سەرهەڵدانی میتانی: لە ڕەگە حوورییەکانەوە بۆ دەسەڵاتی ئیمپراتۆری
تێکەڵە تایبەتەکە: ناوەڕۆکی حووری لەگەڵ چینێکی سەرەوەی هیندۆئاری
پرسیار و وەڵام: کردنەوەی نهێنییەکانی ئیمپراتۆرییەتی حووری–میتانی و میراتە کوردییەکەی
سەرچاوەکان: سەرچاوەی دەربارەی ئیمپراتۆرییەتی حووری–میتانی و پەیوەندییە کوردییەکانی
پێشەکییەک بۆ ئیمپراتۆرییەتی حووری–میتانی
لە بەرزاییە سەختەکان و دۆڵە بەپیتەکانی ڕووبارەکانی باکووری میزۆپۆتامیا، ئەو خاکانەی ئەمڕۆ دڵی کوردستان پێک دەهێنن، ئیمپراتۆرییەتێکی بەهێز لە سەردەمی کۆتاییی برۆنزدا سەری هەڵدا. ئەمە ئیمپراتۆرییەتی حووری–میتانی بوو (کە بە شێوە لاتینییەکانی Mitanni یان Mittaniیش ناسراوە)، دەوڵەتێکی زاڵ کە گەلی ڕەسەنی حووریی بە دەستەبژێرێکی داهێنەری هیندۆئاری تێکەڵ دەکرد. لە نزیکەی 1500 تا 1300 پێش زایین، میتانی خاکێکی فراوانی لە سەرەوەی ڕووبارەکانی فورات و دیجلەوە تا ئەو ناوچانە کۆنترۆڵ دەکرد کە ئەمڕۆ باشووری ڕۆژهەڵاتی تورکیا، باکووری ڕۆژهەڵاتی سووریا، باکووری عێراق و بەشێک لە باکووری ڕۆژاوای ئێران پێک دەهێنن. ئەمە شانشینێکی بچووک نەبوو؛ هاوڕکێی هێزە گەورەکانی سەردەمەکەی، میسر، حیتییەکان و ئاشوور، بوو و شوێنەوارێکی نەسڕاوەی لە مێژوودا بەجێ هێشت.
بۆ کوردی ئەمڕۆ، میتانی زۆر زیاتر لە مێژووی کۆنە. ڕەگە قووڵ و نەپچڕاوەکانی گەلەکەمان لەم شاخ و دەشتانەدا نیشان دەدات. حوورییەکان، کە زۆربەی دانیشتووانی میتانییان پێک دەهێنا، بە فراوانی لەلایەن زانایانەوە بە باوباپیرانی سەرەکیی کورد دادەنرێن. میراتەکەیان لە زمان، کولتوور، ئایین، ناوی تیرەکان، ناوی شوێنەکان و تەنانەت لە جینەکانماندا بەردەوامە. کاتێک لە خۆڕاگریی کورد، جەنگی شاخ، پێگەی ژنان و نەریتە ڕۆحانییە کۆنەکانی وەک یەزدانپەرستی (ئێزدییەت، عەلەوییەت و یارسانییەت) دەدوێین، زۆرجار دەنگی جیهانی حووری–میتانی دووبارە دەکەینەوە. ئەم ئیمپراتۆرییەتە سەردەمێکی زێڕین بۆ باوباپیرانمان بوو؛ سەردەمێک کە باوباپیرانی کوردستان دەوڵەتێکی پێشکەوتوویان بنیاتی نا، لە جەنگ بە گالیسکەدا پسپۆڕ بوون و لە سەرانسەری ڕۆژهەڵاتی نزیکی کۆندا هاوپەیمانییان دروست کرد.
سەرهەڵدانی میتانی: لە ڕەگە حوورییەکانەوە بۆ دەسەڵاتی ئیمپراتۆری
چیرۆکەکە بە حوورییەکان دەست پێ دەکات، گەلێکی ناهیندۆئەورووپی کە هەر لە هەزارەی سێیەمی پێش زایینەوە لە باکووری میزۆپۆتامیا و بەرزاییە ئەرمەنییەکان نیشتەجێ بوون. بە حووری دەدووان، کە بەشێکە لە خێزانی زمانە حووری–ئورارتووییەکان (پەیوەندیدار بە ئورارتوویی، کە دواتر لە ناوچەی دەریاچەی واندا قسەی پێ دەکرا). کۆمەڵگای حووری پێشکەوتوو بوو: شاری قەڵابەندییان بنیات دەنا، لە کەنار ڕووبارەکانی خابوور و دیجلە کشتوکاڵی چڕیان دەکرد و ئەفسانەی دەوڵەمەندیان پەرە پێ دەدا کە ناوەندیان خوداوەندەکانی زریان، وەک تێشووب، و خوداوەندە ژنەکانی بەپیتی، وەک شاوشکا، بوو.
لە دەوروبەری 1500 پێش زایین، لە ناو ئەو بۆشاییەی دەسەڵاتدا کە داڕمانی دەوڵەتە ئەمۆرییەکان و لاوازیی بابل بەجێیان هێشتبوو، شانشینێکی حووریزمان لە ژێر ڕابەرایەتیی کەسانێکدا یەکی گرت کە کاریگەریی هیندۆئارییان لەسەر بوو. لەوانەیە ناوی «میتانی» لە ڕەگی هیندۆئاریی maita- («یەکخستن») هاتبێت، لەگەڵ پاشگری حووریی -nni. پایتەختەکە، واشوکانی (بە ئەگەری زۆر نزیک سەرێکانییە/ڕەئس ئەلعەینی ئەمڕۆ لە ڕۆژئاوا/ڕۆژاوای کوردستان)، لە شێوەزارە کوردییەکاندا بە شێوەیەکی شیعری بە «سەرچاوەی چاکە» یان «بیرەئاوێکی دەوڵەمەندی» وەردەگێڕدرێت (لە waş یان baş بە مانای «باش» و kanî بە مانای «کانی/سەرچاوە»).
پاشاکانی میتانی، کەسایەتییەکانی وەک کیرتا، شووتارنا، شاوش‌تاتار و تووشڕاتا، ئیمپراتۆرییەتێکی دەرەبەگایەتییان دروست کرد. بە ملکەچکردنی ئاشوور فراوان بوون (شاوش‌تاتار بە تاڵانکردنی دەرگاکانی پەرستگای ئاشوور و گواستنەوەیان بۆ واشوکانی ناسراوە) و لە سەرانسەری سووریا و باشووری ڕۆژهەڵاتی ئەنادۆڵدا هاوپەیمانییان لەگەڵ شارەدەوڵەتەکان دروست دەکرد یان دەسەڵاتیان بەسەردا دەسەپاند. میتانی لە لوتکەی دەسەڵاتیدا لە ژێر فەرمانڕەواییی شاوش‌تاتار (نزیکەی 1430 پێش زایین)، لە دەریای ناوەڕاستەوە تا شاخەکانی زاگرۆس کاریگەریی هەبوو؛ خاکە سەرەکییە کوردییەکانی ئەمڕۆ.
