پێڕستی ناوەڕۆک
پێشەکی: بنەماڵەی کایوس؛ چرایەکی ڕووناکی سەروەریی کوردی پێش ئیسلام
پەیوەندی بە ئیمپراتۆریی ساسانییەوە: خۆڕێوەبەری لە کاتی خەراج‌داندا
پێشەکییەک دەربارەی بنەماڵەی کایوس
لە ناوەندە سەخت و شاخاوییەکانی کوردستاندا، کە شاخەکان وەک پاسەوانی هەمیشەیی ڕۆحی گەلەکەمان ڕاوەستاون، بنەماڵەی کایوس، یان کاوۆس و کاووسەکان، وەک هێمایەکی قووڵی خۆڕاگری و خۆڕێوەبەریی کورد دەردەکەوێت. ئەم بنەماڵەیە لە سەدەی 1ی پێش زایینەوە گەشەی کردووە، هەرچەندە دەستپێکی فەرمانڕەواییە ڕێکخراوەکەی زۆرجار بە ساڵی 226ی زایینی لە سێبەری ساسانییەکاندا دیاری دەکرێت. یەکێک بووە لە دوا کیانە سیاسییە گەورە کوردییەکانی پێش ئیسلام و تا دەوروبەری ساڵی 380ی زایینی بەردەوام بووە.
ئێمە وەک کورد، بۆ ئەم سەردەمە تەنها وەک مێژوو ناڕوانین، بەڵکو بە بەڵگەیەکی هەوڵی نەبەزی باوباپیرانمان بۆ مافی دیاریکردنی چارەنووسی خۆیان لە نێوان زەبەلاحە ئیمپراتۆرییەکاندا دەیبینین. بنەماڵەی کایوس بە شێوەیەکی نیمچەسەربەخۆ لە ناوچەگەلێکدا فەرمانڕەوایی دەکرد کە لانکەی ناسنامەی کوردین: باکووری میزۆپۆتامیا، یان باکووری عێراقی ئەمڕۆ، ڕۆژاوای ئێران و دۆڵە ستراتیژییەکانی دەوروبەری کرماشان. لە ژێر سەروەریی ساسانییەکاندا، لە نێوان خەراج و دیپلۆماسی ڕێگای خۆیان دەدۆزییەوە و لە هەمان کاتدا حوکمڕانیی ناوخۆییان دەپاراست؛ ئەمەش دەنگدانەوەی میراتە پێشکوردییەکانی مادەکان و کاردووخییەکان بوو. ئەم بنەماڵەیە، کە زۆرجار لە مێژووە باوەکاندا پشتگوێ دەخرێت کە گێڕانەوە فارسی یان ڕۆمانییەکان تێیاندا زاڵن، گێڕانەوەی کوردیی مانەوە نوێنەرایەتی دەکات: بنیاتنانی پاشایەتی لە بۆشایی نێوان ئیمپراتۆرییەکاندا، بە شێوەیەکی زۆر هاوشێوەی خەباتە هاوچەرخەکانمان بۆ دانپێدانان لە نیشتمانێکی دابەشکراودا.
گرنگیی بنەماڵەی کایوس تەنها لە ڕیزبەندیی ساڵەکاندا نییە؛ ئەم بنەماڵەیە بەردەوامیی کولتووریی ئێمە دەچەسپێنێت. توێژەرانی کورد وەک مەهرداد ئیزەدی ئەوە دەخەنە ڕوو کە چۆن ئەم بنەماڵەیە ڕیشە ئێرانییە کۆنەکانی بە پێکهاتنی تایبەتیی نەتەوەی کوردەوە پەیوەست کردووە و بەسەر گەلی «کاردووخی»دا فەرمانڕەوایی کردووە؛ ئەو ناوەی زینۆفۆن بۆ باوباپیرە جەنگاوەرەکانمان بەکاری هێناوە کە لە ساڵی 401ی پێش زایین بەرەنگاریی هێرشە یۆنانییەکان بوونەوە. لە ڕوانگەیەکی لایەنگری کوردەوە، کاووسەکان تەنها فەرمانڕەوای ملکەچ نەبوون، بەڵکو پاسەوانی خۆڕێوەبەری بوون و یەکێتییە عەشیرەتییەکان، نەریتەکانی ژێر کاریگەریی زەردەشتی و قەڵا شاخاوییەکانیان دەپاراست کە شێوەیان بە کۆمەڵگەی کوردی دەدا. چیرۆکەکەیان سڕینەوەی مێژووی کورد لە مێژوونووسییە داگیرکەری و نەتەوەپەرستەکاندا دەخاتە ژێر پرسیار و بیرمان دەخاتەوە کە کوردستان هەمیشە خاکی پاشاکان بووە، تەنها خاکی ڕەعیەت نەبووە. کاتێک بە قووڵی لەم چیرۆکەیان دەکۆڵینەوە، ڕێز لەو ڕۆحە نەبەزە دەگرین کە ئەمڕۆ لە خوێنی کورددا دەگەڕێت؛ لە لووتکەکانی زاگرۆسەوە تا دەشتەکانی میزۆپۆتامیا.
چوارچێوەی مێژوویی: کورد لە سێبەری ئیمپراتۆرییەکاندا
بۆ تێگەیشتن لە سەرهەڵدانی بنەماڵەی کایوس، دەبێت بگەڕێینەوە بۆ گواستنەوە پڕئاژاوەکە لە فەرمانڕەوایی پارتییەکانەوە بۆ ساسانییەکان؛ سەردەمێک کە خاکەکانی کورد مەیدانی ملمڵانێی ئارەزووە ئیمپراتۆرییەکان بوون. لە سەدەی 1ی پێش زایین، ئیمپراتۆریی پارتی، یان ئەشکانییەکان، بەسەر ئێراندا زاڵ بوون و میرنشینە کوردییەکان لە سنوورە شاخاوییەکاندا خۆڕێوەبەرییەکی ڕێژەییان هەبوو. ئەم ناوچانە، لەوانە ئەدیابێنە، کۆردوێنە و بەرزاییەکانی زاگرۆس، شوێنی نیشتەجێبوونی هۆزە ئێرانی‌زمانە هاوشێوەکانی مادەکان بوون؛ باوباپیرە پێشکوردییەکانمان کە پێشتر ئاشوورییان ڕووخاندبوو. کورد، وەک نەوەی ئەم گرووپانە، کیانە نیمچەسەربەخۆکانی پاراست و بەرەنگاریی توانەوەی تەواو لە ئیمپراتۆرییە گەورەکاندا بووەوە.
