لە دیمەنە ڕەقەکانی کوردستاندا، کە شاخەکان چیرۆکی کۆن بە چرپە دەگێڕنەوە و ڕووبارەکان دەنگدانەوەی خۆشەویستییە لەبیرکراوەکان هەڵدەگرن، ناوی وەلی دێوانە هەستێکی قووڵی دڵتەنگی و شەوق دەورووژێنێت. لە 1826 لەدایک بوو و لە 1881 ئەم جیهانەی بەجێ هێشت؛ وەلی دێوانە، کە ناوی تەواوی وەلید کەوێخە محەمەد بوو، یەکێک لە هەستبزوێنترین کەسایەتییەکانی ئەدەبی کوردیی سەدەی 19ە. بە «دێوانە» یان «شێت» ناسراوە، نازناوێک کە لەناو ئازاری خۆشەویستیی بەرامبەرنەدراوەدا هەڵیبژارد؛ شیعرەکانی جەوهەری ڕووتی هەستی مرۆڤ دەگرنەوە و کارەساتی کەسی بە دەوڵەمەندیی کولتووریی گەلی کورد تێکەڵ دەکەن.
ئەم بابەتەی بلۆگە لە ژیانی، چیرۆکی خۆشەویستیی ئەفسانەیی کە ناسنامەی داڕشت، بەشدارییە شیعرییەکان و میراتە بەردەوامەکەی دەکۆڵێتەوە. بە هۆنراوەکانیدا تەنها نیگایەک لە ڕۆحی شاعیرێکی دڵشکاو ناکەین، بەڵکو تابلۆی فراوانتری مێژووی کوردیش لە سەردەمێکی فەرمانڕەوایی عوسمانی، ململانێ هۆزییەکان و سەرهەڵدانی هۆشیاریی نەتەوەیی دەبینین. بە وردبوونەوە لە چیرۆکەکەی دەدۆزینەوە چۆن گەنجێکی سادەی هۆز بوو بە هێمای دڵسۆزیی هەتاهەتایی و وشەکانی ئەمڕۆش هێشتا لە دڵی کورددا دەنگ دەدەنەوە.
چوارچێوەی مێژوویی: کوردستان لە سەدەی 19دا
بۆ تێگەیشتنی تەواو لە ژیان و بەرهەمی وەلی دێوانە، دەبێت لە ژینگەی کۆمەڵایەتی و سیاسیی کوردستانی سەدەی 19 تێبگەین. ئەم ناوچەیە، کە بەشەکانی عێراق، تورکیا، سووریا و ئێرانی ئەمڕۆ دەگرێتەوە، لە ماوەی ژیانی وەلیدا بە شێوەیەکی سەرەکی لە ژێر کۆنترۆڵی عوسمانی بوو. کورد، گەلێکی نیوەکۆچەر بە نەریتێکی زارەکیی دەوڵەمەند، لە هۆزەکانی وەک جاف، کەمالی و ئەوانی دیکەدا ڕێک خرابوون، هەر یەکەیان بە سەرۆک و نەریتی تایبەتی خۆی. دڵسۆزییە هۆزییەکان زۆرجار لە دەسەڵاتی ئیمپراتۆری پێش دەکەوتن و دەبوونە هۆی ململانێی بەردەوام لەسەر زەوی، سەرچاوەکان و شەرەف.
سەردەمەکە بە چاکسازییەکانی تەنزیماتی ئیمپراتۆریی عوسمانی دەناسرایەوە (1839–1876)، کە ئامانجیان ناوەندگەرایی دەسەڵات و نوێکردنەوەی کارگێڕی بوو، بەڵام ئەم گۆڕانکارییانە زۆرجار لەگەڵ خۆبەڕێوەبردنی نەریتیی کوردیدا پێکدادانیان هەبوو. لە باشووری کوردستان، کوردستانی عێراقی ئەمڕۆ، ناوچەکانی وەک هەڵەبجە، سلێمانی و سەید سادق ناوەندە زیندووەکانی بازرگانی، کشتوکاڵ و چاڵاکیی فکری بوون. سلێمانی، کە لە 1784 لەلایەن بنەماڵەی بابانەوە دامەزرا، بوو بە ناوەندی شاعیر، زانا و عاریفەکان و بەئاگاهاتنەوەیەکی ئەدەبیی لە شێوەزارەکانی سۆرانی و هەورامیدا پەرە پێ دا.