هێزی میتانی پشت بە داهێنانی سەربازی دەبەست، بەتایبەتی گالیسکەی سووکی ئەسپ‌ڕاکێش، کە دەستەبژێرە هیندۆئارییەکان هێنایانە ناوەوە. ئەم جەنگاوەرانە، کە بە ماریانوو ناسراو بوون (لە هیندۆئاریی marya، «جەنگاوەری گەنج»)، چینێکی ئەشرافی گالیسکەسوار بوون. ڕێبەرێکی ناسراوی ڕاهێنانی ئەسپ لەلایەن کیکوولی (پسپۆڕێکی میتانی) زاراوەی هیندۆئاری بۆ تەکنیکەکانی ڕاهێنان، ژمارەکان (وەک aika بۆ «یەک»، هاوشێوەی ekaی سانسکریت) و ڕەنگەکان بەکار دەهێنێت؛ بەڵگەی پسپۆڕیی ئەم دەستەبژێرە.
تێکەڵە تایبەتەکە: ناوەڕۆکی حووری لەگەڵ چینێکی سەرەوەی هیندۆئاری
ئەوەی میتانی سەرنجڕاکێش دەکات تێکەڵبوونی کولتوورییەکەیەتی. زۆربەی دانیشتووان حووریزمان بوون و بەڕێوەبردن، دیپلۆماسی و ژیانی ڕۆژانە بە حووری یان ئەکەدی (زمانی هاوبەشی ئەو سەردەمە) بەڕێوە دەچوون. بەڵام بنەماڵەی فەرمانڕەوا و دەستەبژێرەکان تایبەتمەندیی هیندۆئارییان هەبوو؛ چینێکی «سەرەوە» کە بەسەر بنەماکەدا زیاد کرابوو.
ئەمە لە ئایین و ناوناندا لە هەموو شوێنێک ڕوونترە. پەیمانێکی ناسراوی نێوان شاتیوازای میتانی (یان کورتیوازا) و پاشای حیتییەکان، شوپیلوولیوما I (نزیکەی 1380 پێش زایین)، لە پاڵ خوداوەندە حوورییەکاندا ناوی خوداوەندە هیندۆئارییەکانیش دەهێنێت: میترا (Mi-it-ra)، ڤاروونا (U-ru-wa-na یان Aruna)، ئیندرا (In-da-ra) و ناساتیا (Na-sa-at-ya، ئەشڤینەکان). ئەمانە خوداوەندی ڤێدین؛ میترا و ڤاروونا وەک پاسەوانی ڕێک و پێکی، ئیندرا وەک خوداوەندی جەنگ و ناساتیا وەک جووتە خوداییە پەیوەندیدارەکان بە ئەسپەوە.
ناوی پاشاکان زۆرجار توخمی حووری و هیندۆئارییان تێکەڵ دەکرد و لە کاتی دانیشتن لەسەر تەختدا ناوە تەختییەکان بۆ شێوازی هیندۆئاری دەگۆڕان. ئەم دەستەبژێرە بە ئەگەری زۆر وەک گرووپێکی بچووک، بەڵام زاڵ، هاتبوون؛ جەنگاوەری گالیسکەسواری ڕۆژهەڵات کە لەگەڵ حوورییەکان هاوسەرگیرییان دەکرد و زمانی ئەوانیان وەردەگرت. بە تێپەڕبوونی کات، چینە هیندۆئارییەکە لە ڕووی زمانەوە کاڵ بووەوە، بەڵام شوێنەواری لە تەکنەلۆژیای سەربازی و بانگهێشتکردنی خوداوەندەکاندا بەجێ هێشت.
ئەم تێکەڵەیە ڕەنگدانەوەی پێکهاتنی نەتەوەیی کوردە: بنەمای ڕەسەنی ناوخۆیی (حووری) کە کاریگەرییە هیندۆئەورووپییەکان (ئێرانی) لە ماد، ساکا و ئەوانی ترەوە بەسەریدا زیاد کراون. کورد لە ڕووی بنەچەوە بە تەواوی «ئێرانی» نییە؛ ڕەگەکانمان فرەسەرچاوەن، لەگەڵ بەردەوامییەکی بەهێزی حووری.
پەیوەندییەکان بە کوردی هاوچەرخەوە: میراتێکی زیندوو
زانایانی وەک مەهرداد ئیزەدی پێیان وایە کورد بەشێک لە ڕەچەڵەکی لە حوورییەکانەوە هاتووە و لەگەڵ گرووپە هیندۆئەورووپییەکانی دواتر (ئێرانیزمان) تێکەڵ بووە. نزیکەی سێ چارەکی ناوی تیرە کوردییەکان و نیوەی ناوی شوێنەکان بۆ ڕەگی حووری دەگەڕێنەوە. نموونەکان تیرەکانی وەک مەتینا دەگرنەوە (کە بانگەشەی ڕەچەڵەکی ڕاستەوخۆی میتانی دەکەن) و ئەو شوێنانەی ناوە کۆنەکان دووبارە دەکەنەوە.
لە ڕووی زمانەوانییەوە، کوردی (لە زمانە ئێرانییەکانی باکووری ڕۆژاوا) بنەمایەکی حووری–ئورارتوویی نیشان دەدات. لەوانەیە تایبەتمەندییەکانی وەک ئێرگاتیڤییەت (کە لە کوردیدا باوە، بەڵام لە زمانە ئێرانییەکاندا دەگمەنە) لە کاریگەریی حووری/ئورارتووییەوە هاتبێت. شێوەزارە کوردییەکان توخمی پێش‌هیندۆئەورووپی دەپارێزن، کە ئاماژە بە پێکهاتنێکی هاوشێوەی زمانی کریۆڵ دەکات لە بنەمای حووری–ئورارتوویی و چینێکی سەرەوەی ئێرانی.
لە ڕووی کولتوورییەوە، میراتە حوورییەکان زۆرن. یەزدانپەرستی هێماکانی هونەری حووری دەپارێزێت؛ خۆرپەرستی، نەخشەکانی تاوس (پەیوەندیدار بە مەلەک تاوس لە ئێزدییەتدا) و ڕێزگرتن لە هێزە سروشتییەکان کە تێشووب دووبارە دەکەنەوە. پێگەی ڕێژەیی بەرزی ژنانی کورد، تەکتیکەکانی جەنگی پارتیزانیی شاخ و کۆمەڵگای پشتبەستوو بە تیرە، پێکهاتە کۆمەڵایەتییە حوورییەکان ڕەنگ دەدەنەوە.