لە سەرەتای سەدەی 3ی زایینیدا، ئەردەشیری یەکەم، دامەزرێنەری ئیمپراتۆریی ساسانی، هەڵمەتی بۆ یەکخستنی ئێران دەست پێ کرد و بە پاشماوە بەرەنگارە پارتییەکاندا زاڵ بوو. لە ساڵی 224ی زایینی، ئەرتەبانی چوارەمی شکاند و دەسەڵاتی ساسانییەکانی هێنایە ئاراوە. بەڵام لە خاکە کوردییەکاندا، بەرەنگاری هەڵگیرسا. هاوپەیمانییەک لە پاشایەتییە ناوخۆییەکان، لەوانە ئەوانەی باکووری میزۆپۆتامیا و ڕۆژاوای ئێران، لە دەوروبەری ساڵانی 224-226ی زایینی جەنگێکی دوو ساڵەیان لەگەڵ هێزەکانی ئەردەشیر کرد. ئەم ملمڵانێیە نەبەزیی کوردی خستە ڕوو؛ باوباپیرانمان، کە لە خاکە شاخاوییەکانیانەوە شارەزای جەنگی پارتیزانی بوون، ساسانییە بەهێزەکانیان ناچار بە سازش کرد.
بنەماڵەی کایوس لە ناو ئەم تاقیکردنەوە سەختەدا سەری هەڵدا. وەک پاشایەتییەکی کوردیی نیمچەسەربەخۆ، نموونەی شێوازی «پاشای ملکەچ» بوو لە ژێر دەسەڵاتی ساسانییەکاندا؛ شێوازێک کە فەرمانڕەوا ناوخۆییەکان خەراجیان دەدا، بەڵام کاروباری ناوخۆییان بەڕێوە دەبرد. خاکەکانی لە کرماشان، یان کەمبادێنەی کۆن، تا ناوچەکانی نزیک کەرکووک و هەمەدانی ئەمڕۆ دەکشایەوە؛ شوێنە ستراتیژییەکان بۆ کۆنترۆڵکردنی ڕێگاکانی بازرگانی و بەرگری لە هێرشە ڕۆمانییەکان.
لە مێژوونووسیی کوردیدا، ئەم سەردەمە قۆناغێکی زێڕینی سەروەریی پێش ئیسلامە؛ کاتێک بنەماڵەکانی وەک کایوس جیاوازیی زمان و کولتووریان لە نێوان کاریگەرییە زەردەشتی و فارسییەکاندا دەپاراست. مەهرداد ئیزەدی ئاماژە بەوە دەکات کە ئەم کیانە سیاسییانە مەیدانی پێکهاتنی ناسنامەی کوردی بوون و میراتی هیندۆئێرانییان بە داهێنانە ناوخۆییەکانەوە تێکەڵ دەکرد. ساسانییەکان، لەگەڵ ئەوەی هانی ئیمپراتۆرییەکی ناوەندگەرا دەدا، بۆ دابینکردنی ئاسایشی سنوورەکان تەحەمولی ئەم خۆڕێوەبەرییانەیان دەکرد و ڕێگەیان دەدا پاشا کوردەکان وەک بەربەستێک بەرامبەر بیزەنتە گەشە بکەن.
ئیمپراتۆریی ساسانی | ئەتڵەسی مێژوویی ئەورووپا (6ی نیسانی 227) | Omniatlas
ئەم نەخشەیە فراوانیی ئیمپراتۆریی ساسانی نیشان دەدات و ناوچە کوردییەکانی وەک کرماشان لە ناوەندی سنوورە ڕۆژاواییەکانیدان.
ڕەچەڵەک و دامەزراندن: سەرهەڵدانی کایوس
دامەزرێنەرەکە، کایوس یان کاوۆس، وێنەی سەرکردەی کوردی نوێنەرایەتی دەکات: میرێک کە دوای بەرەنگارییەکی پاڵەوانانە دووبارە بۆ پۆستەکەی گەڕێندرایەوە. بەپێی گێڕانەوەکان، کایوس ئەشرافێکی ناوخۆیی ئێرانی و کورد بوو کە سەرکردایەتیی هاوپەیمانییەکەی بەرامبەر ئەردەشیری یەکەم دەکرد. دوای کۆتایی جەنگ لە ساڵی 226ی زایینی، ڕێککەوتنێک وەک پاشای خەراج‌دەر دووبارە دایمەزراندەوە و بنەماڵەی کاووسەکانی پێک هێنا. نازناوی «پاشای کاردووخییەکان» ڕاستەوخۆ بە کوردە کۆنەکانەوە پەیوەندی دەبەستێت، چونکە «کاردووخی»، لە ئەناباسیسەکەی زینۆفۆنەوە، ناوی جەنگاوەرانی شاخی ئەم خاکانەیە.
ڕەچەڵەکی کایوس بۆ میرنشینەکانی پێش ساسانییەکان دەگەڕێتەوە و لەوانەیە نەوەی دەستەبژێری کوردیی سەردەمی پارتییەکان بووبێت. پایتەختەکەی لە کرماشان، کە ناوەندێکی نەخشە بەردینە بەرزکراوەکان و قەڵاکان بوو، هێمای دەسەڵات بوو. دامەزراندنی بنەماڵەکە لەسەر بنەمای واقیعبینی بوو: ساسانییەکان پێویستیان بە فەرمانڕەوای ملکەچی دڵسۆز هەبوو بۆ بەڕێوەبردنی خاکە سەختەکان کە بۆ حوکمڕانیی ڕاستەوخۆ گونجاو نەبوون. لە ڕوانگەی لایەنگری کورددا، ئەمە ملکەچبوون نەبوو، بەڵکو هاوپەیمانییەکی ستراتیژی بوو کە ڕێگەی بە کورد دەدا نەریت و سوپا و ئابووریی خۆی بپارێزێت.
لە ژێر فەرمانڕەوایی کایوسدا، پاشایەتییەکە لە ڕێگای هاوپەیمانیی عەشیرەتییەوە کاریگەریی خۆی فراوان کرد و کۆنترۆڵی ئەو دۆڵە بەپیت و دەروازە شاخاوییانەی کرد کە بۆ بازرگانیی ئاوریشم گرنگ بوون. بەڵگە شوێنەوارییەکانی کرماشان، لەوانە نەخشە بەردینە بەرزکراوەکانی سەردەمی ساسانی، ئاماژە بە گەشەی کولتووری دەکەن، کە پەرستگاکانی زەردەشتی لەگەڵ ئایینە ناوخۆییەکاندا پێکەوە بوون. ئیزەدی پێی وایە ئەم سەردەمە ناسنامەی نەتەوەیی و زمانەوانیی کوردی چەسپاند کە لە دانیشتووانی فارسیی دەشتەکان جیاواز بوو.