شیعری کوردی لەو سەردەمەدا بە قووڵی لە ژێر کاریگەریی نەریتە فارسی و عەرەبییەکاندا بوو، بەڵام تامی تایبەتی خۆی پاراست کە ڕەگی لە فۆلکلۆر، سروشت و ئەزموونی کەسیدا بوو. شاعیرانی وەک نالی (1797–1855)، سالم (1800–1866) و مەحوی (1830–1906) لە بابەتەکانی خۆشەویستی، نیشتمانپەروەری و تەسەووف دەکۆڵانەوە. وەلی دێوانە لەناو ئەم نەریتەدا دەگونجێت، بەڵام بەرهەمەکەی بە تەرکیزی توند لەسەر لەدەستدانی خۆشەویستی جیاوازە؛ سوود لە چیرۆکە نموونەییەکانی دڵدارانی بەدبەختی وەک لەیلا و مەجنوون یان شیرین و فەرهاد وەردەگرێت، ئەو چیرۆکانەی ناو کولتوورە زارەکییەکەی کوردیان گرتبوو. شیعرەکانی، کە بە شێوەزاری هەورامی هۆنراونەتەوە، فرەچەشنیی زمانیی کوردستان ڕەنگ دەدەنەوە، کە شێوەزارەکانی وەک سۆرانی، کرمانجی و هەورامی پێکەوە دەژیان و هەر یەکەیان وردە تایبەتمەندییەکانی ناسنامەی ناوچەیی هەڵدەگرت.
ئەم پاشخانەی ناکۆکییە هۆزییەکان، فشارە ئیمپراتۆرییەکان و گەشەی کولتووری جیهانی وەلیی داڕشت. لە سەردەمێکدا لەدایک بوو کە ڕکابەرییە بنەماڵەییەکان و پێوەرە کۆمەڵایەتییەکان دەیانتوانی ڕێ لە خۆشەویستی بگرن؛ چیرۆکە کەسییەکەی خەباتە فراوانترەکانی گەلەکەی بۆ یەکگرتوویی و دەربڕین ڕەنگ دەداتەوە.
سەرەتای ژیان و خوێندن
وەلی دێوانە لە 1826 لە ناوچەی بەکراوە، باکراوە، لە نزیک هەڵەبجە لەدایک بوو، لەو شوێنەی ئەمڕۆ پارێزگای سلێمانیی کوردستانی عێراقە. لە تیرەی کەمالی (کەمالایی)ی هۆزە دیارەکەی جافەوە هاتبوو، کە بە نفووزەکەی لە ناوچەی شارەزوور ناسرابوو. باوکی، کویخا (کوێچە) محەمەد، کە لە هەندێک گێڕانەوەی جیاوازدا بە حەمە سوور ناوی دەبرێت، کەسایەتییەکی دەوڵەمەند و ڕێزلێگیراو بوو و دەرفەتی بۆ کوڕەکەی دابین دەکرد کە بۆ زۆرێک لە گەنجە هۆزییەکان باو نەبوو.
وەلی لە تەمەنی گەنجییەوە بەڵێنی لێهاتوویی نیشان دەدا. باوکی، کە بەهای زانینی لە کۆمەڵگەیەکدا دەناسی کە خوێندەواری نیشانەی پێگە بوو، هانی بەدواداچوونی خوێندنی دەدا. وەلی بۆ سلێمانی نێردرا، ناوەندێکی فکریی لە گەشەدا، تا لە ژێر ڕێنمایی مەلا یووسفی زانای ئایینیی ناودار، کە بە مەلا یۆسفیش ناسراوە، بخوێنێت. لەوێ لە خوێندنەوە، نووسین و قورئاندا شارەزا بوو و ئەگەری هەیە لە بەشەکانی ئەدەبی فارسیشدا شارەزا بووبێت، کە ئەوکات زمانی هاوبەشی کوردە خوێندەوارەکان بوو. ئەم خوێندنە تەنها لێهاتووییە زمانییەکانی تیژ نەکردەوە، بەڵکو بە نەریتە شیعرییەکانیش ئاشنای کرد کە دواتر ژیانیان پێناسە دەکرد.