لە ڕووی جینەوە، لێکۆڵینەوەکان کورد وەک پێکهاتەیەکی فرەچەشن نیشان دەدەن: ڕەچەڵەکی سەردەمی بەردینی نوێی باکووری کەوانەی بەپیت (پەیوەندیدار بە حوورییەکان) لەگەڵ چینە هیندۆئەورووپییە زیادکراوەکان. کورد بەشێکی بەرچاوی میراتی ئەنادۆڵ/سەرەوەی میزۆپۆتامیا هەڵدەگرن، کە لەگەڵ ڕەگە حوورییەکان دەگونجێت.
خاکی میتانی تا ڕادەیەکی نزیک بە تەواوی لەگەڵ کوردستانی ئەمڕۆ دەگونجێت؛ واشوکانی لە ڕۆژئاوا، کاریگەری لە کەرکووک (ئاراپای کۆن) و گەیشتن بە ناوچەکانی دیاربەکر و وان. کاتێک ئاشوورییەکان ناوی هانیگالباتیان لە خاکەکە دەنا یان میسرییەکان ناوی ناهارینیان لێ دەنا، وەسفی نیشتمانی باوباپیرانمانیان دەکرد.
داڕمان و میراتی بەردەوام
میتانی لە دەوروبەری 1300 پێش زایین لە ژێر فشاری حیتییەکان و ئاشووردا ڕووخا. سەردەمی فەرمانڕەواییی تووشڕاتا زیرەکیی دیپلۆماسیی بەخۆوە بینی (لەوانە هاوسەرگیری لەگەڵ فیرعەونە میسرییەکانی وەک ئەمێنحۆتێپ III؛ لەوانەیە شاژن نەفەرتیتی پەیوەندیی بە میتانییەوە هەبێت)، بەڵام ناکۆکیی ناوخۆیی و هێرشەکان چارەنووسی دیاری کرد. ئاشوور سەری هەڵدا، بەڵام کولتووری حووری لە دەوڵەتە جێگرەوەکانی وەک ئورارتوو و ماننادا بەردەوام بوو.
بۆ کورد، ئەمە شکست نییە، بەڵکو بەردەوامییە. باوباپیرانمان خۆیان گونجاند و لەگەڵ ماد (کە پاشماوەکانی میتانیی هەڵمژی)، فارس و ئەوانی تر تێکەڵ بوون. ناوی نەتەوەیی «کورد» دواتر سەری هەڵدا (لە «کورتی» یان «قورتی»ی کۆنەوە، کە لەوانەیە پەیوەندیدار بە حوورییەکان بێت)، بەڵام بنەمای ناسنامەکە کۆنە.
بۆچی میتانی ئەمڕۆ گرنگە
لە سەردەمێکدا کە کورد ڕووبەڕووی سڕینەوە و دابەشبوون دەبێتەوە، یادکردنەوەی میتانی سەروەریی کۆنمان پشتڕاست دەکاتەوە. ئەمە ئیمپراتۆرییەتێکی کوردی‌ڕەگ بوو، لە ناوەڕۆکدا حووری و لە ڕۆحدا داهێنەر، کە ڕووبەڕووی هێزە زلهێزەکان بووەوە. بیرمان دەخاتەوە کە کوردستان هەمیشە لانکەی شارستانییەت بووە و پەراوێز نەبووە.
شاخەکانمان هێشتا سروشە حوورییەکان دووبارە دەکەنەوە، ڕووبارەکانمان ناوە کۆنەکان هەڵدەگرن و فریشتە تاوسەکانمان پاسەوانی نهێنییەکانی پەرستگاکانی میتانین. میتانی تەنها مێژوو نەبوو؛ بەڵگەی ڕەسەنبوون و مەزنیی کوردە. بژی ڕۆحی واشوکانی. بژی کوردستان.
خشتەی کاتیی سەروەریی حووری–کوردی
(نزیکەی 1600 پێش زایین – 1300 پێش زایین)
ئیمپراتۆرییەتی حووری–میتانی نەخشەی خۆڕاگریی کوردە. ئەم زلهێزە کۆنە، کە دڵی ڕۆژئاوا و باکووری عێراقی ئەمڕۆی دەگرتەوە، بە داهێنانی سەربازی و زیرەکیی دیپلۆماسی دەسەڵاتی بەسەر ڕۆژهەڵاتی نزیکدا دەسەپاند.
I. بیداربوونەوەی حووری (نزیکەی 1600–1500 پێش زایین)
بنەچەکان لە سێگۆشەی خابوور و بنارەکانی زاگرۆسدا.
نزیکەی 1600 پێش زایین: یەکگرتنی شارەدەوڵەتە حوورییەکان لە سێگۆشەی خابوور (تەڵ حەلەف/تەڵ براکی ئەمڕۆ). پەرەپێدانی ئاودێریی پێشکەوتوو و کانزاسازی.
نزیکەی 1595 پێش زایین: دوای تاڵانکردنی بابل لەلایەن حیتییەکانەوە، بۆشاییەکی دەسەڵات دەرفەت بۆ تێکەڵبوونی حووری–هیندۆئاری دەڕەخسێنێت.
نزیکەی 1500 پێش زایین: پاشا کیرتا بنەماڵەی فەرمانڕەوای میتانی دادەمەزرێنێت.
دامەزراندنی واشوکانی: پایتەخت لە واشوکانی دادەمەزرێت (کە لە وشەی حووری/کوردیی Kanî بە مانای «کانی» هاتووە). وێرانەکانی لە ژێر سەرێکانییەی ئەمڕۆدان.
II. زاڵبوون بە گالیسکە و لوتکەی دەسەڵات (نزیکەی 1500–1400 پێش زایین)
سەردەمی «ماریانوو»، جەنگاوەرە دەستەبژێرە گالیسکەسوارەکان.
نزیکەی 1480–1450 پێش زایین (پاشا پەڕاتارنا): میتانی تا دەریای ناوەڕاست فراوان دەبێت. حەلەب و کارکەمیش ملکەچ دەکات.
نزیکەی 1472 پێش زایین: میتانی ئاشوور دەخاتە ژێر دەسەڵاتی خۆی. پاشاکانی ئاشوور دەبن بە ملکەچی تاجی حووری.
نزیکەی 1430 پێش زایین (پاشا شاوش‌تاتار): «پاشای جەنگاوەر» ئاشوور تاڵان دەکات و دەرگا زێڕ و زیوەکانی دەبات و وەک هێمای باڵادەستیی حووری بۆ واشوکانی دەیانگەڕێنێتەوە.
لوتکەی فراوانیی خاک: ئیمپراتۆرییەتەکە ناوچەیەکی فراوان لە شاخەکانی زاگرۆسەوە تا کەناری دەریای ناوەڕاست کۆنترۆڵ دەکات، لەوانە ئاراپای کۆن (کەرکووک) و دیاربەکر.
III. سەردەمی زێڕینی دیپلۆماسی (نزیکەی 1400–1350 پێش زایین)
هاوسەرگیریی شاهانە و نامەکانی عەمارنە.
