کاردوخۆیە نەچەماوەکان: جەنگاوەرە کۆنەکان و میراتی کورد

1. پێشەکی

2. ڕووبەڕووبوونەوە سەختەکەی گزنەفۆن: سەرکەوتنێکی کوردی لە ژێر پەردەدا

3. کۆمەڵگا و جیهانی کاردوخۆیەکان

4. بەستنەوەی کاردوخۆیە کۆنەکان بە کوردی ئەمڕۆوە: پەیوەندییە زمانی و کولتوورییەکان

5. مێژووی کورد: لە مادەکانەوە تا خەباتەکانی ئەمڕۆ

6. کوردی ئەمڕۆ: پاسەوانانی فرەچەشنی و دیموکراسی

7. ڕیزبەندیی کاتیی کاردوخۆیەکان: بەرگریکارە کۆنەکانی چیاکان

   1. لە 558 پێش زایین تا نزیکەی 500 پێش زایین

   2. 401 پێش زایین

   3. لە 401 پێش زایین تا 95 پێش زایین

   4. دوای 95 پێش زایین

8. پرسیار و وەڵام دەربارەی کاردوخۆیەکان

9. ئەنجام: میراتێک کە بەردەوامە

10. سەرچاوەکان: سەرچاوەی زانیاری دەربارەی کاردوخۆیەکان و میراتیان

11. کتێبەکان

پێشەکییەک بۆ ناساندنی کاردوخۆیەکان

لە چیا سەختەکانی میزۆپۆتامیای کۆندا، ئەوێی ڕووباری دیجلە بە ناو زەوییە دژوارەکاندا ڕێگای خۆی هەڵدەکەنێت، جارێک گەلێکی توندوتیژ وەک پاسەوانی نیشتمانەکەی وەستابوو. ئەمانە کاردوخۆیەکان، یان کاردوچییەکان، بوون؛ هۆزێکی شەڕکەری چیانشین کە سەرکردەی یۆنانی گزنەفۆن لە 401 پێش زایین، لە کاتی پاشەکشە حەماسییەکەی لەگەڵ دە هەزارەکەدا، ڕووبەڕوویان بووەوە.

کتێبی ئەناباسیسی گزنەفۆن وێنەیەکی زیندووی بەرگریی نەچەماوەی ئەوان دەکێشێت: گوندنشینەکان دەبوون بە جەنگاوەر، بەرد و تیریان لە تەلارەکانەوە فڕێ دەدا و بە تووڕەییەکی توند بەرگرییان لە دۆڵەکانیان دەکرد کە تەنانەت یۆنانییە ئەزمووندارەکانی جەنگیشی ملکەچ کرد. بەڵام ئەم ڕووبەڕووبوونەوەیە زیاتر بوو لە پەراوێزێک لە مێژووی یۆناندا؛ تیشکێک بوو لەسەر ڕۆحی بەردەوامی گەلی کورد.

لە کاتێکدا کوردی ئەمڕۆ لە ناو خەباتە بەردەوامەکان بۆ خۆبەڕێوەبردن و دانپێداناندا هێشتا جەخت لە ناسنامەی خۆی دەکاتەوە، چیرۆکی کاردوخۆیەکان دەنگدانەوەیەکی قوڵی هەیە. ئەم چیانشینە کۆنانە کە زۆرجار وەک کوردە سەرەتاییەکان ستایش دەکرێن، خۆڕاگری و سەربەخۆیی و قووڵایی کولتووری دەنوێنن کە ئەمڕۆ کوردیان پێ دەناسرێتەوە. لە قەڵا چیاییەکانیان لەو ناوچەیەی ئێستا کوردستانە، کاردوخۆیەکان میراتێکی بەرەنگاربوونەوەی ئیمپراتۆریەتەکانیان دروست کرد؛ تایبەتمەندییەک کە بە درێژایی سەدەکانی مێژووی کورد دەنگ دەداتەوە.

ئەم بابەتەی بلۆگ لەم پەیوەندییە دەکۆڵێتەوە و ڕەگە کۆنەکانی کورد دەستایشێت، لە هەمان کاتدا تیشک دەخاتە سەر بەشدارییەکانیان لە شارستانیەت و ڕۆحی نەچەماوەیان لە جیهانی ئەمڕۆدا. لە سەردەمێکدا کە دەنگی کورد لە ئاستی جیهاندا بەهێزتر دەبێت، لە مەیدانەکانی جەنگی ڕۆژئاواوە تا هۆڵەکانی دیپلۆماسیی نێودەوڵەتی، تێگەیشتن لە کاردوخۆیەکان تەنها پرسێکی مێژوویی نییە؛ شایەتییەکە بۆ ئیرادەی نەشکاوی گەلێک.

ڕووبەڕووبوونەوە سەختەکەی گزنەفۆن: سەرکەوتنێکی کوردی لە ژێر پەردەدا

با بگەڕێینەوە بۆ 401 پێش زایین. ئیمپراتۆریەتی فارس لە ژێر دەسەڵاتی ئەردەشێر IIدا هێزێکی زەبەلاح بوو کە لە دەریای ناوەڕاستەوە تا هیندستان درێژ دەبووەوە. کورشی بچووک، برای ئەردەشێر، هەوڵی زەوتکردنی تەختی دا و 10,000 بەکرێگیراوی یۆنانیی بە کرێ گرت بۆ بەهێزکردنی هێزەکانی. لە ناو ئەم یۆنانییانەدا گزنەفۆن هەبوو، سەرباز و مێژوونووسێکی ئەسینایی کە گێڕانەوە ڕاستەوخۆکەی لە ئەناباسیسدا ئەو هەڵمەتەی هەتاهەتایی کرد.

دوای شکستی کورش و مردنی لە شەڕی کوناکسا لە نزیک بابل، یۆنانییەکان بینییان لە قوڵایی خاکێکی دوژمنکاردا گیرساونەتەوە. پاشەکشەیان بەرەو باکوور بوو بە چیرۆکێکی حەماسیی مانەوە و بە ناو ڕووبار و بیابان و چیاکاندا ڕێگایان بڕی. لە بەرزاییەکانی سەرەوەی دیجلە، واتە باشووری ڕۆژهەڵاتی تورکیا و باکووری عێراقی ئەمڕۆ، لەگەڵ کاردوخۆیەکان کەوتنە پێکدادان.

گزنەفۆن کاردوخۆیەکان بە «گەلێک کە لە چیاکاندا دەژیان و زۆر شەڕکەر بوون و ملکەچی پاشای [فارس] نەبوون» وەسف دەکات. لە گوندە پڕ لە ئازووقەکاندا دەژیان و کشتوکاڵ و ڕەزەوانی و دەستکاری و ئاژەڵدارییان دەکرد. بەڵام کاتێک یۆنانییەکان خاکەکانیانیان داگیر کرد، کاردوخۆیەکان بوون بە بەرگریکارانی بەهێز. بۆ ماوەی حەوت ڕۆژی سەخت، داگیرکەران ڕووبەڕووی بۆسەی بێوچان بوونەوە: تیر لە بەرزاییەکانەوە دەباری، تاشەبەرد بە لێژاییەکاندا دەگێڕدرایەوە و تاکتیکی گەریلا کەڵکی لە شێوەی زەوی وەردەگرت.

لە ڕوانگەی یۆنانییەکانەوە، ئەمە کابووسێک بوو. گزنەفۆن تێبینی دەکات کە کاردوخۆیەکان «هێزی قورسیان نەبوو کە بتوانێت ڕووبەڕووی هۆپلایتە ئەزمووندارەکانی جەنگ ببێتەوە، بەڵام کەوانی درێژ و بەردەقڵێتیان بە کاریگەری بەکار دەهێنا». یۆنانییەکان لەو چیاکاندا زیاتر ئازاریان چێشت تا لە هەموو شەڕەکانی پێشوو بەیەکەوە، لەوانە شەڕ دژ بە خودی پاشای فارس. بەڵام لە ڕوانگەیەکی لایەنگری کوردەوە، ئەمە وەستانێکی پاڵەوانانە بوو. کاردوخۆیەکان کە ژمارەیان کەمتر بوو و ڕووبەڕووی سەربازی پیشەیی بوونەوە، بە داهێنان و ئازایەتی ماڵەکانیان پاراست. تەنها «دڕندە» نەبوون وەک هەندێک سەرچاوەی کلاسیک ئاماژە دەکەن؛ چیانشینی سەربەخۆ بوون کە دژ بە حوکمڕانیی هەخامەنشی ڕاپەڕیبوون و تەنانەت سوپاکانی فارسیشیان شکاندبوو و لەسەر پەیماننامە گفتوگۆیان کردبوو.