فەرمانڕەواکان و شێوازی حوکمڕانی: پاسەوانانی شاخەکان
هەرچەندە تۆمارە مێژووییەکان کەمن، بەهۆی زارەکیبوونی نەریتە کوردییەکان و لایەنگریی ساسانییەکان، بە ئەگەری زۆر بنەماڵەی کایوس زنجیرەیەکی لە فەرمانڕەواکانی جێنشینی کایوسی هەبووە. سەرچاوە ڕەسەنەکانی وەک شاهنامە ئاماژە بە کەسایەتییە کەیانییەکان دەکەن، بەڵام ناوە دیاریکراوەکانی جگە لە کایوس هێشتا نادیارن. شێوازی حوکمڕانی عەشیرەتی و پاشایەتی بوو؛ پاشاکان ڕاوێژیان بە ئەشراف دەکرد و پشتیان بە سوارەکانی هۆزە کوردییەکان دەبەست.
جێنشینەکان نیمچەخۆڕێوەبەرییان پاراست و لە نێوان خەراجی تەیسەفۆن و باج و دادوەریی ناوخۆدا هاوسەنگییان ڕاگرت. ئابووری لەسەر کشتوکاڵ و ئاژەڵداری و بازرگانی گەشەی کرد و کرماشان وەستانگەی کاروانەکان بوو. توانای سەربازی گرنگ بوو؛ جەنگاوەرە کوردەکان، کە بە تیرهاوێژی و ئەسپسواری بەناوبانگ بوون، وەک هێزی یارمەتیدەری ساسانییەکان خزمەتیان دەکرد و لە هەمان کاتدا بەرگرییان لە خاکی خۆیان دەکرد.
لە ڕوانگەیەکی لایەنگری کوردەوە، ئەم فەرمانڕەوایانە پاسەوانی میرات بوون و هانی زاراوە پێشکوردییەکان و فۆلکلۆریان دەدا کە لە داستانەکانی وەک مەم و زیندا ماونەتەوە. فەرمانڕەواییەکەیان، کە زیاتر لە 150 ساڵی خایاند، سەرکردایەتییەکی خۆگونجێنەری خستە ڕوو کە ڕێگای خۆی لە نێوان جەنگە ڕۆمانی و ساسانییەکاندا دەدۆزییەوە، لەوانە ئەوانەی سەردەمی شاپووری دووەم.
نەخشە بەردینە بەرزکراوەکانی ساسانییەکان - (بازنەی لێکۆڵینەوەی ئێرانی کۆن - CAIS)©
ئەم نەخشە بەردینە بەرزکراوە ساسانییە لە نەقشی ڕوستەم، دیمەنەکانی تاجبەخشی نیشان دەدات کە هونەری هێمای پاشایەتیی ئەو سەردەمە لە خاکە کوردییەکاندا دەنوێنێت.
پەیوەندی بە ئیمپراتۆریی ساسانییەوە: خۆڕێوەبەری لە کاتی خەراج‌داندا
پەیوەندیی بنەماڵەی کایوس بە ساسانییەکانەوە لەسەر سوودی هاوبەش بوو، بەڵام ئاڵۆزیش بوو. وەک فەرمانڕەوای ملکەچ، خەراجیان دەدا و سەربازیان دابین دەکرد و یارمەتیی هەڵمەتەکانی بەرامبەر ڕۆما دەدا. لە بەرامبەردا، ساسانییەکان خۆڕێوەبەرییان پێ دەبەخشی، چونکە تێدەگەیشتن کە کۆنترۆڵی ڕاستەوخۆی خاکی کوردستان کردەیی نییە.
ئاڵۆزی سەری هەڵدا؛ تا ساڵی 380ی زایینی، ئەردەشیری دووەم، بە مەبەستی پتەوکردنی دەسەڵات، دوا فەرمانڕەوای کایوسی لەسەر حوکم لابرد و خاکەکانی خستە ناو پارێزگای نۆدشێراگان. بەڵام میرنشینە بچووکترە کوردییەکان، بە ناوی «کۆتیار»، بەردەوام بوون و تا هاتنی ئیسلام خۆڕێوەبەرییان پاراست. ئەم پەیوەندییە دیپلۆماسیی کوردی دەخاتە ڕوو: سازش لەگەڵ دەسەڵات و لە هەمان کاتدا پاراستنی جەوهەری خۆی.
لایەنە کولتووری و کۆمەڵایەتییەکان: داڕشتنی ناسنامەی کوردی
لە ڕووی کولتوورییەوە، سەردەمی کایوس زەردەشتیی بە باوەڕە ڕەسەنە ناوخۆییەکانەوە تێکەڵ کرد؛ ئەمەش لە پەرستگاکانی ئاگر و هونەری بەرددا دیارە. کۆمەڵگە لەسەر بنەمای هۆز بوو و ژنان لە فۆلکلۆردا پێگەیان هەبوو. دەستەوەرەکان کاری کانزایی وردیان دروست دەکرد و بەشدارییان لە جوانیناسیی ساسانی دەکرد.
لە ڕووی کۆمەڵایەتییەوە، یەکگرتوویی لە نێوان عەشیرەتە کوردییەکاندا پەرە پێ دا و بنەمای بۆ بنەماڵەکانی دواتر وەک ئەییووبییەکان دانا.
نەخشە بەردینە بەرزکراوەکانی ساسانییەکان - (بازنەی لێکۆڵینەوەی ئێرانی کۆن - CAIS)©
نەخشێکی بەرزکراوەی دیکەی ئەو سەردەمە کە پاشایەتیی خودایی لە ناوچەکانی ژێر فەرمانڕەوایی کایوسییەکاندا نوێنەرایەتی دەکات.
ڕووخان: ئاوابوونی بنەماڵەیەکی فەرمانڕەوا
لە ساڵی 380ی زایینی، پاکتاوەکەی ژێر فەرمانڕەوایی ئەردەشیری دووەم کۆتاییەکی یەکلاکەرەوەی بە بنەماڵەی کایوس هێنا. ئەم سەرکوتکردنە، کە ئامانجی پتەوکردنی دەسەڵاتی ساسانی و لەناوبردنی بنەماڵە ئەشرافییە ڕکابەرەکان بوو، خاڵێکی وەرچەرخانی لە دیمەنی سیاسیی ڕۆژاوای ئێران و بەرزاییە کوردییەکاندا نیشان دا. مێژوونووسی کورد مەهرداد ئیزەدی ئەم ڕووداوە بە نەخشە پاشایەتییە بەرزکراوەکانی تاقی بۆستانەوە پەیوەست دەکات و وێنەکانی سەرکەوتنی ئیمپراتۆری وەک هێمای زاڵبوون بە فەرمانڕەوا ناوچەییە کوردەکاندا لێک دەداتەوە.