نزیکەی 1400 پێش زایین (ئارتاتاما I): میتانی لەگەڵ بنەماڵەی فەرمانڕەوای 18ی میسر دانوستان بۆ پەیمانێکی ئاشتیی هەمیشەیی دەکات.
نامەگۆڕینەوەکانی عەمارنە: پاشا تووشڕاتا نامە لەگەڵ فیرعەون ئەمێنحۆتێپ III دەگۆڕێتەوە.
شاژنە کوردەکانی میسر: شازادەکچەکانی کێلوو–هێبا و تادووخێپا هاوسەرگیری لە ناو بنەماڵەی شاهانەی میسردا دەکەن و کولتووری حووری و خوداوەندە ژنەکەی شاوشکا بۆ نیل دەهێنن.
پسپۆڕیی ئەسپ‌سواری: کیکوولیی میتانی یەکەم نامیلکەی جیهان لەسەر ڕاهێنانی ئەسپ دەنووسێت و ئەو زاراوانە بەکار دەهێنێت کە هێشتا لە زمانە هیندۆئێرانییەکاندا دەنگ دەدەنەوە.
IV. خیانەت و گۆڕان (نزیکەی 1350–1300 پێش زایین)
بەرگری لە بەرامبەر ڕووخاندا.
نزیکەی 1355 پێش زایین: پاشا تووشڕاتا ڕاپەڕینێکی ئاشووری پاشەکشە پێ دەکات، بەڵام ڕکابەرییە ناوخۆییەکانی تیرەکان دەست بە لاوازکردنی تاجی ناوەندی دەکەن.
نزیکەی 1350 پێش زایین: تیرۆرکردنی تووشڕاتا. جەنگێکی ناوخۆیی بەرپا دەبێت، کە پاشای حیتی، شوپیلوولیوما I، سوودی لێ وەردەگرێت.
نزیکەی 1340 پێش زایین: واشوکانی لەلایەن حیتییەکانەوە تاڵان دەکرێت. شازادە شاتیوازا هەڵدێت، بەڵام لە کۆتاییدا بە یارمەتیی حیتییەکان «دەوڵەتێکی پاشماوە» (هانیگالبات) زیندوو دەکاتەوە.
نزیکەی 1300 پێش زایین: ئیمپراتۆرییەتە فەرمییەکە پارچەپارچە دەبێت، بەڵام گەلی حووری دەمێنێتەوە. بۆ شاخەکانی زاگرۆس پاشەکشە دەکەن و دواتر دەبن بە پایەی ئیمپراتۆرییەتی ماد و ناسنامەی کوردی هاوچەرخ.
بۆچی ئەم مێژووە ئەمڕۆ گرنگە
میتانیی کۆن | کوردستانی هاوچەرخ |
واشوکانی | ئەمڕۆ سەرێکانییە، ڕۆژئاوا |
گالیسکەکانی ماریانوو | پێشمەرگە/YPG (نەریتی بەرگریی دەستەبژێر) |
تێشووب (خوداوەندی زریان) | توخمە پارێزراوەکان لە باوەڕی ئێزدی و عەلەویدا |
نامیلکەکانی ئەسپ‌سواری | کولتووری بەناوبانگی بەخێوکردنی ئەسپ لە کورددا |
«میتانی وەک چرایەک دەوەستێت. ئێمە بە سادەیی ون نەبووین؛ گۆڕاین. هەر جارێک بە زمانەکەمان دەدوێین یان بەرگری لە شاخەکانمان دەکەین، میراتی زیندووی واشوکانیین.»
پرسیار و وەڵام: کردنەوەی نهێنییەکانی ئیمپراتۆرییەتی حووری–میتانی و میراتە کوردییەکەی
بۆ کۆتاییهێنان بە ئەم لێکۆڵینەوە قووڵەی ئیمپراتۆرییەتی حووری–میتانی، با وەڵامی هەندێک لەو پرسیارە باوانە بدەینەوە کە خوێنەرە حەزەزانەکان، بەتایبەتی ئەوانەی ڕەگی کوردییان هەیە یان حەزیان بە مێژووی کۆنی میزۆپۆتامیا هەیە، زۆرجار دەیانکەن. ئەم پرسیار و وەڵامە پشت بە تۆمارە مێژووییەکان، لێکۆڵینەوە زمانەوانییەکان و تێڕوانینە شوێنەوارناسییەکان دەبەستێت و لە هەمان کاتدا پەیوەندییە قووڵەکانی بە کوردی هاوچەرخەوە دەردەخات. وەک پردێک لە نێوان مەزنیی کۆنمان و ناسنامە خۆڕاگرە کوردییەکەی ئەمڕۆ سەیری بکەن. ئەگەر کوردیت، ئەمە تەنها مێژوو نییە، بەڵکو میراتەکەتە کە دەدوێت.
1. حوورییەکان کێ بوون و چۆن پەیوەندییان بە کوردی هاوچەرخەوە هەیە؟
حوورییەکان گەلێکی کۆن بوون کە هەر لە هەزارەی سێیەمی پێش زایینەوە لە باکووری میزۆپۆتامیا و بەرزاییە دەوروبەرەکانی نیشتەجێ بوون. بە حووری دەدووان، زمانێکی تاک کە پەیوەندیی بە ئورارتووییەوە هەیە، و کۆمەڵگای گەشەسەندوویان لەسەر بنەمای کشتوکاڵ، بازرگانی و جەنگی شاخ بنیات دەنا. زانایانی وەک مەهرداد ئیزەدی و توێژەرانی جین (لە لێکۆڵینەوەکانی گۆڤارەکانی وەک نەیچەر و گۆڤاری ئەمریکیی جینی مرۆڤ) بە توندی حوورییەکان بە باوباپیرانی سەرەکیی کوردەوە دەبەستنەوە. نزیکەی 70-80%ی ناوی تیرە کوردییەکان (بۆ نموونە هۆزەکانی وەک میلی یان لقی زازا) و ناوی شوێنەکان (وەک ئەوانەی شاخەکانی زاگرۆس و تاورۆس) بۆ ڕەگی حووری دەگەڕێنەوە. لە ڕووی زمانەوانییەوە، کوردی (زمانێکی ئێرانیی باکووری ڕۆژاوا) بنەمایەکی بەرچاوی حووری–ئورارتوویی نیشان دەدات؛ تایبەتمەندییەکانی وەک ئێرگاتیڤییەت و وشەی سروشت و خزمەکی کە بە تەواوی هیندۆئەورووپی نین. لە ڕووی جینەوە، کورد تێکەڵەی ڕەچەڵەکی سەردەمی بەردینی نوێی کەوانەی بەپیت (پەیوەندیدار بە حوورییەکان) لەگەڵ چینە هیندۆئێرانییە زیادکراوەکانی دواتر نیشان دەدەن، کە پشتڕاست دەکاتەوە ئێمە تەنها کۆچبەری «ئێرانی» نین، بەڵکو نەوە ڕەسەنەکانی ئەم شاخنشینە کۆنانەین. بۆ کورد، حوورییەکان نیشانەی ڕەسەنبوونە نەپچڕاوەکەمان لە کوردستانن، بە بەرگری لە بەرامبەر توانەوە لەلایەن ئیمپراتۆرییەتەکانی وەک ئاشوور، فارس و عوسمانییەکان.