ئەم ڕووداوە جەخت لە بابەتێکی دووبارەبووەوەی مێژووی کورد دەکاتەوە: بەرەنگاربوونەوەی دەستدرێژیی ئیمپراتۆریەتەکان. هەروەک کاردوخۆیەکان یۆنانییەکانیان ڕاگرت، کوردی ئەمڕۆیش لە بەرانبەر زاڵبوونی عوسمانی و فارس و عەرەب و تورکدا خۆی ڕاگرتووە. چیاکانیان کە زۆرجار بە دیدێکی ڕۆمانسی وەک قەڵای سروشتی وێنا دەکرێن، هەم پەناگە و هەم گۆڕەپانی جەنگ بوون. گێڕانەوەی گزنەفۆن، هەرچەندە ئەورووپا لە ناوەندی ڕوانگەکەیدایە، بەبێ مەبەست شێلگیریی کورد دەستایشێت؛ ئەو تایبەتمەندییانەی کە لە شەڕڤانانی پێشمەرگە و یەکەکانی YPG/YPJی ئەمڕۆدا بەردەوامن، کە دژ بە داعش و هەڕەشەکانی دیکە بەرگری دەکەن.

کۆمەڵگا و جیهانی کاردوخۆیەکان

ئەم جەنگاوەرە چیانشینانە کێ بوون؟ کاردوخۆیەکان لە لقە باکوورییەکانی چیاکانی زاگرۆس نیشتەجێ بوون؛ ناوچەیەکی بە پیت بەڵام دژوار لە باشووری دەریاچەی وان لە کوردستانی ئەمڕۆدا. ناوەکەیان کە لە «کاردوخۆی»ی یۆنانییەوە وەرگیراوە، لەوانەیە لە «کاردا»وە هاتبێت بە واتای پیاوایەتی یان ڕۆحی شەڕکەری، وەک سترابۆ تێبینی کردووە. کۆچەر نەبوون؛ گوندنشینی نیشتەجێ بوون، بە ماڵگەلێک کە «خواردنی زۆر» و «کەلوپەلی برۆنزی»یان تێدا بوو، کە نیشانەی ئاستێک لە دەوڵەمەندی و دەستکاری بوو.

لە ڕووی ئابوورییەوە، بە کشتوکاڵی تێکەڵ گەشەیان کرد: دانەوێڵە و ترێ بۆ شەراب و ئاژەڵ و بەرهەمی دەستکرد. ئەم پشتبەخۆبەستنە سەربەخۆیی بەهێز کرد و ڕێگای دا بەرەنگاری سەروەریی فارس ببنەوە. تا کۆتایی سەدەی 5ی پێش زایین، لە ژێر دەسەڵاتی ئەردەشێر IIدا، خۆیان ڕزگار کردبوو و داگیرکارییان ڕاگرتبوو و هاوپەیمانییان بە مەرجەکانی خۆیان پێک هێنابوو. شەڕکردنیان خۆی دەگونجاند: پیادەی سووک بە کەوان و بەردەقڵێت، کە گونجاو بوو بۆ تاکتیکی هێرش و پاشەکشە لە زەوییە دژوارەکاندا. ئەمە ڕەنگدانەوەی ستراتیژیا گەریلاییەکانی کوردی ئەمڕۆیە کە بە درێژایی سەدەکان پەرە پێدراون.

لە ڕووی ڕەچەڵەک و زمانەوە، مشتومڕ لەسەر بنەچەیان هەیە، بەڵام زۆر توێژەر پەیوەندییان بە ڕەگی هیندی–ئێرانییەوە دەبەستن؛ لەوانەیە پێش هیندی–ئەورووپی بووبن و دواتر کاریگەریی ئارییەکان لەسەریان هەبووبێت. هەرچەندە هەندێک ڕەچەڵەکی ڕاستەوخۆی کوردی ڕەت دەکەنەوە و کیرتییەکان بە باشتر دەزانن، بەردەوامیی جوگرافی و کولتووری بەهێزی ئاماژە بە پێچەوانەکە دەکات. ئەو ناوچەیەی تێیدا نیشتەجێ بوون بە تەواوی لەگەڵ کوردستانی مێژوویی دەگونجێت و تایبەتمەندییەکانی وەک خۆبەڕێوەبردنی هۆز و چیانشینی ئەمڕۆیش لە ناو کورددا بەردەوامن.

لە مێژووی فراوانتری دنیای کۆندا، کاردوخۆیەکان بەشێک بوون لە تابلۆیەکی ڕەنگاوڕەنگی هۆزەکانی زاگرۆس. لەوانەیە پەیوەندییان بە گرووپی پێشووی وەک گوتی یان هورییەکانەوە هەبێت، بەڵام پەیوەندییە ئێرانییەکانیان کە لە زمانی کوردی و دابونەریتی دواتردا دەردەکەون، ئاماژە بەوە دەکەن کە کوردە سەرەتاییەکان بوون. ئەمە تەنها مەزندە نییە؛ توێژەرەکانی سەدەی 19ی وەک جۆرج ڕاولینسن کاردوچییەکانیان بە کورد ناساند و تێبینییان کرد کە «کاردوچی» هاوتای کۆنی «کوردستان»ە.

بەستنەوەی کاردوخۆیە کۆنەکان بە کوردی ئەمڕۆوە: پەیوەندییە زمانی و کولتوورییەکان

پەیوەندیی نێوان کاردوخۆیەکان و کوردی ئەمڕۆ زیاترە لە ڕۆمانسییەت؛ زمانناسی و جینەتیک و مێژوو پشتڕاستی دەکەنەوە. زاراوەی «کورد» بە ئەگەرێکی زۆرەوە لە «کاردوچی»یەوە پەرەی سەندبێت، لە ڕێگەی «کۆردوێن»ی ڕۆمانی و «کاردوخۆی»ی یۆنانییەوە. ڕیشەناسیی سترابۆ ئەمە بەهێز دەکات: گەلێک کە بە ئازایەتی دەناسرێتەوە.

لە ڕووی زمانەوە، کوردی زمانێکی ئێرانی و بەشێکە لە خێزانی هیندی–ئەورووپی. ئاماژە کۆنەکان بە «کورتی» یان «کیرتییەکان» لە پارس (باشووری ئێران) وا دەگەیەنن کە هۆزە ئێرانییە کۆچەرەکان بەرەو باکوور کۆچیان کردووە و لەگەڵ دانیشتوانی ناوخۆ تێکەڵ بوون. تا سەردەمی گزنەفۆن، ئەم توخمانە لە خاکەکانی کاردوخۆیەکاندا پێکەوە یەکیان گرت. شێوەزارە کوردییەکانی ئەمڕۆ، کرمانجی و سۆرانی، ڕەگە ئێرانییەکانیان پاراستووە، بە وشەگەلێک کە دەنگدانەوەی زاراوە کۆنەکانن.

لە ڕووی جینەتیکییەوە، کورد بەردەوامیی لەگەڵ گەلە کۆنەکانی میزۆپۆتامیا نیشان دەدات، لەوانە کۆچبەرە هیندی–ئێرانییەکان. توێژینەوەکانی DNA ئاماژە بە ڕەچەڵەکێک دەکەن لە دانیشتوانە ڕەسەنەکانی سەردەمی بەردی نوێ لە باکووری کەوانەی بە پیت، لەگەڵ کاریگەریی ئارییەکان. ئەم میراتە تێکەڵە، واتە بنەمایەکی هوری کە چینێکی خانەدانی ئێرانی بەسەریدا هاتووە، فرەچەشنیی کورد ڕوون دەکاتەوە.

لە ڕووی کولتوورییەوە، پێکهاتەی هۆزایەتیی کاردوخۆیەکان و جەختکردنەوەیان لە میوانداری و نەریتە زارەکییەکان ڕەنگدانەوەی دابونەریتی کوردن. نەورۆز، سەری ساڵی کوردی، ڕەگی بۆ سەردەمی ماد دەگەڕێتەوە و هێمای نوێبوونەوە و بەرەنگاربوونەوەیە، زۆر لە بەرەنگاربوونەوەی کاردوخۆیەکان دەچێت. ڕۆحی چیانشینییان هەستی جیاوازی بەهێز دەکات و هاندەری ناسیۆنالیسمی کوردە.

سەرەڕای مشتومڕەکان، کە هەندێک توێژەر کیرتییەکان وەک باوباپیر بە باشتر دەزانن، زۆرینەی بەڵگەکان لایەنگریی پەیوەندیی کاردوخۆیەکان دەکەن. ناسیۆنالیستە کوردەکان، لە کەسایەتییەکانی سەرەتای سەدەی 20ی وەک محەمەد ئەمین زەکی بەگ، ئەمەیان پەسەند کردووە و لە گێڕانەوە نەتەوەییەکاندا جێیان کردووەتەوە. لە جیهانێکدا کە زۆرجار کورد پەراوێز دەخات، ئەم پەیوەندییە کۆنە ڕەسەنبوونیان لە خاکەکەیاندا پشتڕاست دەکاتەوە.

مێژووی کورد: لە مادەکانەوە تا خەباتەکانی ئەمڕۆ

چیرۆکی کورد بە کاردوخۆیەکان کۆتایی نایەت؛ زنجیرەیەکی بەردەوامی بنیادنانی ئیمپراتۆریەت و مانەوەیە. کورد کە زۆرجار ڕەگی بۆ مادەکان دەگەڕێنرێتەوە (سەدەکانی 7–6ی پێش زایین)، وەک نەوەی ئێرانییەکان دەبینرێت کە ئیمپراتۆریەتیان دامەزراند و ئاشووریان داگیر کرد. ئیمپراتۆریەتی ماد کە ئێران و ئەنادۆڵی دەگرتەوە، بنەمای حوکمڕانیی فارسی دانا و کورد ڕۆڵی سەرەکییان تێدا هەبوو.