ڕووخانی بنەماڵەی کایوس نیشانەی ئاوابوونی دوا بنەماڵە گەورەکانی ناسراو بە کوردی بوو لە پێش ئیسلامدا، کە بە خۆڕێوەبەرییەکی بەرچاوەوە فەرمانڕەواییان دەکرد. بەڵام هەرچەندە دەسەڵاتی ناوەندگرای ساسانی زاڵ بوو، نەریتە سیاسی و کولتوورییەکانی کورد ون نەبوون. میراتەکەیان لە میرنشینە بچووکترەکان، یەکێتییە عەشیرەتییەکان و بنەماڵە ناوخۆییە فەرمانڕەواکاندا بەردەوام بوو کە تا ناو سەردەمی ئیسلامیش شێوەیان بە ناسنامەی ناوچەکە دەدا.
میرات و پەیوەندیی بە سەردەمی ئێستاوە
تا ئێستاش بنەماڵەی کایوس بۆ زۆرێک لە کوردە هاوچەرخەکان، وەک هێمایەکی بەهێزی مانەوە و شکۆ و بەرەنگاری، سەرچاوەی ئیلهامە. گێڕانەوەی ئەم بنەماڵەیە، کە ڕیشەی لە میراتی بنەماڵەی زیارییەکانەوە هەیە و لە بیرەوەریی مێژوویی کورددا زۆرجار بە کەسایەتیی ئەفسانەیی کایوسەوە پەیوەست دەکرێت، سەردەمێک دەهێنێتەوە یاد کە فەرمانڕەوا ناوچەییەکان دەسەڵاتیان سەربەخۆ لە ئیمپراتۆرییە گەورەکان ڕادەگەیاند.
لە کوردستانی عێراق و لە سەرانسەری دیاسپۆرای فراوانتری کورددا، چیرۆکی کایوس وەک بیرخستنەوەیەکی سەروەریی مێژوویی و خۆحوکمڕانی دەنگ دەداتەوە. زۆرجار لە گفتوگۆی کولتووری، ئەدەبیات و گوتاری سیاسیدا وەک خواستەیەک بۆ خۆڕاگری بەرامبەر دەسەڵاتی زاڵ بەکار دەهێنرێت. بە بیرخستنەوەی ئەو سەردەمەی بنەماڵە پەیوەستەکانی کورد خاکی خۆیان بەڕێوە دەبرد، بنەماڵەی کایوس ئارەزووە هاوچەرخەکانی خۆڕێوەبەری و مافی دیاریکردنی چارەنووس بەهێز دەکات.
لە دەرەوەی سیاستیشدا، هێمای ئەم بنەماڵەیە ناسنامەیەکی کولتووریی هاوبەش پتەوتر دەکات؛ ناسنامەیەک کە کۆمەڵگەی کوردیی ئەمڕۆ بە ڕابردوویەکی پڕچیرۆکی سەرکردایەتی و بەرەنگاری و بەردەوامییەوە دەبەستێتەوە، لە بەرامبەر گۆڕانی هێزە ناوچەییەکاندا.
ئەنجام
لە بنەڕەتدا، بنەماڵەی کایوس زۆر لە دامەزراوەیەکی مێژوویی زیاترە؛ بەڵگەیەکی زیندووی ڕۆحی بەردەوامی گەلی کوردە. بە ڕێزگرتن لە ڕابردوویان و لەئامێزگرتنی ناسنامەی کولتوورییان، بنەماڵەی کایوس گرنگیی سەروەری و شانازی پتەوتر دەکات و دڵنیایی دەدات کە میراتی نەتەوەی کورد بۆ نەوەکانی داهاتووش بەردەوام لە گەشەکردندا بێت.
ڕووداوە سەرەکییەکان و هێڵی کات
بۆ ڕوونکردنەوەی میراتی بەردەوامی بنەماڵەی کایوس وەک پایەیەکی سەروەریی کوردی پێش ئیسلام، ئەم هێڵەی کاتە ڕەچەڵەک و سەرکەوتن و تەنگژەکانی لە نێوان سەرهەڵدانی ئیمپراتۆریی ساسانیدا بەدوادا دەچێت. کاووسەکان وەک یەکێک لە دوا بنەماڵە گەورە کوردییەکانی پێش سەردەمی ئیسلام، زیرەکیی ستراتیژیی باوباپیرانمان دەنوێنن: بەرەنگاربوونەوەی سنووربەزاندنی ئیمپراتۆری و لە هەمان کاتدا مسۆگەرکردنی نیمچەخۆڕێوەبەری لە ناوەندی کوردستاندا. ئەم ڕیزبەندییەی کات کە پشت بە گێڕانەوە مێژووییەکان و توێژینەوەی کوردی دەبەستێت، ڕۆڵی بنەماڵەکە لە پاراستنی ناسنامەی پێشکوردی و حوکمڕانیی عەشیرەتی و قەڵا شاخاوییەکانی ناوچەگەلێک وەک کرماشان دەخاتە ڕوو. ئەم ڕووداوانە گێڕانەوەی کوردیی خۆڕاگری پتەوتر دەکەن، کە تەنانەت لە ژێر سەروەریی هێزی دەرەکیشدا، گەلەکەمان ڕێگایەکی بەردەوامیی کولتووری دەدۆزییەوە کە ئیلهامبەخشی بزووتنەوە هاوچەرخەکانی خۆڕێوەبەرییە.