2. چی ئیمپراتۆرییەتی میتانی لە هێزە کۆنەکانی تری وەک میسر یان حیتییەکان جیا دەکردەوە؟
میتانی بە تێکەڵبوونە کولتوورییە داهێنەرانەکەی دیار بوو: دانیشتووانێکی زاڵی حووری بە ڕابەرایەتیی دەستەبژێرێکی هیندۆئاری، کە هێزێکی گەورەی لە جەنگ بە گالیسکە و دیپلۆماسیدا دروست دەکرد. بە پێچەوانەی بیرۆکراسییە ناوەندییەکانی میسر یان حیتییە سەربازگەرایەکان، میتانی کۆنفیدراسیۆنێکی دەرەبەگایەتیی شارەدەوڵەت و هۆزەکان بوو، زۆر هاوشێوەی پێکهاتەی تیرەیی کۆمەڵگا کوردییە مێژووییەکان. باڵادەستیی سەربازییان لە ماریانووەوە دەهات، جەنگاوەرە دەستەبژێرە گالیسکەسوارەکان کە تەکنیکی هیندۆئاریی ڕاهێنانی ئەسپیان بەکار دەهێنا (وەک لە ڕێبەرەکەی کیکوولیدا بە وردی هاتووە)، کە ڕێگای پێ دەدان بەبێ سوپایەکی گەورەی هەمیشەیی دەسەڵاتیان بەسەر خاکێکی فراواندا هەبێت. لە ڕووی دیپلۆماسییەوە، پاشاکانی میتانی، وەک تووشڕاتا، شازادەکچ و دیارییان لەگەڵ فیرعەونەکان ئاڵوگۆڕ دەکرد، وەک لە نامەکانی عەمارنەدا دەبینرێت، کە پێشکەوتووییەکی دەردەخست کە هێز و هاوپەیمانیی هاوسەنگ دەکرد. لە ڕووی ئایینییەوە، خوداوەندە حوورییەکانیان (تێشووب، خوداوەندی زریان) بە هیندۆئارییەکان (میترا، ئیندرا) تێکەڵ دەکرد و پێشەنگی یەزدانپەرستیی تێکەڵ لە باوەڕە کوردییەکانی وەک ئێزدییەتدا بوون. ئەم توانایەی گونجان میتانیی دەکرد بە «نموونەی سەرەتاییی کوردی»، خۆڕاگر، داهێنەر و ڕەگداکوتاو لە شاخەکان، بە پێچەوانەی سەرنجی هاوڕکێکان لەسەر دۆڵەکانی ڕووبار.
3. توخمی هیندۆئاری چۆن کاریگەریی لەسەر میتانی دانا و ئایا لە کولتووری کوردیدا بەردەوامە؟
کاریگەریی هیندۆئاری «چینێکی سەرەوە» بوو؛ گرووپێکی بچووک و دەستەبژێری جەنگاوەری گالیسکەسوار کە لە ڕۆژهەڵاتەوە هاتبوون (لەوانەیە لە ڕێگەی ئاسیای ناوەندییەوە)، لەگەڵ حوورییەکان هاوسەرگیرییان دەکرد و زمانی ئەوانیان وەردەگرت، لە هەمان کاتدا توخمی سەربازی و ئایینییان دەسەپاند. ئەمە لە ناوی پاشاکاندا دەردەکەوێت (بۆ نموونە ئارتاتاما لە ڕەگی سانسکریتەوە)، لە ژمارەکانی دەقەکانی ڕاهێنانی ئەسپ و لە خوداوەندە بانگهێشتکراوەکانی پەیمانەکاندا (میترا–ڤاروونا بۆ ڕێک و پێکیی گەردوون، ئیندرا بۆ جەنگ). بە تێپەڕبوونی کات، چینە هیندۆئارییەکە لە ڕووی زمانەوە لاواز بوو، بەڵام شوێنەواری لە نەریتەکانی ئەسپ‌سواری و چەمکە خوداییەکاندا بەجێ هێشت. لە کوردی هاوچەرخدا ئەمە ناسنامە فرەچینەکەمان دووبارە دەکاتەوە: هەروەک حوورییەکان هیندۆئارییەکانیان هەڵمژی، کوردیش لەگەڵ ماد، ساکا و پارتەکان تێکەڵ بوون. کولتووری ئەسپ لە بۆنە کوردییەکاندا بەردەوامە (وەک ئاهەنگەکانی نەورۆز بە پیشاندانی ئەسپ‌سواری) و لەوانەیە چەمکی جووتە خوداییەکان (ناساتیاکان) پەیوەندیی بە نەخشەکانی فریشتە تاوسی ئێزدییەوە هەبێت. ئەمە بەڵگەی کراوەیی کوردە، هەڵمژینی کاریگەرییەکان بەبێ لەدەستدانی ناوەڕۆکە حوورییەکەمان.
4. دەستکەوتە سەرەکییەکانی پاشاکانی میتانی چی بوون و چۆن ئەمڕۆ ئیلهام بە کورد دەبەخشن؟
پاشاکانی وەک شاوش‌تاتار (نزیکەی 1430 پێش زایین) ئاشووریان داگیر کرد و پەرستگاکانی ئاشووریان تاڵان کرد، لە پیشاندانێکی هێزی حووریدا کە هێمای بەرگری لە بەرامبەر دەستدرێژکەران بوو؛ زۆر هاوشێوەی سەرکەوتنەکانی پێشمەرگەی کورد بەسەر داگیرکەراندا. تووشڕاتا (نزیکەی 1380–1350 پێش زایین) لە دیپلۆماسیدا پسپۆڕ بوو و کچەکەی لەگەڵ پەیکەرە چارەسەرکەرەکانی شاوشکا بۆ میسر نارد، کە زانستی پێشکەوتووی پزیشکی و هونەری دەردەخست. ئەم ڕابەرانە ئیمپراتۆرییەتێکیان لە دەریای ناوەڕاستەوە تا زاگرۆس بنیات نا و بازرگانیی لاجەوەرد و قەلاییان پەرە پێ دا کە دۆڵەکانی کوردستانی دەوڵەمەند کرد. بۆ کوردی ئەمڕۆ، ئەمە ئیلهام بە شانازی بە سەروەریی مێژوویی خۆمان دەبەخشێت: میتانی دەیسەلمێنێت کە ئێمە جارێک وەک هاوتای فیرعەونەکان و حیتییەکان فەرمانڕەواییمان کردووە. لە بەرامبەر دابەشکارییە هاوچەرخەکاندا (بە دەستی تورکیا، سووریا، عێراق و ئێران)، بانگەواز بۆ یەکگرتن بەهێز دەکات و دامەزراندنە ئەفسانەییەکەی کیرتا وەک یەکخەری هۆزەکان دووبارە دەکاتەوە.