دوای ئەسکەندەر، کورد لە سەردەمەکانی سەلەوکی و ئەشکانی و ساسانیدا ڕێگای خۆی بڕی و لە ڕووی سەربازییەوە بەشداریی کرد لە هەمان کاتدا خۆبەڕێوەبردنی پاراست. هاتنی ئیسلام لە سەدەی 7دا بووە هۆی گۆڕینی ئایین، بەڵام کورد ناسنامەی پاراست و بنەماڵەی دەسەڵاتداری وەک حەسنەوەییەکان (961–1015) و مەروانییەکان (990–1096)ی بەرهەم هێنا. بنەماڵەی ئەیووبیی سەلاحەدین (سەدەکانی 12–13) نموونەی توانا و لێهاتوویی کوردە: کوردێک کە موسڵمانانی یەک خست، خاچپەرستانی شکاند و لە میسرەوە تا سووریا حوکمی کرد.

سەدەی 16 بە کێبڕکێی عوسمانی–سەفەوی گۆڕانێکی چارەنووسسازی نیشان دا. کورد لە چاڵدێران (1514)دا لەگەڵ عوسمانییەکان هاوپەیمان بوو و لە میرنشینەکانی وەک بۆتان و سۆراندا نیمچەخۆبەڕێوەبردنی بەدەست هێنا. ئەم «سەردەمە زێڕینە» گەشەی کولتووریی بە خۆوە بینی، بە شاعیرانی وەک مەلای جزیری.

سەدەی 19 پاشەکشەی بەدواوە بوو، چونکە عوسمانییەکان دەسەڵاتیان ناوەندی کرد و ڕاپەڕینەکانی وەک ڕاپەڕینی بەدرخان لە دەیەی 1840دا سەرکوت کرد. دوای جەنگی جیهانیی یەکەم، پەیماننامەی سێڤر (1920) بەڵێنی سەربەخۆیی کوردی دا، بەڵام لۆزان (1923) کوردستانی بەسەر تورکیا و عێراق و ئێران و سووریادا دابەش کرد.

مێژووی نوێ مێژووی خۆڕاگرییە: ڕاپەڕینی شێخ سەعید (1925) لە تورکیا، کۆماری مەهاباد (1946) لە ئێران و ڕاپەڕینەکانی بارزانی لە عێراق. جینۆسایدی ئەنفالی سەدام لە دەیەی 1980دا 182,000 کوردی کوشت، بەڵام دوای 1991 بە خۆبەڕێوەبردن لە کوردستانی عێراقدا دەرکەوتن. لە سووریا، کۆنفیدراڵیزمی دیموکراتی ڕۆژئاوا لە بەرانبەر بەربەستەکاندا خۆی ڕادەگرێت؛ لە تورکیا، خەباتی PKK بەرەو گفتوگۆی ئاشتی پەرە دەسەنێت.

کورد ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی داڕشتووە: لە جوانمێردیی سەلاحەدینەوە تا پاڵەوانێتیی ئەمڕۆ دژ بە داعش. مێژوویان بە سروشتی خۆی لایەنگری کوردە؛ چیرۆکی ئەو لایەنانەی کە هەل و دەسەڵاتیان کەمترە بەڵام بە زیرەکی و ئیرادە سەر دەکەون.

کوردی ئەمڕۆ: پاسەوانانی فرەچەشنی و دیموکراسی

ئەمڕۆ، 30–40 ملیۆن کورد ڕۆحی کاردوخۆیەکان دەنوێنن. لە کوردستانی عێراقدا، هەولێر لە ناو پشێویدا وەک ناوەندێکی جێگیر گەشە دەکات. کورد پێشەنگی یەکسانیی ڕەگەزییە و شەڕڤانە ژنەکانی وەک YPJ هێمای بەهێزکردنی ژنانن.

ئاستەنگەکان بەردەوامن: فشار و سەرکوتکردنەکانی تورکیا و سەرکوتی ئێران و ناجێگیریی سووریا. بەڵام کورد داکۆکی لە فرەکولتووری دەکات، وەک لە مۆدێلی ڕۆژئاوادا. لە ئاستی جیهاندا، کوردی دیاسپۆرا کولتوورەکان دەوڵەمەند دەکات، لە ئەدەبەوە (یاشار کەمال) تا مۆسیقا (ئیبراهیم تاتلیس).

ئەم خۆڕاگرییە پەیوەندیی بە کاردوخۆیەکانەوە هەیە: چیاکان وەک خوازەی بەرگەگرتن. کورد قوربانی نییە؛ داهێنەرە و زمان و نەریتەکان دەپارێزێت لە هەمان کاتدا خۆی دەگونجێنێت.

ڕیزبەندیی کاتیی کاردوخۆیەکان: بەرگریکارە کۆنەکانی چیاکان

کاردوخۆیەکان کە لە مێژوودا وەک هۆزە توندوتیژە چیانشینەکانی ناوچەی سەرەوەی دیجلە ناسراون، بەشێکی چارەنووسساز لە گێڕانەوەی خۆڕاگری و سەربەخۆیی جیهانی کۆن دەنوێنن. زۆرجار وەک کوردە سەرەتاییەکان ستایش دەکرێن و چیرۆکیان چیرۆکی بەرگریی بێملکەچبوونە لە بەرانبەر دەستدرێژیی ئیمپراتۆریەتەکان، کە ڕەگی لە بەرزاییە سەختەکانی ئەو ناوچەیەدایە کە ئێستا کوردستانە. هەرچەندە تۆمارە مێژووییەکان کەمن و بە سەرەکی لە سەرچاوە یۆنانی و ڕۆمانی و فارسییەکانەوە وەرگیراون، ئەم ڕیزبەندییە کاتییە ڕووداوە سەرەکییەکان دەگرێتەوە کە بوونی ئەوانیان دیاری کرد.

لە یەکەم ئاماژەکان بە ئەوان وەک گەلی ملکەچکراو بەڵام یاخی لە ژێر ئیمپراتۆریەتی هەخامەنشییەوە تا دامەزراندنی پاشایەتییەکی سەربەخۆ لە بۆشاییەکانی دەسەڵاتی سەردەمی هێلێنیستیدا، کاردوخۆیەکان ڕۆحی خۆبەڕێوەبردنیان نوێند کە لە میراتی کوردی ئەمڕۆدا دەنگ دەداتەوە. ئەم ڕوانگەیەی لایەنگری کورد تیشک دەخاتە سەر درەوشانەوەی ستراتیژی و گەشەی کولتووری و ڕۆڵیان وەک پاسەوانی نیشتمانەکەیان و جەخت لەوە دەکاتەوە کە چۆن ئەم جەنگاوەرە کۆنانە بنەمای ناسنامەیەکی نەتەوەیی بەردەوامیان دانا. بە تیشکخستنە سەر کاردوخۆیەکان بە تەنها، ڕێز لە میراتیان دەگرین وەک داهێنەر لە جەنگی گەریلا و خۆحوکمڕانیدا؛ ئەو تایبەتمەندییانەی کە ئیلهامیان بە نەوەکان بەخشیوە.

ئەم ڕیزبەندییە کاتییە بە پێی ڕێکەوت ڕێک خراوە و پشت بە گێڕانەوە کلاسیکەکان دەبەستێت بۆ ڕوونکردنەوەی پێکهاتەی کۆمەڵایەتی و ململانێ و گۆڕانەکانیان. هەر بڕگەیەک پاشخانێک پێشکەش دەکات و جەخت لە ڕۆڵی چالاکیان لە داڕشتنی جووڵە ناوچەییەکان دەکاتەوە. هەرچەندە شوێنپەنجەی مێژوویی ڕاستەوخۆیان دوای سەردەمی هێلێنیستی کاڵ دەبێتەوە، کاتێک لە دەوڵەتە جێنشینەکانی وەک گۆردیێن تێکەڵ دەبن، کاریگەرییان بەردەوامە و ئازایەتیی کۆن بە شانازیی کوردی ئەمڕۆوە دەبەستێتەوە.

سەردەمی پێش هەخامەنشی و سەرەتای هەخامەنشی: ڕەگ و ملکەچکردنی سەرەتایی (پێش 558 پێش زایین تا نزیکەی 500 پێش زایین)

ڕەگی کاردوخۆیەکان بۆ ناوچە چیاییەکانی بە درێژایی سەرەوەی دیجلە دەگەڕێتەوە، ئەوێی لە لقە باکوورییەکانی چیاکانی زاگرۆس نیشتەجێ بوون؛ ناوچەیەک کە لەگەڵ باشووری ڕۆژهەڵاتی تورکیا و باکووری عێراقی ئەمڕۆ دەگونجێت. وەک گەلێکی هیندی–ئێرانی، بە ئەگەرێکی زۆرەوە لە تێکەڵەی هۆزە ڕەسەنە چیانشینەکان و گرووپە ئارییە کۆچبەرەکانەوە سەریان هەڵدابێت و کۆمەڵگایەکیان بەهێز کرد کە کشتوکاڵ و ڕەزەوانی و ئاژەڵداری و دەستکاری لە ناوەندەکەیدا بوون. گوندەکانیان ئازووقەی زۆریان تێدا بوو، کە ڕەنگدانەوەی ژیانێکی نیشتەجێ و دەوڵەمەند بوو نەک گەڕان و کۆچکردن.