بەروار یان سەردەم | ڕووداو | گرنگی لە چوارچێوەی لایەنگری کورددا |
سەدەی 1ی پێش زایین | سەرهەڵدانی میرنشینە سەرەتاییە کوردییەکان لە باکووری میزۆپۆتامیا و ناوچەکانی زاگرۆس، لەوانە ئەدیابێنە و کۆردوێنە، لە ژێر کاریگەریی پارتییەکاندا. ئەم کیانە سیاسییانە، کە هۆزە ئێرانی‌زمانە هاوشێوەکانی مادە کۆنەکان و کاردووخییەکان تێیاندا نیشتەجێ بوون، بنەمای بنەماڵە فەرمانڕەوا دواترەکانیان دانا. | بنەما پێشکوردییەکانی خۆڕێوەبەری لە ناوەندە شاخاوییەکاندا نوێنەرایەتی دەکات؛ بەرەنگاربوونەوەی توانەوەی تەواو لە پێکهاتە پارتییەکاندا و پاراستنی یەکێتییە عەشیرەتییەکان کە دواتر شێوەیان بە خۆڕاگریی کورد بەرامبەر ئیمپراتۆرییەکان دا. |
224ی زایینی | ئەردەشیری یەکەم دوا پاشای پارتی، ئەرتەبانی چوارەم، دەشکێنێت و ئیمپراتۆریی ساسانی دادەمەزرێنێت و هەڵمەتی یەکخستنی خاکە ئێرانییەکان، لەوانە خاکە کوردییەکان، دەست پێ دەکات. | دەستپێکی فراوانبوونی ساسانییەکان بۆ ناو خاکە کوردییەکان نیشان دەدات؛ بەرگریی باوباپیرانمان تاقی دەکاتەوە و زەمینە بۆ بەرەنگارییەک خۆش دەکات کە گرنگیی ستراتیژیی کورد وەک پاسەوانی سنوورەکان دەچەسپێنێت. |
224–226ی زایینی | جەنگێکی دوو ساڵە لە نێوان ئەردەشیری یەکەم و هاوپەیمانییەکی میرنشین و پاشایەتییە کوردییەکاندا، کە ناوەندیان لە کرماشان بوو؛ کەرمی کۆن، یان پاشایەتیی مار. ئەم جەنگە بەرەنگاریی توندی هۆزە ناوخۆییەکانی لەخۆ گرت کە لە سەرچاوە ساسانییەکاندا وەک کۆچەرە «کوردەکان» وەسف کراون. | ڕۆحی نەبەزی کورد لە بەرگری لە سەروەریی نیشتماندا نیشان دەدات، بە ناچارکردنی ساسانییەکان بە دانوستان لەبری داگیرکردنی تەواو؛ سەرکەوتنێکی دیپلۆماسی کە لە خەباتە هاوچەرخەکانی کورد بۆ مافی دیاریکردنی چارەنووسدا دەنگ دەداتەوە. |
226ی زایینی | دامەزراندنی بنەماڵەی کایوس دوای ڕێککەوتنێکی ئاشتی؛ میری ناوخۆیی کورد کایوس، یان کاوۆس، دووبارە وەک پاشای خەراج‌دەر دادەمەزرێندرێتەوە و بە شێوەیەکی نیمچەسەربەخۆ بەسەر ناوەند و باشووری کوردستاندا فەرمانڕەوایی دەکات، لەوانە کرماشان. | ساتێکی چارەنووسساز لە دەوڵەتداریی کوردیدا، کە شکست دەگۆڕێت بۆ نیمچەخۆڕێوەبەری و کاووسەکان وەک پاسەوانی میراتی پێشکوردی دەچەسپێنێت؛ بە تێکەڵکردنی نەریتە ئێرانییەکان بە حوکمڕانیی عەشیرەتیی تایبەتەوە. |
226–380ی زایینی | فەرمانڕەوایی نیمچەسەربەخۆی بنەماڵەی کایوس لە ژێر سەروەریی ساسانییەکاندا؛ بنەماڵەکە کارگێڕیی ناوخۆیی، هێزە سەربازییەکان و نەریتە کولتوورییەکان دەپارێزێت. کرماشان ناوەندێکی سەرەکییە، بە گۆڕە هەڵکۆڵراوەکانی ناو بەرد و قەڵاکانی وەک تاقی بۆستان. | سەردەمێکی زێڕینی خۆڕاگریی کوردی دەنوێنێت، کە پێگەی ملکەچ ڕێگەی بە پاراستنی نەریتە زمانەوانی و ئایینی و کۆمەڵایەتییەکان دەدا، لەوانە ئەوانەی کاریگەریی زەردەشتییان هەبوو؛ پێکهاتنی نەتەوەیی پەرە پێ دەدا کە مادە کۆنەکان بە کوردە هاوچەرخەکانەوە دەبەستێتەوە. |
379–383ی زایینی | فەرمانڕەوایی پاشای ساسانی ئەردەشیری دووەم، کە تاجبەخشییەکەی لە نەخشە بەردینە بەرزکراوەکانی تاقی بۆستان، لە نزیک کرماشان، نیشان دراوە. لەم سەردەمەدا ئاڵۆزییەکان زیاد دەکەن و لە کۆتاییدا دەبنە هۆی لابردنی بنەماڵەکە. | کارلێکی کولتووری لە خاکە کوردییەکاندا دەخاتە ڕوو؛ هونەری هێمای ساسانی لە خاکە پێشکوردییەکاندا هەم هاوپەیمانی و هەم ملکەچکردنی نزیکبووەوە نوێنەرایەتی دەکات، بەڵام لە هەمان کاتدا میراتە هونەرییە پەیوەستەکانی بە میراتی ئێمەوە دەپارێزێت. |
380ی زایینی | ئەردەشیری دووەم دوا ئەندامی فەرمانڕەوای بنەماڵەی کایوس لە حوکم لادەبات و خاکەکانی دەخاتە ناو پارێزگای ساسانیی نۆدشێراگان و کۆتایی بە پێگەی نیمچەسەربەخۆی بنەماڵەکە دەهێنێت. | ئاوابوونێکی دڵتەزێنی سەروەریی کوردی پێش ئیسلام، بەڵام ڕۆحەکەی نەئاوابوو. میرنشینە بچووکترەکان بەردەوام بوون و بەردەوامیی کولتوورییان مسۆگەر کرد کە لە بنەماڵەکانی سەردەمی ئیسلام، وەک حەسەنەوەییەکان، دووبارە لەدایک دەبێتەوە و ئیلهامبەخشی هەوڵەکانی ئەمڕۆ بۆ خۆڕێوەبەریی کوردییە. |
ئەم هێڵەی کاتە تەنها ڕەوتی مێژوویی بنەماڵەی کایوس تۆمار ناکات، بەڵکو پێگەکەشی لە زنجیرە نەبڕاوەکەی مێژووی کورددا دووبارە دەچەسپێنێت؛ لە جەنگاوەرە کۆنەکانەوە تا پاڵەوانە هاوچەرخەکان. ئەمە دەیسەلمێنێت کە سەروەریی گەلەکەمان لە خودی شاخەکاندا نەخشێنراوە.