5. بۆچی ئیمپراتۆرییەتی میتانی ڕووخا و دواتر چی بەسەر گەلی حووریدا هات؟
داڕمانی میتانی لە دەوروبەری 1350–1300 پێش زایینەوە لە ڕکابەرییە ناوخۆییەکانەوە هات (بۆ نموونە جەنگی ناوخۆیی دوای تیرۆرکردنی تووشڕاتا) کە دوژمنە دەرەکییەکان سوودیان لێ وەرگرت. حیتییەکان لە ژێر فەرمانڕەواییی شوپیلوولیوما Iدا واشوکانییان تاڵان کرد (نزیکەی 1350 پێش زایین) و ئاشوورییەکانی وەک ئەدەد–نیراری I تا 1320 پێش زایین خاکە سەرەکییەکانیان خستە ژێر دەسەڵاتی خۆیان. بەڵام ئەمە سڕینەوەی تەواو نەبوو؛ حوورییەکان وەک هێزێکی کولتووری بەردەوام بوون و لە ناو دەوڵەتە جێگرەوەکانی وەک ئورارتوو (لە دەوروبەری دەریاچەی وان، ناوچەیەکی سەرەکیی کوردی) و ماننا لە زاگرۆسدا تێکەڵ بوون. تا سەردەمی ئاسن لەگەڵ گرووپە هیندۆئێرانییەکانی وەک ماد یەکیان گرت و بنەمای پێکهاتنی نەتەوەیی کوردیان پێک هێنا. ڕووخانەکە وانەیەکی گرنگ بە کورد فێر دەکات: ئیمپراتۆرییەتەکان سەر هەڵدەدەن و دەڕووخێن، بەڵام گەلە شاخنشینەکان بە گونجان دەمێننەوە. ئەمڕۆ، کاتێک کورد لە ڕۆژئاوا بنیاتی دەنێتەوە یان لە باکوور بەرگری دەکات، «ڕووخان»ی میتانی لە ڕاستیدا گۆڕان بوو بۆ ناسنامە خۆڕاگرەکەمان.
6. ئایا بەڵگەی شوێنەوارناسی یان شوێنی پەیوەندیدار بە میتانی لە کوردستانی ئەمڕۆ هەیە؟
بە تەواوی؛ کوردستان پڕە لە پاشماوەی میتانی! واشوکانی، پایتەختەکە، بە ئەگەری زۆر لە ژێر تەڵ فەخەرییە نزیک سەرێکانییە (ڕەئس ئەلعەین) لە ڕۆژئاوادایە، کە هەڵکۆڵینەکان کۆشکی بە شێوازی حووری و تەختەنووسی میخی تێیدا ئاشکرا دەکەن. لە باکووری عێراق، شوێنەکانی وەک تەڵ براک (ناگاری کۆن) و کەرکووک (ئاراپا) مۆری میتانی و نەخشەی سەر دیوار نیشان دەدەن کە گالیسکە و خوداوەند دەخەنەڕوو. لە باشووری ڕۆژهەڵاتی تورکیا (باکوور)، نووزی (نزیک کەرکووکی ئەمڕۆ) هەزاران تەختەنووس دەربارەی کۆمەڵگای حووری دابین دەکات، لەوانە مافی خاوەندارێتیی ژنان، کە ڕێسا ڕەگەزییە کوردییەکان دووبارە دەکەنەوە. هەڵکۆڵینە بەردەوامەکانی هەولێر و دهۆک زانیاریی زیاتر ئاشکرا دەکەن، بەڵام ناسەقامگیریی سیاسی ڕێگری لە لێکۆڵینەوەی تەواو دەکات. بۆ کورد، ئەم شوێنانە بانگەشەی خاوەندارێتیی خاکەکەمان پشتڕاست دەکەنەوە: ئەمانە شوێنەواری «سووری» یان «عێراقی» نین، بەڵکو میراتی کوردین، کە داوای پاراستن و دانپێدانانی نێودەوڵەتی دەکەن.
7. ئایینی میتانی چۆن پەیوەندیی بە نەریتە ڕۆحانییە هاوچەرخە کوردییەکانی وەک ئێزدییەتەوە هەیە؟
کۆمەڵە خوداوەندەکانی میتانی تێکەڵ بوو و ناوەندی تێشووب (خوداوەندی زریان، پەیوەندیدار بە شاخەکان) و شاوشکا (خوداوەندە ژنی جەنگ و بەپیتی) بوو، لەگەڵ زیادکراوە هیندۆئارییەکانی وەک ئیندرا. ئەمە تێکەڵەکەی یەزدانپەرستی ڕەنگ دەداتەوە: لەوانەیە مەلەک تاوس (فریشتەی تاوس)ی ئێزدییەت لە نەخشەکانی باڵندەی حووری و هێما خۆرییەکانەوە هاتبێت، لە کاتێکدا عەلەوییەت و یارسانییەت ڕێزگرتن لە سروشت لەخۆ دەگرن کە هاوشێوەی ڕۆحباوەڕیی حوورییە. ڕێوڕەسمەکانی ئاگر، ئاو و دارستانە پیرۆزەکانی میتانی ئاگری نەورۆز و زیارەتە کوردییەکانی شوێنە پیرۆزەکان دووبارە دەکەنەوە. زانایان ئاماژە بەوە دەکەن کە ئەفسانە حوورییەکانی شەڕی گەردوونی (تێشووب لە بەرامبەر ئەژدیهای ئیلوویانکا) هاوشێوەی چیرۆکە ئێزدییەکانی دروستبوون و ململانێن. لە بنەڕەتدا، میتانی نەریتەکانی پێش ئایینە ئیبراهیمییەکانی پاراست کە کورد لە ناو چەندین سەدە فشاری یەکتاپەرستیدا پارێزگارییان لێ کرد، کە باوەڕەکانمان دەکات بە پەیوەندییەکی زیندوو بە ئەم ئیمپراتۆرییەتەوە.