• نزیکەی 558–529 پێش زایین: ملکەچکردن لەلایەن کورشی گەورەوە. کاردوخۆیەکان بە ئەگەرێکی زۆرەوە لە کاتی فتوحاتەکانی کورشی گەورەدا خرابونە ناو ئیمپراتۆریەتی فارسیی هەخامەنشی. وەک بەشێک لە خاکە فراوانترەکانی ماد کە خرانە ناو فارس، کەوتنە ژێر کۆنترۆڵی ڕواڵەتیی فارس. بەڵام زەوییە چیاییەکەیان ڕێگای بە خۆبەڕێوەبردنی ناوخۆیی بەرچاو دا و زەمینەی بۆ ڕاپەڕینی داهاتوو ئامادە کرد. ئەم سەردەمە گواستنەوەیان لە هۆزی سەربەخۆوە بۆ ڕەعیەتی ئیمپراتۆریەتێکی فراوان نیشان دەدات، بەڵام سروشتە شەڕکەرەکەیان کە زەوییە سەختەکە پەرەی پێ دابوو، وای کرد هەرگیز بە تەواوی هێور نەکرێنەوە. لە ڕوانگەیەکی لایەنگری کوردەوە، ئەم ملکەچکردنە بەهایان وەک هاوپەیمانی ستراتیژی یان دوژمنی بەهێز دەردەخات؛ بەشدارییان لە هێزی سەربازیی ئیمپراتۆریەتەکەدا دەکرد لە هەمان کاتدا جیاوازیی کولتوورییان دەپاراست.

• کۆتایی سەدەی 6 تا سەرەتای سەدەی 5ی پێش زایین: ڕاپەڕینی بەردەوام دژ بە حوکمڕانیی هەخامەنشی. دوای مردنی کورش، کاردوخۆیەکان بەشدارییان لە ڕاپەڕینی دووبارە دژ بە دەسەڵاتی فارس کرد. تا سەردەمی ئەردەشێر II (405–359 پێش زایین)، سەربەخۆیی کردەییان بەدەست هێنابوو و سوپا گەورەکانی فارسیان شکاندبوو کە بۆ ملکەچکردنیان نێردرابوون. تەنانەت لەگەڵ ساتراپە فارسییەکانیش لەسەر پەیماننامە گفتوگۆیان کرد و لە تەنیشت توانای جەنگی، لێهاتوویی دیپلۆماسییان نیشان دا. ئەم سەردەمە ناوبانگیان وەک «هۆزی شەڕکەر» چەسپاند کە بە فەرمانەکانی ئیمپراتۆریەت پابەند نەبوون، لە گوندی قەڵاکراودا دەژیان و لە تاکتیکی پیادەی سووکدا سەرکەوتوو بوون کە لەگەڵ زەوییەکەیان دەگونجا. سەرکەوتنیان لەم ڕاپەڕینانەدا جەخت لە بابەتێکی هەمیشەیی کوردی دەکاتەوە: چیاکان وەک قەڵای سروشتیی ئازادی.

ڕووبەڕووبوونەوە کلاسیکەکە: لووتکەی سەربەخۆیی (401 پێش زایین)

ڕوونترین گێڕانەوە دەربارەی کاردوخۆیەکان لەم ساڵە چارەنووسسازەوە دێت، کە لە تۆمارە مێژووییە ڕۆژئاواییەکاندا هەتاهەتاییان دەکات.

• 401 پێش زایین: پێکدادان لەگەڵ گزنەفۆن و دە هەزارەکە. لە کاتی پاشەکشەی بەکرێگیراوە یۆنانییەکانی کورشی بچووک دوای شەڕی کوناکسا، کاردوخۆیەکان بە توندی بەرگرییان لە نیشتمانەکەیان کرد. ئەناباسیسی گزنەفۆن سەختییەکی حەوت ڕۆژە بە وردی دەگێڕێتەوە، کە هۆزەکان بە کەوانی درێژ و بەردەقڵێت و ناسینی زەوی، لە تەلار و دۆڵەکانەوە بۆسەیان بۆ داگیرکەران دەناوە. یۆنانییەکان، سەرەڕای زریی قورس و دیسیپلینیان، زیانی گیانیی زۆریان لێ کەوت، زیاتر لە هەموو پێکدادانەکانی پێشوو بەیەکەوە. کاردوخۆیەکان کە وەک نیشتەجێی گوندە دەوڵەمەندەکان بە کۆگای زۆری خواردن و کەلوپەلی برۆنزی وەسف کراون، بوون بە جەنگاوەری گەریلا و تاشەبەردیان دەگێڕایەوە و بارانی هاوێشتراویان بەسەر ڕیزی سوپاکەدا دەباراند. ئەم ڕووداوە کە بۆ یۆنانییەکان خەباتێک بۆ مانەوە بوو، بۆ کاردوخۆیەکان وەستانێکی سەرکەوتووانە بوو کە سوپایەکی پیشەیی ڕاگرت و سەروەریی خۆی سەلماند. لێکدانەوە لایەنگرەکانی کورد ئەمە وەک بەڵگەی پاڵەوانێتیی باوباپیران دەستایشێن و تاکتیکەکانیش ڕەنگدانەوەی ستراتیژیاکانی بەرەنگاربوونەوەی کوردی ئەمڕۆن.

فراوانبوون دوای گزنەفۆن و سەردەمی هێلێنیستی (دوای 401 پێش زایین تا 95 پێش زایین)

دوای دەستدرێژیی یۆنانییەکان، کاردوخۆیەکان کەڵکیان لە ناجێگیریی ناوچەکە وەرگرت بۆ فراوانکردن و چەسپاندنی دەسەڵات.

• لە کاتێکی نادیاردا دوای 401 پێش زایین: فراوانبوونی خاک بەرەو دۆڵی باکووری دیجلە. کاردوخۆیەکان بە کەڵکوەرگرتن لە سەربەخۆییان، نفووزیان بەرەو باشوور بە درێژایی دیجلە فراوان کرد، لە ڕووباری بۆتانەوە تا ناوچەکانی باکووری جزیرە. ئەم گەشەیە ڕەنگدانەوەی هێزی ئابوورییان بوو، کە کشتوکاڵ و بازرگانی لە بەرزاییە بە پیتەکاندا گەشەیان دەکرد، هەروەها ئامادەیی سەربازییان. کۆمەڵگاکەیان کە لە گوندە هۆزایەتییەکاندا ڕێک خرابوو، جەختی لە بەرگریی بەکۆمەڵ و پشتبەخۆبەستن دەکردەوە و ڕێگای پێ دەدان لە ناو لاوازبوونی دەسەڵاتی هەخامەنشیدا گەشە بکەن. ئەم سەردەمی فراوانبوونە کاردوخۆیەکان وەک لایەنی چالاکی جیۆسیاسەتی میزۆپۆتامیا وێنا دەکات، نەک دڕندەی دوورخراوە؛ پێشەنگی جەختکردنەوەی کورد لە مافە خاکییەکانی خۆی.

• نزیکەی 165–95 پێش زایین: دامەزراندنی پاشایەتیی سەربەخۆی گۆردیێن. لە دوای پاشەکشەی ئیمپراتۆریەتی سەلەوکی، کاردوخۆیەکان پاشایەتیی گۆردیێنیان دامەزراند (کە بە کۆردوێنیش ناسراوە)؛ دەوڵەتێکی کورتخایەن بەڵام گرنگ لە باشووری دەریاچەی وان. ئەم پاشایەتییە لە بۆشایی دەسەڵاتەوە سەری هەڵدا و هۆزەکان لە ژێر سەرکردایەتیی حوکمڕانە ناوخۆییەکاندا یەکیان گرت بۆ جەختکردنەوە لە سەروەریی تەواو. گۆردیێن بەرزاییە سەرەکییەکانی ئەوانی دەگرتەوە و ناوچەیەکی نێوانبڕ بوو لە نێوان بەرژەوەندییەکانی ئەرمەنی و ئەشکانی و سەلەوکی. نیشتەجێبوونی قەڵاکراو و ئابووریی تێکەڵی هەبوو و توخمە کولتوورییە ئێرانییەکانی لەگەڵ نەریتە ڕەسەنەکان تێکەڵ دەکرد. وەک خاڵێکی گرنگی لایەنگری کورد، گۆردیێن لووتکەی خۆحوکمڕانیی کاردوخۆیەکان دەنوێنێت و شایەتییەکە بۆ توانایان لە بنیادنانی دەوڵەت لە ناو ڕووخانی ئیمپراتۆریەتەکاندا، زۆر لە میرنشینە کوردییەکانی دواتر دەچێت.

