆمیتەی ئازادی

لە 1923، ئەفسەرە کوردەکانی سوپای تورکیا کە لە قووڵاییی خیانەتەکە تێگەیشتبوون، کۆمیتەی ئازادییان (ئازادبوون) لە ئەرزەڕووم دامەزراند. بە پێچەوانەی ڕۆشنبیرەکانی KTC لە 1919، ئەمانە پیاوی سەربازی بوون بە پەیوەندیی هۆزایەتییەوە. دەستیان کرد بە پلانداڕشتن بۆ ڕاپەڕینێکی گشتی.

ڕاپەڕینی شێخ سەعید (1925)

گرژییەکە لە ڕاپەڕینی شێخ سەعیدی 1925دا تەقییەوە. تێکەڵەیەک بوو لە نەتەوەپەروەریی کوردی و کاردانەوەی ئیسلامی دژ بە هەڵوەشاندنەوەی خەلافەت.

وەڵامەکە: حکومەتی تورکیا بە هێزێکی زۆر زاڵ وەڵامی دایەوە. «دادگاکانی سەربەخۆیی» شێخ سەعید و سەدان ڕابەری کوردیان ئێعدام کرد.
میراتەکە: ئەم ڕاپەڕینە کۆتاییی یەکلاکەرەوەی هاوپەیمانیی «عوسمانی–کوردی» و دەستپێکی ململانێی «تورکی–کوردی» بوو کە تا ئەمڕۆ بەردەوامە. «دەوڵەتە وەهمییەکە»ی 1923 بوو بە یادەوەرییەکی قەدەغەکراو.

دەرئەنجام: میراتی 1923

ساڵی 1923 تەنها سەربەخۆییی کوردی نەوەستاند؛ بوونی سیاسیی کوردی بۆ چەندین دەیە لە هۆشیاریی نێودەوڵەتی سڕییەوە. شکستەکە «زریانێکی تەواوعەیار»ی هێزە مێژووییەکان بوو:

دابەشبوونی ناوخۆیی: ناتوانینی دەستەبژێری کوردی لە پێشکەشکردنی بەرەیەکی یەکگرتوو (خۆبەڕێوەبردن بەرامبەر سەربەخۆیی) ڕێگەی دا هەریەکەیان دژ بە ئەوی دیکە بەکار بهێنرێن.
وانەی لێهاتووییی کەمالیستەکان: ئەنقەرە بە سەرکەوتوویی ئایینی کردە چەک بۆ جووڵاندنی کورد دژ بە ڕۆژئاوا، تەنها بۆ ئەوەی دوای بەدەستهێنانی سەرکەوتن واز لە ئایین بهێنێت.
سیاسەتی بەرژەوەندیی بەریتانیا: ئیمپراتۆریاکە ئاسایشی ڕێگای هیندستان و نەفتی مووسڵی لە بەڵێنە ویلسۆنییەکانی خۆی زیاتر بە پێشینە دەزانی.

«پیلانەکان»، ڕێککەوتنە نەفتییەکان، نەخشە نهێنییەکان و بلافە دیپلۆماسییەکان، ڕاستەقینە بوون. ئەو میکانیزمانە بوون کە لە ڕێگەیانەوە نەتەوەیەکی چەند ملیۆنی بێدەوڵەت کرا. وەک لۆرد کەرزۆن لە لۆزان پێشبینیی کرد، نکۆڵیکردن لە مافەکانی کورد بەڕاستی بوو بە کێشەیەک کە ون نەدەبوو، بەڵکو بەبێ چارەسەرکردن تا سەدەی داهاتوو خراپتر دەبوو.

هێڵی کاتیی «خیانەت» (1915–1923)

بەروار	ڕووداو	گرنگی بۆ کورد
مایسی 1916	ڕێککەوتنی سایکس–پیکۆ	دابەشکردنی نهێنیی خاکە کوردییەکان لە نێوان بەریتانیا/فەرەنسا.
ژانویەی 1918	14 خاڵەکەی ویلسۆن	بەڵێنی «پەرەپێدانی خۆبەڕێوەبردن».
نۆڤەمبەری 1918	بەریتانییەکان مووسڵ داگیر دەکەن	جیابوونەوەی باشوور لە باکووری کوردستان.
مایسی 1919	کەمال لە سامسون دادەبەزێت	دەستپێکی بزووتنەوەی نەتەوەییی تورکی.
نۆڤەمبەری 1919	ڕێککەوتنی شەریف پاشا–بۆغۆس نوبار	هاوپەیمانی لەگەڵ ئەرمەنییەکان هۆزە کوردییەکان دوور دەخاتەوە.
ئۆگەستی 1920	پەیمانی سێڤر	ماددەکانی 62–64 بەڵێنی کوردستانێکی سەربەخۆ دەدەن.
ئۆکتۆبەری 1921	ڕێککەوتنی ئەنقەرە (فەرەنسا–تورکیا)	فەرەنسا واز لە باشوور دەهێنێت؛ سێڤر دەست دەکات بە ڕووخان.
نۆڤەمبەری 1922	کۆنفرانسی لۆزان دەست پێ دەکات	ئینۆنوو پێگەی «کەمینە» بۆ کورد ڕەت دەکاتەوە.
فێبریوەری 1923	تێکچوونی کۆنفرانس	هاوپەیمانان مووسڵ/نەفت لە مافەکانی کورد زیاتر بە پێشینە دەزانن.
جولای 1923	پەیمانی لۆزان	کوردستان سڕایەوە. دان بە تورکیا وەک دەوڵەتێکی یەکپارچەدا نرا.
مارسی 1924	خەلافەت هەڵوەشێنرایەوە	پەیوەندیی ئایینی پچڕا؛ سیاسەتی تواندنەوە دەست پێ دەکات.
فێبریوەری 1925	ڕاپەڕینی شێخ سەعید	یەکەم ڕاپەڕینی گەورەی کوردی دژ بە کۆمار.

archive.org

Two years in Kurdistan : experiences of a political officer, 1918-1920 - Internet Archive