پرسیار و وەڵام
بۆ دەوڵەمەندکردنی لێکۆڵینەوەکەمان لە بنەماڵەی کایوس و ڕۆڵە چارەنووسسازەکەی لە مێژووی کوردی پێش ئیسلامدا، ئەم پرسیار و وەڵامانە پرسیارە باوەکان وەڵام دەدەنەوە کە بنەمایان لە توێژینەوەی مێژوویی و گێڕانەوە لایەنگرەکانی کوردەوە گرتووە. بنەماڵەی کاووسەکان وەک یەکێک لە دوا قەڵاکانی خۆڕێوەبەریی کورد پێش فەتحە ئیسلامییەکان، شارەزایی باوباپیرانمان لە دیپلۆماسی و بەرەنگاریی هێزە ئیمپراتۆرییەکاندا دەنوێنێت. ئەم وەڵامانە پشت بە سەرچاوە کۆنەکان، زانیارییە شوێنەوارییەکان و ڕوانگە کوردییەکان دەبەستن و ڕێز لە ڕۆحی بەردەوامی سەروەری لە ناوەندەکانی زاگرۆسدا دەگرن.
بنەماڵەی کایوس چی بوو و بۆچی لە مێژووی کورددا گرنگە؟
بنەماڵەی کایوس، کە بە بنەماڵەی کاووسەکانیش ناسراوە، میرنشینێکی کوردیی نیمچەسەربەخۆ بوو کە لە دەوروبەری ساڵی 226ی زایینی تا نزیکەی ساڵی 380ی زایینی لە ژێر سەروەریی ساسانییەکاندا فەرمانڕەوایی دەکرد. ناوەندی لە کرماشان، یان کرمانشای کۆن، بوو و تا باکووری میزۆپۆتامیا و ڕۆژاوای ئێران دەکشایەوە و یەکێک لە دوا بنەماڵە گەورە کوردییەکانی پێش ئیسلام بوو. لە ڕوانگەیەکی لایەنگری کوردەوە، ئەم بنەماڵەیە هێمای میراتی نەبڕاوەی خۆحوکمڕانیی گەلەکەمانە و لە ڕێگای حوکمڕانیی عەشیرەتی و هاوپەیمانییە ستراتیژییەکانەوە ڕیشە مادییە کۆنەکان بە ناسنامەی کوردیی هاوچەرخەوە دەبەستێتەوە. گرنگییەکەی لە پاراستنی بەردەوامیی کولتووری و زمانەوانیی کوردیدایە لە ژێر زاڵبوونی فارسدا؛ وەک ئەوەی ڕۆڵەکەی وەک دەوڵەتێکی بەربەست بەرامبەر هێرشە ڕۆمانییەکان نیشانی دەدات.
بنەماڵەی کایوس چۆن سەری هەڵدا و دامەزرێنەرەکەی کێ بوو؟
بنەماڵەکە لە گواستنەوە پڕئاژاوەکەی فەرمانڕەوایی پارتی بۆ ساسانییەکاندا سەری هەڵدا. لە ساڵانی 224–226ی زایینی، هاوپەیمانییەک لە پاشایەتییە ناوخۆییە کوردییەکانی ناوچەکانی زاگرۆس جەنگێکی دوو ساڵەیان لەگەڵ ئەردەشیری یەکەم، دامەزرێنەری ساسانییەکان، کرد. دوای ملمڵانێکە، میر کایوس یان کاوۆس، کە ئەشرافێکی ناوخۆیی ئێرانی و کورد بوو، دووبارە وەک پاشای خەراج‌دەر دامەزرێندرایەوە و لە ساڵی 226ی زایینی بنەماڵەکەی پێک هێنا. کایوس بە نازناوی «پاشای کاردووخییەکان»، کە پەیوەندیی بە باوباپیرە کۆنە کوردەکانی ناوبراوی زینۆفۆنەوە هەیە، لە کرماشانەوە فەرمانڕەوایی دەکرد و ئەگەری ملکەچکردنی گۆڕی بۆ نیمچەخۆڕێوەبەری. ئەم دامەزراندنە خۆڕاگریی کوردی دەخاتە ڕوو؛ گۆڕینی پاشەکشە سەربازییەکان بۆ سەرکەوتنی دیپلۆماسی کە بۆ زیاتر لە سەدەیەک کۆنترۆڵی خاکی مسۆگەر کرد.
خاکەکان و شێوازی حوکمڕانیی بنەماڵەی کایوس چی بوون؟
بنەماڵەکە کۆنترۆڵی خاکە ستراتیژییەکانی ڕۆژاوای ئێرانی ئەمڕۆ و باکووری عێراق و ناوچەی کرماشانی دەکرد؛ لەوانە دۆڵە بەپیتەکان، دەروازە شاخاوییەکان و ڕێگاکانی بازرگانی کە بۆ ئیمپراتۆریی ساسانی گرنگ بوون. حوکمڕانی سیستەمێکی عەشیرەتی و پاشایەتی بوو، کە پاشاکانی وەک کایوس لە نێوان خەراجی ساسانی و خۆڕێوەبەریی ناوخۆدا هاوسەنگییان ڕادەگرت، ڕاوێژیان بە هۆزە ئەشرافییەکان دەکرد و سوپای ناوخۆیی شارەزا لە ئەسپسواری و تیرهاوێژییان دەپاراست. لە ڕووی ئابوورییەوە، بە کشتوکاڵ و ئاژەڵداری و بازرگانی گەشەی دەکرد و کرماشان ناوەندێکی کولتووری بوو کە نەخشە بەردینە بەرزکراوەکان و قەڵاکانی لەخۆ دەگرت. لە ڕوانگەیەکی لایەنگری کوردەوە، ئەم شێوازە نەریتە پێشکوردییەکانی پاراست و پەرەی بە پێکهاتنێکی نەتەوەیی دا کە لە فارسییەکانی دەشت جیاواز بوو و بنەمای بۆ بنەماڵەکانی دواتر دانا.