سەردەمی ڕۆمانی و سەردەمەکانی دواتر: تێکەڵبوون و میرات (دوای 95 پێش زایین)

بە کاڵبوونەوەی هێزە هێلێنیستییەکان، کاردوخۆیەکان لەگەڵ دەسەڵاتدارە نوێیەکان مامەڵەیان کرد و ناسنامەیان بەرەو گۆردیاییەکان گۆڕا.

• سەدەی 1ی پێش زایین: ڕووبەڕووبوونەوە لەگەڵ ڕۆمان و ملکەچیی ڕواڵەتی. تا کاتی فراوانبوونی ڕۆمان، ئەو ناوچەیە کە ئێستا بە گۆردیێن ناو دەبرا، جێی کێبڕکێی ڕۆما و ئەشکانییەکان بوو. لە 60 پێش زایین، بۆ ماوەیەکی کورت بوو بە پاشایەتییەکی وابەستەی ڕۆمان لە ژێر دەسەڵاتی میرە ناوخۆییەکاندا، کە دوای تیگران II دانیان بە سەروەریی ئەرمەنییەکاندا نا. بەڵام لە 297 زایینی (بە تێبینیی ئەو ناگونجانە کاتییەی لە هەندێک سەرچاوەدا هەیە، بەڵام لەگەڵ پەیماننامە ڕۆمانی–فارسییەکان دەگونجێت)، گۆردیێن وەک بەشێک لە «ڕێگیۆنێس ترانستیگریتانا» درا بە ڕۆما، تەنها بۆ ئەوەی لە 364 زایینی بگەڕێندرێتەوە بۆ فارس. کاردوخۆیەکان یان نەوەکانیان خۆبەڕێوەبردنی ناوخۆییان پاراست و بەرەنگاری توانەوەی تەواو بوونەوە. دیۆدۆرۆسی سیسیلی و سترابۆ ئاماژە بە «چیا کاردوچییەکان» و گۆردیاییەکان دەکەن و بەوە شوێنپەنجەی جوگرافی و نەتەوەیی ئەوان دەپارێزن.

• لە سەدەی 1ی زایینییەوە بەدواوە: گواستنەوە لە ژێر ئیمپراتۆریەتە ساسانی و ڕۆمانییەکاندا. بە سەرهەڵدانی ئیمپراتۆریەتی ساسانی، گۆردیێن بوو بە پارێزگایەک و کاردوخۆیەکان لە چوارچێوە فراوانترە ئێرانییەکاندا تێکەڵ بوون. ناوەکەیان لە سەرچاوەکاندا گۆڕا؛ پلینی پێیان دەڵێت گۆردیای، بەڵام بەردەوامیی کولتوورییان مایەوە. توێژەران مشتومڕ لەسەر ڕەچەڵەکی ڕاستەوخۆی کوردی ئەمڕۆ دەکەن، بەڵام هاوبەشیی جوگرافی و پەیوەندییە زمانییەکان (بنەچەی ئێرانی) و تایبەتمەندییەکانی وەک سەربەخۆیی هۆز بەهێزی ئاماژە بەوە دەکەن کە باوباپیرانی کوردن. ئەم سەردەمە کاڵبوونەوەی «کاردوخۆی» وەک ناوێکی جیاواز نیشان دەدات، بەڵام میراتیان وەک جەنگاوەری چیانشین لە پێکهاتنی گەلی کورددا کاریگەرە.

کاتێک لەم ڕیزبەندییە کاتییە دەڕوانین، مێژووی کاردوخۆیەکان چیرۆکێکی حەماسیی کورت بەڵام قوڵە لە بەرەنگاربوونەوە و خۆگونجاندن. لە ملکەچکردنەوە تا بنیادنانی پاشایەتی، ڕووداوەکانیان، هەرچەندە بە تۆمارە کۆنەکان سنووردار بوون، گەلێک دەردەخەن کە جوگرافیای گۆڕی بۆ چارەنووس. وەک باوباپیرانی کورد، هێمای زنجیرەیەکی نەبڕاوەی خۆڕاگرین، کە هەر ڕاپەڕین و فراوانبوونێک مافی دیاریکردنی چارەنووس پشتڕاست دەکاتەوە. ئەم گێڕانەوە مێژووییە وردبینە کە پشت بە سەرچاوە ڕەسەنەکانی وەک گزنەفۆن و سترابۆ دەبەستێت، بەشدارییەکانیان بەبێ کاڵکردنەوە دەستایشێت و دڵنیا دەبێتەوە کە چیرۆکیان وەک چرایەکی ئازایەتیی کوردی کۆن دەوەستێت.

پرسیار و وەڵامی کاردوخۆیەکان: ناساندنی جەنگاوەرە کۆنە چیانشینەکان

بۆ قووڵکردنەوەی تێگەیشتنتان لە کاردوخۆیەکان، ئەو هۆزە توندوتیژە کۆنانەی کە مێژوونووسانی وەک گزنەفۆنیان سەرسام کرد، ئەم بەشی پرسیار و وەڵامە پشت بە گێڕانەوە مێژووییەکان دەبەستێت و وەڵامی پرسیارە باوەکان دەداتەوە. کاردوخۆیەکان کە زۆرجار بەهۆی پەیوەندییە زمانی و جوگرافی و کولتوورییەکانەوە وەک کوردە سەرەتاییەکان دادەنرێن، نموونەی ڕۆحی خۆڕاگرن کە لە کۆمەڵگە کوردییەکانی ئەمڕۆدا دەبینرێت.

چیرۆکیان کە ڕەگی لە بەرزاییەکانی سەرەوەی دیجلەدایە، تیشک دەخاتە سەر سەربەخۆیی و شەڕی ستراتیژی و کۆمەڵگایەکی دەوڵەمەند کە بەرەنگاری ئیمپراتۆریەتەکان بووەوە. ئەم لێکۆڵینەوە لایەنگرەی کورد میراتیان دەستایشێت وەک باوباپیرانی گەلێک کە هێشتا لە زەوییە چیاییە هاوشێوەکاندا گەشە دەکات و نەریتەکانی خۆبەڕێوەبردن و ئازایەتی دەپارێزێت.

پرسیاری 1: کاردوخۆیەکان کێ بوون و لە کوێ دەژیان؟

کاردوخۆیەکان کە بە کاردوچیی (Carduchii) یان کاردوچی (Carduchi)یش ناسراون، گرووپێک لە هۆزی شەڕکەر بوون کە لە ناوچە پڕگرد و چیاییەکانی بە درێژایی سەرەوەی ڕووباری دیجلە نیشتەجێ بوون. خاکەکەیان لە ڕووباری بۆتان لە باشوورەوە تا ناوچەکانی باکووری جزیرە لە باشووری ڕۆژهەڵاتی تورکیا و باکووری عێراقی ئەمڕۆ درێژ دەبووەوە و لقە باکوورییەکانی چیاکانی زاگرۆسی دەگرتەوە. ئەم زەوییە سەختە کە بە پیت بەڵام دژوار بوو، کۆمەڵگای گوندنشینی نیشتەجێی بەهێز کرد نەک کۆچەر.

کشتوکاڵ و ڕەزەوانی (بەرهەمهێنانی شەراب) و ئاژەڵداری و دەستکارییان دەکرد و لە گوندە پڕ لە ئازووقەکاندا بە کۆگای زۆری خواردن و کەلوپەلی برۆنزی دەژیان. لە ڕووی ڕەچەڵەکەوە، بە ئەگەرێکی زۆرەوە بنەچەی هیندی–ئێرانییان هەبووبێت و لەگەڵ گرووپە ڕەسەنە ناوخۆییەکان تێکەڵ بووبێتن، کە لەگەڵ ڕەگە ئێرانی‌زمانەکانی کوردی ئەمڕۆ دەگونجێت. ناسنامەی نائەرمەنییان، وەک سەرچاوە کۆنەکان تێبینییان کردووە، جەخت لە شوێنپەنجە کولتوورییە جیاوازەکەیان دەکاتەوە لەو ناوچەیەی ئێستا ناوەندی میراتی کوردە.

پرسیاری 2: بنەچەی ناوی «کاردوخۆی» چییە؟

ناوی «کاردوخۆی» شێوە یۆنانییەکەیە، کە لەوانەیە لە «کاردا»وە وەرگیرابێت بە واتای پیاوایەتی یان سروشتێکی شەڕکەر، وەک سترابۆ ئاماژەی پێ کردووە. لە لاتینیدا کاردوچییە و لەوانەیە پەیوەندیی بە زاراوە کۆنەکانی وەک «کاردو» لە سەرچاوە سومەری و ئەکەدییەکانەوە هەبێت کە ئاماژە بە چیانشینەکانی زاگرۆس دەکەن. هەندێک توێژەر ڕاستەوخۆ بە «کورد»ەوە دەیبەستنەوە و «کاردوچی» وەک هاوتایەکی وشەیی کۆنی «کوردستان» دەبینن. ئەم ڕیشەناسییە پشتگیری لە ڕوانگەی لایەنگری کورد دەکات کە کاردوخۆیەکان دەربڕینێکی سەرەتایی ناسنامەی کورد دەنوێنن و ناوەکەیان لە «کۆردوێن»ی ڕۆمانییەوە بەرەو «کورد»ی ئەمڕۆ پەرەی سەندووە.