سلێمانی لە ناوەڕاستی سەدەی 19دا شوێنی تێکەڵبوونی بیرۆکەکان بوو. لە ژێر دەسەڵاتی میرەکانی باباندا زانای لە سەرتاسەری ئیمپراتۆریی عوسمانی و فارس ڕادەکێشا. شارەزایی وەلی لە فارسیدا ڕێگەی دا بە شاعیرە کلاسیکییەکانی وەک حافز و سەعدی ئاشنا بێت، کاریگەرییەکان کە بە ناڕاستەوخۆ بەناو هۆنراوەکانی خۆیدا هۆنراونەتەوە. بەڵام شیعرەکانی لە شێوەزاری هەورامی ڕەگیان داکوتابوو، کە لە ناوچەی هەوراماندا قسەی پێ دەکرێت و ڕەسەنایەتیی ڕەگ و ڕیشە هۆزییەکانی دەپاراست.
جگە لە خوێندنی، زانیارییەکی کەم لەبارەی سەرەتای پێگەیشتنی هەیە، بەڵام نەریتە زارەکییەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە کۆشا و خاوەن کاریزما بوو و لەناو هاوتەمەنەکانیدا ڕێزی بەدەست دەهێنا. لە ماوەی خوێندنیدا، کاتێک خۆشەویستی هاتە ناو ژیانی، وەرچەرخانێکی درامی بەسەر ژیانیدا هات و لە خوێندکارێکی بەهرەدارەوە گۆڕی بۆ شاعیرە «شێت»ەکەی ئەفسانە.
چیرۆکی خۆشەویستیی ئەفسانەیی: شەم و لەدایکبوونی «دێوانە»
لە دڵی میراتی وەلی دێوانەدا خۆشەویستیی تراژیدیای ئەو و شەم، شەمسە، هەیە؛ چیرۆکێک کە لە کولتووری کوردیدا بووەتە فۆلکلۆر. لە ماوەی خوێندن لە سلێمانی، وەلی بە شەم ئاشنا بوو، کچی قادر شێروان، کوێچە قادر شێروان، سەرۆکی هۆزی کەمالی. بەپێی گێڕانەوەکان، باوکی شەم ڕێکی خست کچەکەی لەگەڵ وەلی لە ژێر ڕێنمایی مەلا یووسفدا بخوێنێت؛ بڕیارێکی ناباو بەڵام پێشکەوتنخوازانە بۆ ئەو سەردەمە.
وانە هاوبەشەکانیان بە خۆشەویستی پشکووتن. وەلی و شەم بەڵێنی دڵسۆزیی هەتاهەتایییان پێکەوە دا و گفتوگۆکانی هاوسەرگیری دەستی پێ کرد. باوکی وەلی پیرانی هۆزی نارد بۆ خوازبێنی و ڕێککەوتنی سەرەتایی کرا. بەڵام لە ماوەی کۆچی وەرزیی هۆزی جاف بۆ لەوەڕگە هاوینەکانی شاخدا چارەنووس دەستی وەردا. لە ناوچەی کالی پەیکوولیدا ناکۆکییەک لە نێوان بنەماڵەکاندا هەڵگیرسا، لەوانەیە لەسەر مافی لەوەڕاندن یان شەرەف، و بوو بە دوژمنایەتییەک کە دەستگیرانییەکەی شکاند.