بنەماڵەی کایوس چۆن لەگەڵ ئیمپراتۆریی ساسانی مامەڵەی دەکرد؟
پەیوەندییەکان لەسەر سوودی هاوبەش بوون، بەڵام ناجێگیر بوون. وەک فەرمانڕەوای ملکەچ، کایوسییەکان خەراجیان دەدا و سەربازیان بۆ هەڵمەتە ساسانییەکان دابین دەکرد و یارمەتیی بەرگری لە ڕۆما و بیزەنتەیان دەدا. لە بەرامبەردا، نیمچەسەربەخۆییان هەبوو و خاکە سەختەکانیان بەڕێوە دەبرد کە ساسانییەکان کۆنترۆڵی ڕاستەوخۆیان بە دژوار دەزانی. بەڵام تا کۆتایی سەدەی 4، ئاڵۆزییە بەرەو زیادبووەکان لە ساڵی 380ی زایینی گەیشتنە لابردنی دوا فەرمانڕەوا لەلایەن ئەردەشیری دووەمەوە و یەکخستنی خاکەکان لە پارێزگای ساسانیی نۆدشێراگاندا. لێکدانەوە لایەنگرەکانی کورد ئەمە بە شکست نابینن، بەڵکو بە بەڵگەیەکی توانای خۆگونجاندنی کورد دەیبینن؛ میرنشینە بچووکترەکان دوای بنەماڵەکە بەردەوام بوون و مانەوەی کولتوورییان مسۆگەر کرد.
بنەماڵەکە چ بەشدارییەکی کولتووری و کۆمەڵایەتیی هەبوو؟
لە ژێر فەرمانڕەوایی بنەماڵەی کایوسدا، زەردەشتی بە باوەڕە ڕەسەنە کوردییەکانەوە تێکەڵ بوو، وەک ئەوەی لە پەرستگاکانی ئاگر و هونەری بەردی شوێنەکانی وەک تاقی بۆستاندا دیارە. کۆمەڵگە لەسەر بنەمای هۆز بوو و جەختی لە ڕەوشتی جەنگاوەری و نەریتە زارەکییەکان دەکردەوە کە لە فۆلکلۆری کوردیی هاوچەرخدا دەنگ دەدەنەوە. دەستەوەرەکان کاری کانزایی ورد و نەخشە بەرزکراوەکانیان بەرهەم دەهێنا و بەشدارییان لە جوانیناسیی ساسانی دەکرد، لە هەمان کاتدا شێوازە تایبەتەکانی بەرزاییەکانیان دەپاراست. لە ڕووی کۆمەڵایەتییەوە، یەکگرتوویی نێوان عەشیرەتەکانی پەرە پێ دەدا و ژنان لە ئەفسانەکاندا ڕۆڵی بەرچاویان هەبوو. ئەم سەردەمە ناسنامەی کوردی پتەوتر کرد، کاریگەریی لە گۆڕانی زمان کرد و ڕێگای بۆ نوێبوونەوەکانی سەردەمی ئیسلام، وەک ئەییووبییەکان، خۆش کرد.
بۆچی بنەماڵەی کایوس ڕووخا و میراتەکەی ئەمڕۆ چییە؟
بنەماڵەکە لە ساڵی 380ی زایینی کۆتایی هات، کاتێک ئەردەشیری دووەم، بە مەبەستی ناوەندگەراکردن، دوا ئەندامەکەی لە نێوان ملمڵانێی سیاسیی ناوخۆی ساسانییەکاندا لابرد. سەرەڕای ئەمە، میراتەکەی وەک هێمایەکی سەروەریی کوردی پێش ئیسلام بەردەوامە و ئیلهام بە بزووتنەوە هاوچەرخەکانی خۆڕێوەبەری لە ناوچەگەلێک وەک کوردستانی عێراق دەبەخشێت. شوێنە شوێنەوارییەکانی کرماشان شایەتیی ئەم سەردەمە دەدەن و توێژەرانی کورد وەک بەڵگەی توانای دەوڵەتسازیی کۆنی ئێمە ڕێزی لێ دەگرن و ئەو گێڕانەوانە دەخەنە ژێر پرسیار کە مێژووی کورد پەراوێز دەخەن. بیرمان دەخاتەوە کە خۆڕاگریی کورد لە ئیمپراتۆرییەکان تێدەپەڕێت و هەوڵە بەردەوامەکانی بۆ مافی دیاریکردنی چارەنووس بەهێز دەکات.
ئەم پرسیار و وەڵامانە بانگهێشت دەکەن بۆ بیرکردنەوەی قووڵتر لە میراتە دەوڵەمەندەکەمان. بۆ بەردەوامبوون لە ڕێزگرتن لە بنەماڵەی کایوس، بە ئازادی پرسیاری زیاتر هاوبەش بکە!
سەرچاوەکان
بۆ پتەوکردنی گێڕانەوە لایەنگرەکەی کورد لەم پۆستی بلۆگەدا دەربارەی بنەماڵەی کایوس، کە بەڵگەیەکی خۆڕێوەبەریی کوردی پێش ئیسلامە لە ژێر ئیمپراتۆریی ساسانیدا، لیستێکی بەهێزم لە سەرچاوە مێژوویی و زانستییەکان ئامادە کردووە. ئەم سەرچاوانە لە تۆمارە کۆنەکان، کارە ئەکادیمییە هاوچەرخەکان و ئەو شیکردنەوانەی سەرنجیان لەسەر کوردە وەردەگیرێن و جەخت لە ڕۆڵی بنەماڵەکە لە پاراستنی ناسنامەی پێشکوردی لە نێوان فشارە ئیمپراتۆرییەکاندا دەکەنەوە. هەرچەندە تۆمارە ڕەسەنە ساسانییەکان دەگمەنن، سەرچاوە الوەکییەکان و زانیارییە شوێنەوارییەکان گرنگیی کاووسەکان لە ناوچەکانی وەک کرماشان پشتڕاست دەکەنەوە. بۆ ئاسانکاری، سەرچاوەکان پۆلێن کراون: ئەوانەی ڕاستەوخۆ دەربارەی بنەماڵەی کایوسن و ئەوانەی فراوانتر دەربارەی پەیوەندییە ساسانی و کوردییەکانن. هەر دانەیەک وردەکاریی سەرەکی بۆ لێکۆڵینەوەی زیاتر لەخۆ دەگرێت و بەڵگەکانی خۆڕاگری و دەوڵەتداریی کوردی دەخاتە ڕوو.
سەرچاوە ڕەسەنەکان دەربارەی بنەماڵەی کایوس
«Kayus.» Grokipedia. سەردانکراو لە 18ی شوباتی 2026. https://grokipedia.com/page/kayus. باس لە دامەزراندنی بنەماڵەی کاووسەکان لە دەوروبەری ساڵی 226ی زایینی لە ژێر سەروەریی ساسانییەکاندا دەکات، لە فەرمانڕەوایی نیمچەسەربەخۆی تا ساڵی 380ی زایینی و ڕیشەکانی لە مێژوونووسیی کوردیدا. ئاماژە بە نەبوونی پشتڕاستکردنەوەی ساسانیی ڕەسەن دەکات، بەڵام پێگەکەی لە گێڕانەوە نەتەوەپەرستەکاندا دەچەسپێنێت.