پرسیاری 3: یەکەم جار کەی لە تۆمارە مێژووییەکاندا ئاماژە بە کاردوخۆیەکان کرا؟

یەکەم ئاماژەی ورد لە ئەناباسیسی گزنەفۆنەوە دێت لە سەرەتای سەدەی 4ی پێش زایین (نزیکەی 401 پێش زایین). بەڵام لەوانەیە پێشتر لە کاتی فتوحاتەکانی کورشی گەورەدا (نزیکەی 558–529 پێش زایین) خرابێتنە ناو ئیمپراتۆریەتی هەخامەنشی. تا کۆتایی سەدەی 5ی پێش زایین، لە ژێر دەسەڵاتی ئەردەشێر IIدا بە سەرکەوتوویی ڕاپەڕیبوون و سەربەخۆییان بەدەست هێنابوو. ئەم ڕیزبەندییە کاتییە ئەوان وەک چیانشینی خۆڕاگر پیشان دەدات، زۆر هاوشێوەی ئەوەی کوردی ئەمڕۆ بە درێژایی مێژوو لە هەمان زەمینەی جوگرافیدا جەختی لە خۆبەڕێوەبردن کردووەتەوە.

پرسیاری 4: کۆمەڵگا و ئابووریی کاردوخۆیەکان چۆن بوو؟

کاردوخۆیەکان زۆر دوور بوون لە کۆچەری دڕندە؛ گەلێکی نیشتەجێ و دەوڵەمەند بوون. گزنەفۆن گوندەکانیان بە پڕ لە ئازووقە وەسف دەکات، لەوانە دانەوێڵە و شەرابی ترێ و ئاژەڵ. لە دەستکارییدا لێهاتوو بوون و کەلوپەلی برۆنزییان بەرهەم دەهێنا، کە نیشانەی کانزاکاریی پێشکەوتوو بوو. ئابوورییان تێکەڵ بوو: کشتوکاڵ لە دۆڵە بە پیتەکان و شوانی لە بەرزاییەکان و بە ئەگەرێکی زۆرەوە بازرگانی لەگەڵ ناوچە دراوسێکان. ئەم پشتبەخۆبەستنە سەربەخۆیی لە دەسەڵاتدارە فارسییەکان پێ بەخشین. لە ڕووی کولتوورییەوە، ڕێکخستنی هۆزایەتییان جەختی لە بەرگریی بەکۆمەڵ و میوانداری دەکردەوە؛ تایبەتمەندیگەلێک کە لە پێکهاتە کۆمەڵایەتییەکانی کوردی ئەمڕۆدا دەنگ دەدەنەوە، ئەوێی خێزانە فراوانەکان و هۆزەکان لە کۆمەڵگە چیاییەکاندا پەیوەندیی بەهێز دەپارێزن.

پرسیاری 5: کاردوخۆیەکان چۆن مامەڵەیان لەگەڵ ئیمپراتۆریەتی فارس دەکرد؟

کاردوخۆیەکان کە سەرەتا کورشی گەورە ملکەچی کردبوون، زۆرجار دژ بە حوکمڕانیی هەخامەنشی ڕاپەڕین. تا کۆتایی سەدەی 5ی پێش زایین، سوپاکانی فارسیان شکاند و لەگەڵ ساتراپەکان لەسەر پەیماننامە گفتوگۆیان کرد و سەربەخۆیی کردەییان چەسپاند. گزنەفۆن تێبینی دەکات کە «ملکەچی پاشا نەبوون» و بەرەنگاربوونەوەیان دەردەخات. ئەم بەرگرییە ڕەنگدانەوەی مێژووی درێژی گەلی کوردە لە بەرەنگاربوونەوەی هێزە ئیمپراتۆرییەکان، لە عوسمانییەکانەوە تا دەوڵەتە نوێیەکان، و جەخت لە ڕۆحێکی هاوبەشی سەروەری دەکاتەوە.

پرسیاری 6: لە ڕووبەڕووبوونەوەی گزنەفۆن لەگەڵ کاردوخۆیەکان لە 401 پێش زایین چی ڕوویدا؟

لە ئەناباسیسدا، گزنەفۆن تێپەڕینە سەختە حەوت ڕۆژەکەی دە هەزار بەکرێگیراوی یۆنانی بە ناو خاکی کاردوخۆیەکاندا دوای شکستی کورشی بچووک دەگێڕێتەوە. هۆزەکان کە دژ بە داگیرکەران بوون، تاکتیکی گەریلایان بەکار دەهێنا: بۆسە لە تەلارەکانەوە و تیری کەوانە درێژەکان و بەردەقڵێت و گێڕانەوەی تاشەبەرد. یۆنانییەکان لێرە زیانی گیانییان زیاتر بوو تا لە بەرانبەر خودی پاشای فارس. ئەم بەرگرییە پاڵەوانانە داهێنانی سەربازیی کاردوخۆیەکان دەردەخات، هاوشێوەی ستراتیژیا خۆگونجێنەرەکانی پێشمەرگەی کوردی ئەمڕۆ لە بەرگریکردن لە خاکەکانیاندا.

پرسیاری 7: کاردوخۆیەکان چ جۆرە چەک و تاکتیکێکیان بەکار دەهێنا؟

پیادەی سووکی گونجاو بە زەوی چیایییان بە باش دەزانی: کەوانی درێژ بۆ هێرشی دوورمەودا و بەردەقڵێت بۆ هاوێشتنی بەرد و تەور یان ڕم بۆ شەڕی نزیک. تاکتیکەکان بۆسەی هێرش و پاشەکشەیان لەخۆ دەگرت، بە کەڵکوەرگرتن لە بەرزایی و دەربەندە تەنگەکان بۆ پووچەڵکردنەوەی ئەو خاڵانەی دوژمن تێیاندا بەهێز بوو. بەبێ هێزی قورس، پشتیان بە جووڵان و ناسینی خاک دەبەست، هاوشێوەی ئەوەی کوردی هاوچەرخ لە ململانێکاندا جەنگی گەریلای بەکار هێناوە و لە نموونەکانی باوباپیران سوودی وەرگرتووە.

پرسیاری 8: ئایا کاردوخۆیەکان هیچ پاشایەتی یان دەوڵەتێکیان دامەزراند؟

بەڵێ، لە سەردەمی هێلێنیستیدا (نزیکەی 165–95 پێش زایین)، لە ناو پاشەکشەی ئیمپراتۆریەتی سەلەوکیدا پاشایەتیی سەربەخۆی گۆردیێن (یان کۆردوێن)یان دامەزراند. ئەم دەوڵەتە لە باشووری دەریاچەی واندا ناوچەیەکی نێوانبڕ بوو لە نێوان هێزە ئەرمەنی و ئەشکانی و سەلەوکییەکان و حوکمڕانە ڕەسەنەکان خۆبەڕێوەبردنیان دەپاراست. دامەزراندنی گۆردیێن لێهاتوویی سیاسیی کاردوخۆیەکان دەردەخات، هاوشێوەی میرنشینە کوردییەکانی دواتر و ناوچە خۆبەڕێوەبەرەکانی ئەمڕۆ وەک کوردستانی عێراق.

پرسیاری 9: دوای سەردەمی هێلێنیستی چی بەسەر کاردوخۆیەکاندا هات؟

تا سەدەی 1ی پێش زایین، گۆردیێن جێی کێبڕکێی ڕۆما و ئەشکانییەکان بوو و بۆ ماوەیەکی کورت لە ژێر دەسەڵاتی میرە ناوخۆییەکاندا بوو بە پاشایەتییەکی وابەستەی ڕۆمان. لە 297 زایینی، وەک بەشێک لە «ڕێگیۆنێس ترانستیگریتانا» درا بە ڕۆما، بەڵام لە 364 زایینی گەڕێندرایەوە بۆ فارس. لە ژێر ساسانییەکاندا وەک پارێزگایەک تێکەڵ بوو و ناوەکەی لە سەرچاوەکانی وەک سترابۆ و پلینیدا بەرەو گۆردیاییەکان گۆڕا. بەردەوامیی کولتوورییان مایەوە و کاریگەریی لە پێکهاتنی گەلی کورد لە ناوچەکەدا هەبوو.