دڵدارەکان بۆ هەتاهەتایە لێک جیا کرانەوە و هەرگیز دووبارە پێکەوە نەگەیشتن. وەلیی دڵشکاو بە نائومێدی بەناو شاخەکاندا دەگەڕا و نازناوی «دێوانە»ی هەڵبژارد بۆ نیشاندانی شێتبوونی لە دڵشکاندنەوە. ئەم ڕووداوە، کە هێمای هێزی وێرانکەری دابەشبوونە هۆزییەکان بوو، ئیلهامی بە قووڵترین شیعرەکانی بەخشی. شەم بوو بە سەرچاوەی ئیلهامی و هێمای جوانیی بەدەستنەهاتوو و خۆشیی لەدەستچوو. لە گێڕانەوە کوردییەکاندا چیرۆکەکەیان هاوشانی خۆشەویستییە حەماسییەکانی وەک مەم و زین یان شیرین و فەرهادە و چۆنیەتیی پێکگەیشتنی خۆشەویستیی کەسی بە سنووردارییە کۆمەڵایەتییەکان دەخاتە ڕوو.
ئەم خۆشەویستییە بەرامبەرنەدراوە تێڕوانینی وەلی بۆ جیهانی بە قووڵی داڕشت. بۆ تەنهایی پاشەکشەی کرد و ئازارەکەی ڕەوانەی هۆنراوە کرد. بابەتی جیابوونەوە، فیراق، زاڵە بەسەر بەرهەمەکەیدا و تەنها لەدەستدانی کەسی ڕەنگ ناداتەوە، بەڵکو دۆخی پارچەپارچەی کۆمەڵگەی کوردیش لە ژێر فەرمانڕەوایی بیانی ڕەنگ دەداتەوە.
کارنامەی شیعری و بەرهەمە سەرەکییەکان
شیعری وەلی دێوانە لەم کوورەیەی خەمەوە سەری هەڵدا. بە شێوەیەکی سەرەکی بە شێوەزاری هەورامی (گۆرانی) دەهۆنییەوە و شێوازێکی سادە و ڕەوانی بە کێشی هەشت یان دە بڕگە بەکار دەهێنا، کە بە ڕیتمی خورماڵی ناسراوە و تایبەتمەندییەکی مۆسیقایی بە هۆنراوەکانی دەبەخشی کە بۆ خوێندنەوەی زارەکی زۆر گونجاو بوو. زمانەکەی بەردەست بوو، سوودی لە قسەی ڕۆژانە، وێنەکانی سروشت و قووڵایی هەستی وەردەگرت و دەیکردە نزیکی دڵی خەڵکی ئاسایی.
بەرهەمە سەرەکییەکەی دیوانی وەلی دێوانەیە (دیوانی وەلی دێوانە)، کۆمەڵە شیعرێک کە دوای مردنی کۆ کراوەتەوە. سەرەتا بە زارەکی دەگوازرانەوە و هۆنراوەکانی بۆ یەکەم جار لە ڕۆژنامە کوردییەکانی ژیان (ژیان) و ژین (ژن) لە سەرەتای سەدەی 20دا بڵاو کرانەوە و شاعیر پیرەمێرد بە سۆرانی نووسییەوە. وەشانە گشتگیرەکان لە 1970 بە دەستی مەحموود خاکی و لە 1976 بە دەستی عوسمان هەورامی، کە بە ڕازیش ناسراوە، دەرکەوتن و دەوروبەری 100 شیعریان پاراست.
بابەتەکانی دیوانەکەی لە دەوری خۆشەویستی، جیابوونەوە، سروشت و ئارەزووی خودایی دەسووڕێنەوە. زۆر شیعر ڕاستەوخۆ ڕوو لە شەم دەکەن و شینی چارەنووسیان دەگێڕن و لە هەمان کاتدا جوانییەکەی ستایش دەکەن. پارچەیەکی ناودار «یاران نەجەرگم»ە، لەوانەیە «یاران نەجیریم» یان شێوەیەکی جیاواز بێت، بەڵام هۆنراوە مەرسێیەکانی زیاتر دیارن. بەرهەمەکەی کاریگەریی لە شاعیرانی دواتر دانا و لەگەڵ کەسایەتییەکانی وەک مەستوورەی ئەردەڵان (1805–1848) بەشداریی لە نەریتی شیعریی گۆرانی کرد.
هۆنراوەکانی وەلی لە کۆبوونەوە هۆزییەکاندا دەگوترا و ناسنامەی کوردییان لەناو فشارەکانی تواندنەوەدا دەپاراست. هەرچەند بە ئاشکرا سیاسی نەبوو، شیعرەکەی بە ناڕاستەوخۆ ڕەخنە لە دابەشبوونە هۆزییەکان دەگرێت و بە گێڕانەوەی هەستی داکۆکی لە یەکگرتوویی دەکات.