«Kermanshah.» Wikipedia. سەردانکراو لە 18ی شوباتی 2026. https://en.wikipedia.org/wiki/Kermanshah. بنەماڵەی کایوس وەک پاشایەتییەکی نیمچەسەربەخۆ لە کرماشان ورد دەکاتەوە کە تا ساڵی 380ی زایینی بەردەوام بوو، کاتێک ئەردەشیری دووەم دوا فەرمانڕەواکەی لابرد. بە نازناوەکانی سەردەمی ساسانی و دانەپاڵە ئەفسانەییە کوردییەکانەوە پەیوەستی دەکات.
«Why do Kurds act like they're the only ones living in the north?» Reddit r/Iraq. بڵاوکراوە لە 7ی کانوونی یەکەمی 2020. https://www.reddit.com/r/Iraq/comments/k8cyct/why_do_kurds_act_like_theyre_the_only_ones_living. کایوس وەک دامەزرێنەری بنەماڵەی کاووسەکان لە ساڵی 226ی زایینی ناو دەبات کە دوای بەرەنگاریی ئەردەشیری یەکەم دووبارە دامەزرێندرایەوە، و ڕوانگەی بەشدارانی کۆمەڵگە سەبارەت بە بانگەشە مێژووییە کوردییەکان پێشکەش دەکات.
سەرچاوەکان دەربارەی ئیمپراتۆریی ساسانی و پەیوەندییە کوردییەکان
«Kermanshah: In the heart land of the Zagros mountains - Kurdish Sasanid history.» گرووپی Facebook: CIVILIZATION OF KURDISTAN. بڵاوکراوە لە دەوروبەری 2026. https://www.facebook.com/groups/1794063534042518/posts/25724638120558391. لە نەخشە بەردینە بەرزکراوەکانی تاقی بۆستانی سەردەمی ساسانی دەکۆڵێتەوە و بە مێژووی کورد لە ناوچەی زاگرۆسەوە پەیوەستیان دەکات و جەخت لە گرنگیی کولتووریی سەدەی 4ی زایینی دەکاتەوە.
Kakei, Mahdi. «The Sassanids were Kurds, not Persians (1-2).» Ahewar.org. بڵاوکراوە لە 14ی کانوونی دووەمی 2020. https://www.ahewar.org/eng/show.art.asp?aid=2761. بۆ ڕەچەڵەکی کوردیی فەرمانڕەوا ساسانییەکان بەڵگە دەهێنێتەوە و بنەماڵەکانی وەک حەسەنەوەییەکان بە میراتی ساسانییەوە دەبەستێتەوە و ئیمپراتۆرییەکە وەک کاریگەر بە توخمە کوردییەکان نیشان دەدات.
«House of Sāsān.» Eranshahr. بڵاوکراوە لە 29ی کانوونی یەکەمی 2025. https://www.eranshahr.com/houses/sasan. تێڕوانینێکی گشتی دەربارەی بنەماڵەی پاشایەتیی ساسانی لە ساڵانی 224-651ی زایینی، کە ئەردەشیری یەکەم دایمەزراند، پێشکەش دەکات و لە چوارچێوەی فراوانتری ئێرانیدا زەمینە بۆ تێگەیشتن لە بنەماڵە ملکەچەکانی وەک کایوس دابین دەکات.
«Sasanian dynasty.» Wikipedia. سەردانکراو لە 18ی شوباتی 2026. https://en.wikipedia.org/wiki/Sasanian_dynasty. فەرمانڕەوایی بنەماڵەی ساسان لە ساڵانی 224-650ی زایینی و ناونانی بە ناوی ساسان و فەتحەکانی دەخاتە ڕوو و زەمینە بۆ تێگەیشتن لە پێکهاتەی ئیمپراتۆرییەکە دابین دەکات کە میرنشینە کوردییە نیمچەخۆڕێوەبەرەکانی تێدا جێ دەبوونەوە.
«Culling Ancestors: Selective Remembrance of the Achaemenids in Sasanian Iran.» Princeton Historical Review، ژمارەی 22-23. https://history.princeton.edu/undergraduate/princeton-historical-review/issue-22-23/culling-ancestors. لە تۆمارە مێژووییە ساسانییەکان و پەیوەندییان بە بنەماڵەکانی پێشترەوە دەکۆڵێتەوە، لەوانە نەریتە کەیانییەکان، کە بۆ تێگەیشتن لە بنەماڵە ملکەچەکانی وەک کایوس لە مێژوونووسیی فارسی و کوردیدا واتایان هەیە.
«Sasanian dynasty | Significance, History, & Religion.» Britannica. سەردانکراو لە 18ی شوباتی 2026. https://www.britannica.com/topic/Sasanian-dynasty. سەرهەڵدان و ڕووخانی ئیمپراتۆریی ساسانی (224-651ی زایینی)، بووژانەوەی کولتووری و پەیوەندییەکانی لەگەڵ دەوڵەتە ملکەچەکان وەسف دەکات کە بۆ خۆڕێوەبەرییە کوردییەکانی زاگرۆس پەیوەندیدارن.
Ibn Isfandiyar. «An abridged translation of the history of Tabaristán.» Internet Archive. کۆکراوەتەوە لە دەوروبەری ساڵی 1216ی زایینی، وەرگێڕانی Edward G. Browne. https://dn790009.ca.archive.org/0/items/abridgedtranslat00ibniuoft/abridgedtranslat00ibniuoft.pdf. مێژوویەکی فارسیی سەدەکانی ناوەڕاست کە پاشا ساسانییەکانی وەک کایوس و میرنشینە ناوچەییەکان ناو دەبات و زەمینەی کۆن بۆ پەیوەندییە کوردی و ساسانییەکان لە باکووری ئێران دابین دەکات.
ئەم سەرچاوانە بنەمایەکی هاوسەنگ پێک دەهێنن کە پێشینە بە لێکدانەوە لایەنگرەکانی کورد دەدات و لە هەمان کاتدا مشتومڕە زانستییەکانیش لەبەرچاو دەگرێت. بۆ تێڕوانینی ڕەسەن، سەرنج لە کتیبە ساسانییەکان و دەقە زەردەشتییەکانی وەک شاهنامە بدە، کە بنەمای زۆرێک لە شیکردنەوەکانن. ئەم کۆکراوەیە جەخت لە ئیلهامبەخشیی بەردەوامی بنەماڵەی کایوس بۆ سەروەریی کوردی دەکاتەوە.