پرسیاری 10: ئایا کاردوخۆیەکان بە کوردی ئەمڕۆوە پەیوەستن؟

هەرچەندە مشتومڕی لەسەرە، بەڵگەی بەهێز پەیوەندییان پێکەوە دەبەستێت: هاوبەشیی جوگرافی لە کوردستان و ڕەگە زمانییە ئێرانییەکان و تایبەتمەندییە کولتوورییەکانی وەک سەربەخۆیی هۆز. زۆر توێژەر و مێژوونووسی کورد کاردوخۆیەکان وەک کوردە سەرەتاییەکان یان باوباپیرانی ڕاستەوخۆ دەبینن و «کاردوچی» بە هاوتای «کورد»ی سەرەتایی دەزانن. هەرچەندە هەندێک کیرتییەکان بە باشتر دەزانن، زۆرینەی بەڵگەکان پشتگیریی ئەم پەیوەندییە دەکەن و ڕەسەنبوونی کورد لە خاکەکەیدا لە سەردەمی کۆنەوە پشتڕاست دەکەنەوە.

پرسیاری 11: چ بەڵگەیەکی کولتووری یان زمانی کاردوخۆیەکان بە کوردەوە دەبەستێتەوە؟

لە ڕووی زمانەوە، هەردووکیان پەیوەندیی هیندی–ئێرانییان هەیە و شێوەزارە کوردییەکان توخمگەلێکیان لە هۆزە ئێرانییە کۆنەکانەوە پاراستووە. لە ڕووی کولتوورییەوە، جەختکردنەوەیان لە ژیانی چیایی و میوانداری و بەرەنگاربوونەوە ڕەنگدانەوەی دابونەریتی کوردە، لەوانە جەژنەکانی وەک نەورۆز بە بنەچەی مادییەوە. توێژینەوە جینەتیکییەکان ئاماژە بە بەردەوامییەک لە گەلەکانی زاگرۆسەوە دەکەن، بە تێکەڵکردنی بنەمای هوری و کاریگەریی ئارییەکان.

پرسیاری 12: مێژوونووسەکانی دواتر چۆن کاردوخۆیەکانیان وەسف کرد؟

سترابۆ پێیانی دەگوت گۆردیاییەکان و تێبینیی سروشتە شەڕکەرەکەیانی دەکرد؛ دیۆدۆرۆسی سیسیلی ئاماژەی بە «چیا کاردوچییەکان» کرد. پلینی ناوی گۆردیای هێنا و ناسنامەی نەتەوەیی ئەوانی پاراست. ئەم گێڕانەوانە بوونی بەردەوامیان بەهێز دەکەن، هاوشێوەی وێناکردنی کوردی ئەمڕۆ لە گێڕانەوە هاوچەرخەکاندا.

پرسیاری 13: چ وانەیەک لە مێژووی کاردوخۆیەکان وەردەگیرێت؟

بەرەنگاربوونەوەیان لە بەرانبەر ئیمپراتۆریەتەکان فێری خۆڕاگری و هێزی زەوی لە بەرگریی لە خۆماندا دەکات. وەک هێمای سەربەخۆیی، ئیلهام بە کوردی ئەمڕۆ دەبەخشن لە هەوڵەکانیان بۆ پاراستنی کولتوور و خۆبەڕێوەبردن.

ئەنجام: میراتێک کە بەردەوامە

کاردوخۆیەکان تەنها هۆزی کۆن نەبوون؛ باوباپیرانی نەتەوەیەکی زیندوو بوون. بەرەنگاربوونەوەیان لە بەرانبەر یۆنانییەکانی گزنەفۆن، پێشەکییەکە بۆ هەوڵی بەردەوامی کورد بۆ مافی دیاریکردنی چارەنووس. بە ستایشکردنی ئەم پەیوەندییە، ڕێز لە گەلێک دەگرین کە مێژووی دەوڵەمەند و بەشداریی گەورە و داهاتوویەکی ڕووناکی هەیە. کورد، نەوەی جەنگاوەرەکان، هێشتا ئیلهام دەبەخشێت و دەیسەلمێنێت کە ئیمپراتۆریەتی ڕاستەقینە لەسەر ڕۆح بنیاد دەنرێت نەک سنوور.

سەرچاوەکان: سەرچاوەی زانیاری دەربارەی کاردوخۆیەکان و میراتیان

بۆ ئەوەی لێکۆڵینەوەکەمان دەربارەی کاردوخۆیەکان، ئەو جەنگاوەرە کۆنە چیانشینانەی کە گزنەفۆن لە 401 پێش زایین ڕووبەڕوویان بووەوە، بنەمایەکی هەبێت، ئەم بەشی سەرچاوەکانە سەرچاوە سەرەکییە مێژوویی و توێژینەوەییەکان کۆ دەکاتەوە. ئەم کەرەستانە خۆڕاگری و سەربەخۆیی و بەردەوامیی کولتووریی هۆزەکە لەگەڵ کوردی ئەمڕۆ پشتڕاست دەکەنەوە، وەک پەیوەندییە زمانی و جوگرافی و گەلناسییەکان نیشانی دەدەن. ئێمە گێڕانەوە ڕەسەنەکانی وەک ئەناباسیسی گزنەفۆنمان خستووەتە پێشەوە، لە تەنیشت لێکدانەوە لاوەکییەکانی فەرهەنگنامە و وتارە ئەکادیمییەکان کە ڕوانگەیەکی لایەنگری کوردیان هەیە و کاردوخۆیەکان وەک کوردە سەرەتاییەکان دەستایشێن کە بەرەنگاری ئیمپراتۆریەتەکان بوونەوە. سەرچاوەکان ژمارەیان پێ دراوە بۆ ئاسانکردنی ئاماژەپێدان، لەگەڵ تێبینیی کورتی دەربارەی پەیوەندییان بە بابەتەکەوە. ئەم لیستە لە کۆگاکانی بەڵگەی متمانەپێکراوی سەر ئینتەرنێت وەرگیراوە بۆ دڵنیابوون لە بەردەستبوونیان بۆ ئەو خوێنەرانەی کە دەیانەوێت قووڵتر بچنە ناو مێژووی کۆنی کوردەوە.

1. Carduchii - Wikipedia بەستەر: https://en.wikipedia.org/wiki/Carduchii ئەم بابەتە گشتگیرە بنەچە و کۆمەڵگا و ڕووبەڕووبوونەوەکانی کاردوخۆیەکان لەگەڵ گزنەفۆن بە وردی دەخاتە ڕوو و تێبینیی ڕەگە نائەرمەنییەکان و سەربەخۆیی لە حوکمڕانیی فارس دەکات. ئاماژە بە ئەناباسیسی گزنەفۆن دەکات وەک یەکەم ئاماژەی مێژوویی و بە ناوچەی کوردستانی ئەمڕۆوە دەیانبەستێتەوە و پشتگیری لە ڕۆڵیان وەک باوباپیرانی کورد دەکات.

2. Kurdistan on the Path of a Historical Evolution (From Xenophon's Report) بەستەر: https://cultureproject.org.uk/kurdistan-on-the-path-of-a-historical-evolution بابەتێکی شیکاری کە ئەناباسیسی گزنەفۆن وەک سەرچاوەیەکی سەرەکی دەربارەی کورد و کوردستان لێک دەداتەوە. کاردوخۆیەکان (کاردوچییەکان) وەک چیانشینی خۆبەڕێوەبەر وەسف دەکات کە بەرەنگاری کۆنترۆڵی هەخامەنشی بوونەوە و جەخت لە گوندە دەوڵەمەندەکان و تاکتیکە گەریلاییەکانیان دەکاتەوە؛ تایبەتمەندیگەلێک کە دەنگدانەوەی خۆڕاگریی کوردی ئەمڕۆن.

3. CARDUCHI - Encyclopaedia Iranica بەستەر: https://www.iranicaonline.org/articles/carduchi-latin-form-of-greek-kardokhoi ئەم وتارە توێژینەوەییەی ئینسایکڵۆپیدیای ئێرانیکا کۆمەڵگای کاردوخۆیەکان لە سەدەی 4ی پێش زایین دەخاتە ڕوو، لەوانە کشتوکاڵ و ڕەزەوانی و ڕاپەڕین دژ بە هەخامەنشییەکان. مشتومڕ لەسەر ڕەچەڵەکیان دەکات، بەڵام تێبینیی پەیوەندییە جوگرافییەکانیان بە کوردەوە دەکات و وەک هۆزی ئێرانی‌ڕەچەڵەک لە ڕۆژئاوای کوردستان دەیانناسێنێت.

4. HISTORY: The Carduchi, mentioned in Xenophon's "Anabasis" بەستەر: https://www.facebook.com/IsraeliKurdishFriendshipLeague/posts/history-the-carduchi-mentioned-in-xenophons-anabasis-401-bc-were-a-mountainous-w/1515607997234707 پۆستێکی تۆڕی کۆمەڵایەتی کە کاردوخۆیەکان وەک گەلێکی شەڕکەر لە باشووری دەریاچەی وان دەخاتە ڕوو کە وەک باوباپیرانی کورد دەبینرێن. ناوچەکەیان (دواتر کۆردوێن) بە کاریگەرییە ڕۆمانییەکانەوە دەبەستێتەوە و لە هەمان کاتدا جەخت لە سەربەخۆیی بەردەوامیان دەکاتەوە؛ گێڕانەوەیەکی لایەنگری کورد لە بەردەوامیی مێژوویی.