شێواز، بابەتەکان و شیعرە هەڵبژێردراوەکان
شێوازی وەلی دێوانە بە سادەیی و ڕیتم دەناسرێتەوە و لە دەربڕینە فارسییە ڕازاوەکان دوور دەکەوێتەوە بۆ هەستی ڕووت. بەکارهێنانی شێوەزاری هەورامی ڕاکێشانێکی فۆلکلۆری زیاد دەکات، بە خوازەی وەرگیراو لە شاخ، گوڵ و ژیانی کۆچەری. بابەتەکانی خۆشەویستی وەک شێتی، ئارامیی سروشت و دڕندەیی چارەنووس زاڵن.
نموونە شیعرێک لە دیوانەکەی، کە ڕوو لە شەم دەکات، ئەمە دەخاتە ڕوو (دەقی ڕەسەن بە کوردییە و دوای ئەوە وەرگێڕانێکی نزیکەیی ئینگلیزی هاتووە):
دەقی ڕەسەن (هەورامی/سۆرانی):
هەی شەمی شەوان، هەی شەمی شەوان
هەی شەمی بێشەوق، چڵچرای شەوان
هەی ژیانی من، هەی ڕۆحی ڕەوان
هەی گەلێنێکە دیدەی بێخوان
هەی ئەسکی سیرکی لێ سێبار سڵکار
هەی هەوایە بەرزی ئێیلاخان لە سەر
هەی ئەنبێرین‌خاڵ، سۆسەنی کلاف
هەی ڕۆناکایی ڕەشماڵانی جاف
هەی من پەروانە پێرسوێتاوی تۆ
هەی من گیرۆدەی زولفی خاوی تۆ
تۆ جارێ نایێ بە سەروەختی من
گوێ نادەی بە ئایە، زامی سەختی من
ناپرسیت ئاخۆ من بێ تۆ چۆنم
بێباکی لە تین قرچەی دەروونم
هەوایە کوێستانت وا بۆ وێوە
حەیفت کرد من لە بیر چووێوە
بێمڕوەتی کرد هەی شەم دەربارەم
من بۆ تۆ قەیسی سیاسیتەرەم
وادەی من و تۆ دیوانی خوا بێ
مەگەر ئەو ڕۆژەی دادم ڕەوا بێ
ئەگینا ئێستا تۆ بە سەلامەت
وا ئەم حەقەی من کەتە قیامەت
وەرگێڕانی ئینگلیزی (نزیکەیی):
ئەی شەمی خەمگینم، ئەی شەمی خەمگینم
ئەی شەمی بێشەوقم، چرای شەو
ئەی ژیانم، ئەی ڕۆحی سەرگەردانم
ئەی نیگایەک کە کەس بێخەو دەکات
ئەی ئاسکی شاخە سوورەکە، لەسەر گیای زیوین دەلەوەڕێیت
ئەی هەوای بەرزی لەوەڕگە هاوینەکانی سەرەوە
ئەی سۆسەنی ڕازاوە بە خاڵ، سۆسەنی دۆڵ
ئەی ڕووناکیی ڕەشماڵەکانی ئۆردوو
ئەی من ئەو پەروانەیەم کە بڵێسەکەت سووتاندوویەتی
ئەی من لە زولفە خاوەکانتدا ئاڵاوم
تۆ نایەیت، بێئاگا لە دۆخی من
تۆ گوێ لە هاوارەکانم ناگریت، لە برینە سەختەکانم
تۆ ناپرسیت بەبێ تۆ چۆنم
بێباک لەو ئاگرەی ناوەوەم دەسووتێنێت
هەوای شاخەکانت بۆ ئەوانی دیکە هەڵ دەکات
ئاهەم هەڵکێشا، بەڵام با بردییەوە
هیچ بەزەییت نیشان نەدا، ئەی شەمی من، دەرگای من
بۆ تۆ، من لە ڕەش تاریکترم
بەڵێنی ئێمە لە دادگای خودادایە
لەوانەیە ئەو ڕۆژە دادپەروەریی من بێت
ئەگەرنا، ئێستا تۆ بە سەلامەتی
بەڵام مافی من دەگاتە ڕۆژی دادوەری
ئەم شیعرە لێهاتوویی غنایی وەلی دەخاتە ڕوو و وێنەکانی سروشت، شاخ و سۆسەن، بۆ گەیاندنی ئارەزوو بەکار دەهێنێت و داوای دادپەروەریی خودایی بۆ ئازارەکەی دەکات. ئەم جۆرە هۆنراوانە لە مەجلیس (کۆبوونەوەکان)دا دەخوێندرانەوە و کاریگەرییان لە مۆسیقای کوردی و فۆلکلۆر دەکرد.