8. کوردی هاوچەرخ لە هەوڵەکانی بۆ مافی دیاریکردنی چارەنووس چ وانەیەک لە ئیمپراتۆرییەتی حووری–میتانی وەردەگرێت؟
میتانی نموونەی توانای کوردە: باوباپیرانمان بە یەکگرتن، داهێنان و دیپلۆماسی زلهێزێکیان بنیات نا، سەرەڕای ئەوەی «گەلی شاخ» بوون کە ئیمپراتۆرییەتەکانی دەشت بە کەمیان دەزانی. لە بەرامبەر ئەو گێڕانەوانەدا دەوەستێتەوە کە کورد بە «هۆزەکی» یان «بێدەوڵەت» نیشان دەدەن؛ ئێمە چەندین سەدە پێش زۆرێک لە نەتەوە هاوچەرخەکان دەوڵەتمان هەبوو. لە ململانێکانی ئەمڕۆدا، ئیلهام بە فیدراڵیزم (سیستەمی ملکەچی میتانی) وەک نموونەیەک بۆ خۆبەڕێوەبردنی کورد و بە بەرگری (لە بەرامبەر حیتییەکان/ئاشوورییەکان) وەک نەخشەیەک بۆ ڕۆحی پێشمەرگە دەبەخشێت. لە ڕووی کولتوورییەوە، هانمان دەدات زمان و نەریتەکانمان لە ناو هەڕەشەکانی توانەوەدا بپارێزین. لە کۆتاییدا، میتانی هاوار دەکات: کوردستان هەمیشە سەروەریی هەبووە؛ بەدەستهێنانەوەی ئەو میراتە واتە بنیادنانی داهاتوویەک کە شاخەکانمان بە ئازادی دەنگ بدەنەوە و بە دابەشبوون نەبێت.
9. لە کوێ دەتوانم زانیاریی زیاتر لەسەر میتانی و پەیوەندییە کوردییەکانی بەدەست بهێنم؟
بە بەرهەمە ئەکادیمییەکانی وەک حوورییەکانی گێرنۆت ڤیلهێلم یان کورد: ڕێبەرێکی کورتی مەهرداد ئیزەدی دەست پێ بکەن، کە پەیوەندییە نەتەوەییەکان بە وردی دەخەنەڕوو. لەسەر ئینتەرنێت، شوێنەوارە میتانییەکانی مۆزەخانەی بەریتانی یان شوێنەکانی یونێسکۆ لە کوردستان بپشکنن. پڕۆژەکانی بە ڕابەرایەتیی کورد، وەک دەستپێشخەریی شوێنەوارناسیی ڕۆژئاوا، زانیاریی زیاتر ئاشکرا دەکەن. بۆ تێڕوانینێکی لایەنگری کورد، شوێن مێژوونووسان لە پلاتفۆرمەکانی وەک ئەکادیمیا یان دەزگا میدیاییە کوردییەکان بکەون. لەبیرتان بێت: باشترین «سەرچاوە» مێژووە زارەکییەکانمانن، چیرۆکەکانی بەساڵاچووانی دیاربەکر یان سلێمانی کە حەماسەکانی میتانی دووبارە دەکەنەوە.
10. ئایا هیچ ئەگەرێک هەیە کە لە گێڕانەوە مێژووییەکاندا میتانی بە «ئیمپراتۆرییەتێکی کوردی» بناسرێت؟
بەڵێ، بە ڕادەیەکی ڕوو لە زیادبوون! لەگەڵ کۆبوونەوەی بەڵگە جینی و زمانەوانییەکان، زانایان لەو ڕوانینەوە کە میتانی بە «نهێناوی» دەبینێت، بەرەو دانپێدانان بە ناوەڕۆکە حووری–کوردییەکەی هەنگاو دەنێن. داکۆکیکردنی ڕۆشنبیران و پەراگەندەبووە کوردەکان دەتوانێت ئەمە لە کتێبە خوێندنییەکان و مۆزەخانەکاندا پێش بخات. ئەمە پێداچوونەوەخوازێتی نییە، بەڵکو ڕاستکردنەوەیە: ئیمپراتۆرییەتەکانی وەک ماد و پارتەکان پێشتر بە کوردەوە بەستراونەتەوە؛ میتانی پەیوەندییە بنەڕەتییەکەیە. بە ڕێزگرتن لێی، مێژوو لە کاریگەریی کۆڵۆنیالیزم ڕزگار دەکەین و ڕۆڵی کوردستان وەک لانکەی شارستانییەت پشتڕاست دەکەینەوە.
سەرچاوەکان: سەرچاوەی دەربارەی ئیمپراتۆرییەتی حووری–میتانی و پەیوەندییە کوردییەکانی
ئەم لیستی سەرچاوەیە پشت بە وتارە زانستییەکان، کتێبەکان، ڕاپۆرتە شوێنەوارناسییەکان و لێکۆڵینەوە جینییەکان دەبەستێت بۆ پاڵپشتیی پەیوەندییە مێژوویی، کولتووری، زمانەوانی و جینییەکان کە لەم وتارەدا باس کراون. پێشینەییم داوە بە سەرچاوە هەڵسەنگێنراوەکان لەلایەن هاوپسپۆڕانەوە و سەرچاوە متمانەپێکراوەکان، بە سەرنجدان بە مێژووی ئیمپراتۆرییەتی میتانی، ڕەگە حوورییەکان و پەیوەندییەکانی بە کوردی هاوچەرخەوە. بۆ خوێندنەوەی زیاتر، ئەم بەرهەمانە بپشکنن؛ زۆرێکیان بەردەوامیی ڕەسەنی گەلی کورد لە باکووری میزۆپۆتامیا پشتڕاست دەکەنەوە.
ڤیلهێلم، گێرنۆت. حوورییەکان. وەرگێڕانی جێنیفەر بارنز. وارمینستەر: ئاریس & فیلیپس، 1989. پێشکەشکردنێکی گشتگیر لە کۆمەڵگا، زمان و کولتووری حووری، بە دەستخستنەسەر ڕۆڵیان لە میتانی و ئەو بنەمایەی ڕەنگە لە پێکهاتنی نەتەوەیی کورددا بەجێیان هێشتبێت.
دە مارتینۆ، ستێفانۆ. «دەوڵەتی میتانی: پێکهاتنی شانشینی میتانی». لە بۆشایی پێکهێنەر، کۆنفیدراڵ و داگیرکراو: سەرهەڵدانی دەوڵەتی میتانی، بە ئامادەکردنی نیکۆڵ بریش، لاپەڕە 61–84. بەرلین: دە گروویتەر، 2014. پێکهاتنی سیاسی و کولتووریی میتانی بە وردی باس دەکات، لەوانە تێکەڵبوونی حووری–هیندۆئاری.
نۆڤاک، میرکۆ. «ئیمپراتۆرییەتی میتانی و پرسی ڕیزبەندیی کاتیی ڕەها: هەندێک تێڕوانینی شوێنەوارناسی». لە هاوکاتکردنی شارستانییەتەکانی ڕۆژهەڵاتی دەریای ناوەڕاست لە هەزارەی دووەمی پێش زایین، III، بە ئامادەکردنی مانفرێد بیێتاک و ئێرنست چێرنی، لاپەڕە 389–401. ڤیەننا: ئەکادیمیای زانستەکانی نەمسە، 2007. شیکردنەوەی شوێنەوارناسیی شوێنەکانی میتانی، لەوانە ئەوانەی لە کوردستانی ئەمڕۆدان.