5. Kurdistan on the Path of a Historical Evolution (From the Xenophon's Report) بەستەر: https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=3756840 وتارێکی ئەکادیمیی سەباح موفیدی کە ئەناباسیس وەک ڕاپۆرتێک دەربارەی خاک و گەلانی کوردی لێک دەداتەوە. کاردوخۆیەکان وەک بەشێک لە خاکەکانی ماد بە پەیوەندیی ڕاستەوخۆ بە کوردەوە وێنا دەکات و جەخت لە وەسفە کۆمەڵایەتی و جوگرافییەکانیان لە بەرهەمەکەی گزنەفۆندا دەکاتەوە.

6. THE NOBLE KARDOUCHOI AND THE BARBAROUS MOSSYNOIKOI بەستەر: http://repository.auw.edu.bd:8080/bitstream/handle/123456789/670/2015.pdf?isAllowed=y&sequence=1 ئەم پارچەیەی نامەی زانکۆیی باس لە ڕووبەڕووبوونەوەکانی گزنەفۆن دەکات و کاردوخۆیەکان وەک بەرگریکاری بەڕێز لە ئەنادۆڵ وێنا دەکات. گێڕانەوە کۆنەکان بە لێکدانەوەکانی ئەمڕۆوە دەبەستێتەوە و لە ڕێگەی ئەو ئازایەتییەی لە دەقە مێژووییەکاندا لە یاد ماوە، وەک کوردە سەرەتاییەکان دەیانبینێت.

7. Carduchi - Jatland Wiki بەستەر: https://www.jatland.com/home/Carduchi بابەتێکی ویکی کە کاردوخۆیەکان بە ئەناباسیسی گزنەفۆنەوە دەبەستێتەوە و باس لەو زیانە توندە دەکات کە بە دە هەزارەکەیان گەیاند و لە ئەگەری ئەوەی باوباپیرانی کورد بن. جەخت لە شێوازی ژیانی چیانشینی و بەرەنگاربوونەوەیان دژ بە دەسەڵاتی فارس دەکاتەوە.

8. Kurdistan on the Path of a Historical Evolution (From the Xenophon's Report) بەستەر: https://www.academia.edu/44793717/Kurdistan_on_the_Path_of_a_Historical_Evolution_From_the_Xenophon_s_Report_ وەشانێکی دیکەی وتارەکەی موفیدی کە ئاماژە بە سەرچاوە کۆنە یۆنانی و کوردی و ئیسلامی و مەسیحییەکان دەکات. ئاماژە ڕاستەوخۆ و ناڕاستەوخۆکان بە کاردوخۆیەکان لە سەردەمی کۆنەوە پشتڕاست دەکاتەوە و پەیوەندییە کوردییەکانیان بەهێز دەکات.

9. Gordyene - Wikipedia بەستەر: https://en.wikipedia.org/wiki/Gordyene پەرەسەندنی کاردوخۆیەکان بەرەو پاشایەتیی گۆردیێن (کۆردوێن) دوای گزنەفۆن بە وردی دەخاتە ڕوو. تیشک دەخاتە سەر ژینگەی چیایی و دوژمنایەتییان لەگەڵ داگیرکەران و بنەچە ئێرانییەکانیان و بەهێزی بە کوردی ئەمڕۆوە دەیانبەستێتەوە.

10. How does Xenophon describe the Karduchoi in Anabasis? بەستەر: https://www.reddit.com/r/AskHistorians/comments/1qqwniw/how_does_xenophon_describe_the_karduchoi_in گفتوگۆیەکی ڕێدیت دەربارەی وێناکردنی کاردوخۆیەکان لەلایەن گزنەفۆنەوە لە کتێبی IVدا وەک چیانشینی نێوان ئاشوور و ئەرمەنستان. ئەوان بە شەڕکەر و سەربەخۆ لێک دەداتەوە و ڕوانگە نوێیەکانیش وەک کوردە سەرەتاییەکان دەیانبینن.

11. Ancient Kurdistan (Kardouchoi) بەستەر: https://historyofkurd.com/english/2023/01/01/ancient-kurdistan-kardouchoi ئەم وتارە جەخت لەوە دەکاتەوە کە کاردوخۆیەکان کوردی کۆن بوون لە باشووری ڕۆژهەڵاتی تورکیا و لێژاییەکانی زاگرۆس و ئاماژە بە گرفتەکانی گزنەفۆن لەگەڵیان و پەیوەندییەکانیان بە زمانی ئێرانییەوە دەکات.

12. THE CARDUCHIANS - The New York Times بەستەر: https://www.nytimes.com/1930/07/14/archives/the-carduchians.html وتارێکی 1930 کە وەسفی گزنەفۆن دەربارەی سروشتە شەڕکەرەکە و سەربەخۆیی کاردوخۆیەکان دەگوازێتەوە و بە کورد و بەرەنگاربوونەوە مێژووییەکەیان لە نزیک نەینەواوە دەیانبەستێتەوە.

13. Corduene | EPFL Graph Search بەستەر: https://graphsearch.epfl.ch/en/concept/3902762 ئاماژە بە باسکردنی کاردوخۆیەکان لەلایەن گزنەفۆنەوە دەکات لە گوندە چیاییە پڕ لە ئازووقەکان لە باکووری دیجلە و جەخت لە دوژمنایەتییان لەگەڵ پاشاکانی فارس دەکاتەوە.

14. In ancient Greek stories, the land of the Kurds was called Corduene بەستەر: https://www.facebook.com/100044629594802/posts/in-ancient-greek-stories-the-land-of-the-kurds-was-called-corduene-and-the-kurds/1136557241175252 باس لە کاردوخۆیەکانی گزنەفۆن وەک باوباپیرانی کورد دەکات و تێبینیی بەرەنگاربوونەوەیان لە 401 پێش زایین و هاوپەیمانییەکانیان دژ بە فارس دەکات.

15. Kurdish people related with ancient Karduchi | Historum بەستەر: https://historum.com/t/kurdish-people-related-with-ancient-karduchi.22977 زنجیرەیەکی گفتوگۆی مەکۆ کە پشت بە وەسفەکانی گزنەفۆن لە شێوازی ژیانی چیایی ئەوان دەبەستێت و جەخت لەوە دەکاتەوە کە بە ئەگەرێکی زۆرەوە کاردوخۆیەکان باوباپیرانی کورد بن.

16. History of the Kurds - Grokipedia بەستەر: https://grokipedia.com/page/History_of_the_Kurds کاردوخۆیەکان لە ئەناباسیسدا وەک گوندنشینی شەڕکەر دەخاتە ڕوو کە بەرەنگاری یۆنانییەکان دەبنەوە، بە پەیوەندیی بەهێز بە کوردە سەرەتاییەکانەوە لە ڕێگەی جوگرافیا و کولتوورەوە.

17. The origin of Anatolian Kurds - Reddit بەستەر: https://www.reddit.com/r/byzantium/comments/1lfircl/the_origin_of_anatolian_kurds کاردوخۆیەکان بە هۆزە کۆنەکانی وەک ئەوانەی بەرهەمەکەی گزنەفۆنەوە دەبەستێتەوە و وەک بنەچەی کورد لە ئەنادۆڵ دەیانبینێت.

18. Carduchi / Corduchi - ROOTSHUNT بەستەر: https://rootshunt.com/aryans/indiairanandaryans/listofancientiranianpeople/carduchi/carduchi.htm گێڕانەوەی گزنەفۆن دەربارەی کاردوخۆیەکان لە گوندە چیاییەکانی باکووری دیجلە بە وردی دەخاتە ڕوو.

19. The Carduchians' country | Stories and History بەستەر: https://hystoricus.wordpress.com/tag/the-carduchians-country گەشتی گزنەفۆن بە ناو خاکەکانی کاردوخۆیەکاندا دەگێڕێتەوە و ئەو خاکانە وەک دەروازەیەک بۆ ئەرمەنستان وێنا دەکات.

20. ANABASIS - Encyclopaedia Iranica بەستەر: https://www.iranicaonline.org/articles/anabasis بەرهەمەکەی گزنەفۆن پوخت دەکاتەوە، لەوانە ڕۆیشتن بە ناو خاکی کاردوچییەکاندا و پێکدادان لەگەڵ هۆزەکان.

ئەم سەرچاوانە بنەمایەکی بەهێز بۆ تێگەیشتن لە کاردوخۆیەکان دابین دەکەن و دەقە کۆنەکان لەگەڵ توێژینەوەی نوێ تێکەڵ دەکەن. بۆ خوێندنەوەی سەرچاوە ڕەسەنەکان، ئەناباسیسی گزنەفۆن (کتێبەکانی III–IV) بنەڕەتییە و لە کتێبخانەی دیجیتاڵی پێرسێوس بەردەستە. ئەم کۆکراوەیە پشتگیری لە گێڕانەوە لایەنگرەکەی کورد لە بلۆگەکەدا دەکات و پیشان دەدات چۆن بەرەنگاربوونەوەی کاردوخۆیەکان پێشەکییەکە بۆ مێژووی خۆبەڕێوەبردن و بەردەوامیی کولتووریی کورد.

کتێبەکانی Kurdish-History.com