مردن و میرات
وەلی دێوانە لە 1881 لە سەید سادق، سەید سەدیق، شارۆچکەیەکی دەشتی شارەزوور، کۆچی دوایی کرد. گۆڕەکەی، لە بناری شاخی کێڤی سەید سادق، بووەتە زیارەتگەی سەرسامانی. پەیکەرێک لە سلێمانی یادی دەکاتەوە و هێمای گرنگیی کولتوورییەکەیە.
میراتەکەی لە ئەدەبی کوردیدا وەک پردێک لە نێوان نەریتی زارەکی و بەرهەمە چاپکراوەکاندا بەردەوامە. وەشانە نوێکانی دیوانەکەی دەنگی زیندوو دەهێڵنەوە و ئیلهام بە شاعیر و مۆسیقاژەنە هاوچەرخەکان دەبەخشن. لە ناوچەیەکدا کە هێشتا دەستەویەخەی دابەشبوونە، چیرۆکی وەلی هێزی خۆشەویستیمان بیر دەخاتەوە بۆ تێپەڕین لە بەربەستەکان. فێستیڤاڵ و خوێندنەوەکان ڕێزی لێ دەگرن و مسۆگەری دەکەن «شێتی»یەکەی وەک چرایەکی شەوق بمێنێتەوە.
کۆتایی: گۆرانیی هەتاهەتایی شێتەکە
ژیانی وەلی دێوانە، هەرچەند کورت و نیشانەی تراژیدیای پێوە بوو، شیعری بە جیهان بەخشی کە قووڵاییەکانی دڵی مرۆڤ دەگرێتەوە. لە شوێنی لەدایکبوونی لە سەید سادقەوە تا گۆڕەکەی لە سەید سادق، گەشتەکەی ڕۆحی خۆڕاگریی کوردستان ڕەنگ دەداتەوە. کاتێک لە هۆنراوەکانی ورد دەبینەوە، تەنها شاعیرێک نابینین، بەڵکو پیاوێک دەبینین کە ئازاری کەسیی کرد بە هونەرێکی جیهانگیر. لە سەردەمێکی پەیوەندییە تێپەڕەکاندا، دڵسۆزیی وەلی وانەی هەمیشەیی خۆشەویستی و لەدەستدان فێر دەکات.
سەرچاوەکان
وەلی دێوانە - Wikipedia - https://en.wikipedia.org/wiki/Wali_Dewane
وەلی دێوانە | VejinBooks - https://books.vejin.net/en/author/79
وەلی دێوانە - Wikiwand - https://www.wikiwand.com/en/articles/Wali_Dewane
پەڕگە: Wali Dewane 1881.jpg - Wikimedia Commons - https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Wali_Dewane_1881.jpg
وەلی دێوانە - Wikidata - https://www.wikidata.org/wiki/Q5990094
1826 لە ئەدەبدا - Wikipedia - https://en.wikipedia.org/wiki/1826_in_literature
(PDF) فەرهەنگی مێژوویی ... - Academia.edu - https://www.academia.edu/5850961/HISTORICAL_DICTIONARY_of_the
وەفایی - https://wikipedia.nucleos.com/viewer/wikipedia_en_all_maxi_2025-08/Wafayi
پۆل: وەلی دێوانە - Wikimedia Commons - https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Wali_Dewane