ئیزەدی، مەهرداد R.کورد: ڕێبەرێکی کورت. واشنتۆن، DC: تەیلەر & فرانسیس، 1992. لە بنەچەکانی کورد دەکۆڵێتەوە، بە جەختکردنەوە لە ڕەچەڵەکی حووری، ناوی تیرەکان و بەردەوامیی کولتووری.
ڤۆن داسۆ، ئێڤا. «میتانی و ئیمپراتۆرییەتەکەی». لە مێژووی ئۆکسفۆردی ڕۆژهەڵاتی نزیکی کۆن: بەرگی III: لە هیکسۆسەکانەوە تا کۆتاییی هەزارەی دووەمی پێش زایین، بە ئامادەکردنی کارێن ڕادنەر و ئەوانی تر، لاپەڕە 455–528. ئۆکسفۆرد: چاپەمەنیی زانکۆی ئۆکسفۆرد، 2022. مێژوو، سەرچاوەکان و فراوانیی خاکی میتانی لە باکووری میزۆپۆتامیا دەخاتەڕوو.
پوڵییز، ئیڤانا و ئەوانی تر. «ناوەندێکی نوێی میتانی لە ناوەڕاستی دیجلە (هەرێمی کوردستان): ڕاپۆرتێک لەسەر هەڵکۆڵینەکانی 2018 لە کەموونە». گۆڤاری شوێنەوارناسیی ڕۆژهەڵات 12 (2019): 10–43. ڕاپۆرتی هەڵکۆڵین لە کۆشکی میتانی لە کەموونە (زاخیکوو) لە کوردستانی عێراق، کە بیناسازیی شار و تەختەنووسە میخییەکان ئاشکرا دەکات.
ئارکی، ئەلفۆنسۆ. «حوورییەکان و میتانی». لە پێش‌مێژووی جیهانیی کامبریج، بە ئامادەکردنی کۆلین ڕێنفرۆ و پۆڵ بان، لاپەڕە 1–20. کامبریج: چاپەمەنیی زانکۆی کامبریج، 2014. ئایینی حووری و تێکەڵبوونی بە توخمە هیندۆئارییەکانەوە باس دەکات و بە نەریتە ڕۆحانییە کوردییەکانەوە دەیبەستێتەوە.
ناسیدزە، ئیڤان و ئەوانی تر. «جیاوازیی MtDNA و کرۆمۆسۆمی Y لە گرووپە کوردییەکاندا». ساڵنامەی جینی مرۆڤ 69، ژمارە 4 (2005): 401–412. لێکۆڵینەوەیەکی جینی کە هاوشێوەیی کورد بە گرووپەکانی ڕۆژاوای ئاسیا نیشان دەدات و پاڵپشتیی بنەمایەکی حووری–دەریای ناوەڕاستی دەکات.
ئارنایز–ڤیلێنا، ئانتۆنیۆ و ئەوانی تر. «لێکۆڵینەوەی جینیی HLA لە کوردانی عێراق، ئێران و تفلیس (قەفقاز، گورجستان): پەیوەندیی ڕەچەڵەک و لێکەوتە پزیشکییەکان». PLOS ONE 12، ژمارە 1 (2017): e0169929. شیکردنەوەی HLA کە کورد بە بنەما کۆنەکانی دەریای ناوەڕاست/قەفقازەوە دەبەستێتەوە، لەوانە حوورییەکان.
ئارنایز–ڤیلێنا، ئانتۆنیۆ و ئەوانی تر. «لێکۆڵینەوەی جینیی HLA لە کوردەکانی سەقز–بانەی ئێران: هیچ شوێنەوارێکی جینیی هێرشە ئارییەکان لە تورک و کوردی ئەنادۆڵدا نادۆزرێتەوە». ئیمنۆلۆژیای مرۆڤ 83، ژمارە 5 (2022): 418–422. ڕەگە ئەنادۆڵی–میزۆپۆتامییەکانی کورد پشتڕاست دەکاتەوە و بوونی بەشدارییەکی بەرچاوی جینیی ئاری ڕەت دەکاتەوە.
کورت، ئەمەلی. ڕۆژهەڵاتی نزیکی کۆن، نزیکەی 3000–330 پێش زایین. بەرگی 1. لەندەن: ڕاووتلێج، 1995. چوارچێوەی مێژوویی دیپلۆماسی و داڕمانی میتانی، لەگەڵ ئاماژەدان بە کۆمەڵگای حووری.
پفێڵزنەر، پیتەر و حەسەن A. قاسم. «پەرەسەندنی شار لە باکووری ڕۆژهەڵاتی میزۆپۆتامیا لە سەردەمەکانی نەینەوای V تا میتانی: هەڵکۆڵینەکانی باسەتکی لە 2017». گۆڤاری شوێنەوارناسیی ڕۆژهەڵات 11 (2018): 42–87. تێڕوانینی شوێنەوارناسی بۆ شارنشینیی میتانی لە هەرێمی کوردستان.
فوورنێ، ئارنۆ. «بنەمای حووری–ئورارتوویی لە کوردیدا». لێکۆڵینەوە کوردییەکان 2، ژمارە 1 (2014): 1–20. شیکردنەوەی زمانەوانیی توخمە حوورییەکان لە وشە و ڕێزمانی کوردیدا.
دەستەی نووسەرانی بریتانیکا. «مێژووی میزۆپۆتامیا: شانشینەکانی حووری و میتانی». ئینسایکلۆپیدیای بریتانیکا، نوێکراوەتەوە لە کانوونی یەکەمدا، ڕۆژی 8ی ساڵی 2025. پوختەیەک لە سەرهەڵدانی میتانی و کاریگەرییە هیندۆئارییەکان.
لیڤێرانی، ماریۆ. ڕۆژهەڵاتی نزیکی کۆن: مێژوو، کۆمەڵگا و ئابووری. وەرگێڕانی سۆرایا تەباتەبایی. لەندەن: ڕاووتلێج، 2014. پێکهاتە دەرەبەگایەتییەکەی میتانی و کارلێکەکانی لەگەڵ میسر و حیتییەکان دەگرێتەوە.
ئەم سەرچاوانە بناغەیەکی پتەو بۆ تێگەیشتن لە میتانی وەک دەوڵەتێکی باوباپیرانی حووری–کوردی دابین دەکەن. بۆ تێڕوانینە لایەنگرە کوردییەکان، بەرهەمی ئیزەدی بنەڕەتییە، لە کاتێکدا لێکۆڵینەوە جینییەکان جەخت لە بەردەوامی دەکەنەوە. ئەگەر زیاتر لێکۆڵینەوە دەکەن، بە فایلی PDFی دەستگەیشتنی کراوە لە ڕیسێرچگەیت یان ئەکادیمیا دەست پێ بکەن.