پوختەی بابەت
ئەم بابەتە لە پەیوەندیی مێژوویی ئاڵۆزی نێوان کورد و تورک دەکۆڵێتەوە، کە لە ماوەی سەدان ساڵدا بە ئاڵوگۆڕی کولتووری، ململانێ و گۆڕانی سیاسی ناسراو بووە. ناسنامەی کورد، بزووتنەوە مێژووییەکانی خۆبەڕێوەبردن و کاریگەریی سیاسەتەکانی کۆماری تورکیا لەسەر کولتووری کوردی دەخاتە بەر باس. هەروەها چالاکوانیی کوردیی ئەمڕۆ، زیندووبوونەوەی کولتووری و پشتگیریی نێودەوڵەتی دەخاتە ڕوو و جەخت لە پێویستیی گفتوگۆ و هاوکاری دەکاتەوە بۆ چارەسەرکردنی گازندەکان و پەرەپێدانی ئاشتی لە نێوان هەردوو گرووپەکەدا. داهاتوو پشت بە ڕێزی بەرامبەر و داننان بە میراتی هاوبەش دەبەستێت.
ناوەڕۆک
تێڕوانینێکی کورت لە ناسنامەی کورد
پەیوەندییە سەرەتاییەکان: دەستپێکێکی ئاڵۆز
کۆتایی سەردەمی عوسمانی: گۆڕانی وەفاداری و نەتەوەخوازی
کۆماری تورکیا: بەشێکی نوێی ململانێ
بەرەنگاریی کوردیی ئەمڕۆ و ئاگاداریی جیهانی
- زیندووبوونەوەی کولتووریی کوردی
گۆڕان و پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکان: ئاواتەکانی کورد لە ئاستی جیهانیدا
داهاتوو: دروستکردنی پردەکان بۆ ئاشتی
هەنگاوەکانی دواتر: لەباوەشگرتنی پێکەوەبوون
- پەیوەندیی مێژوویی نێوان گەلی کورد و گەلی تورک چییە؟
- هەندێک لە کەسایەتییە دیارەکانی مێژووی کورد کێن؟
- کوردەکان لە تورکیای ئەمڕۆدا ڕووبەڕووی چ ئاڵنگارییەک بوونەتەوە؟
- چالاکوانیی کوردی لە دەیەکانی دواییدا چۆن گەشەی کردووە؟
- ئاسۆی داهاتووی پەیوەندییەکانی کورد و تورک چۆنە؟
پەیوەندیی نێوان گەلی کورد و گەلی تورک سەدان ساڵ دەگرێتەوە و پڕە لە ئاڵوگۆڕی دەوڵەمەندی کولتووری، ململانێ و گۆڕانی گرنگی سیاسی. تێگەیشتن لەم مێژووە ئاڵۆزە کلیلی تێگەیشتنە لە هەمەجۆریی کولتوور و میراتی کوردستان و بەهادانیان. ئەم بابەتە لە پەیوەندییە مێژووییەکانی نێوان کورد و تورک دەکۆڵێتەوە و مێژووی کورد، کەسایەتییە گشتییە دیارە کوردەکان و بزووتنەوە مێژووییە کوردییە سەرەکییەکان و دیپلۆماسی دەخاتە بەر باس، کە لە ماوەی ساڵاندا پەیوەندیی نێوانیان شێوە پێ داوە.
تێڕوانینێکی کورت لە ناسنامەی کورد
کوردەکان گرووپێکی نەتەوەیین کە بە سەرەکی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست دەژین، بە تایبەتی لە ناوچەیەک کە زۆرجار بە کوردستان ناو دەبرێت و بەشێک لە تورکیا، عێراق، سووریا و ئێران دەگرێتەوە. ناسنامەی کورد پشت بە هەستێکی ڕیشەدار بە کولتوور و زمان دەبەستێت، هەروەها بە گێڕانەوە مێژووییەکان کە جیاوازیی ئەوان وەک گەلێک پتەوتر دەکەن.
مێژووی کورد بە میراتێکی بەرەنگاری ناسراوە، کە چەندین بزووتنەوەی تێدایە بە ئامانجی خۆبەڕێوەبردن یان سەربەخۆیی لە دەوڵەتە دراوسێ باڵادەستەکانیان. هەوڵدان بۆ مافەکانی کورد بەشداریی کەسایەتییە مێژووییە دیارە کوردەکانی بە خۆیەوە بینیوە، کە شوێنەواریان تەنها لە کولتووری کوردیدا بەجێ نەهێشتووە، بەڵکو لە گفتوگۆ نێودەوڵەتییەکانی مافەکانی کەمینەکانیشدا کاریگەرییان هەبووە.
پەیوەندییە سەرەتاییەکان: دەستپێکێکی ئاڵۆز
لە مێژوودا گەلی کورد و گەلی تورک پەیوەندییەکی ئاڵۆزیان هەبووە کە ئیمپراتۆریەتی عوسمانی کاریگەریی لەسەر داناوە. کاتێک تورکە عوسمانییەکان ئیمپراتۆریەتەکەیان فراوان دەکرد، بە هۆزە کوردییەکان گەیشتن؛ ئەمە پەیوەندییەکی هێناوە ئاراوە کە هەم هاوکاری و هەم ململانێی تێدا بوو. لە کاتێکدا عوسمانییەکان هەوڵیان دەدا هۆزە کوردییەکان بخەنە ناو چوارچێوەی کارگێڕیی خۆیانەوە، هەندێک سەرکردەی کوردیش ڕێگەیان دۆزییەوە بۆ دانوستان لەسەر خۆبەڕێوەبردن لە ناو ئیمپراتۆریەتەکەدا.
ئەم ماوە سەرەتاییە بۆ تێگەیشتن لە گۆڕان و پەیوەندییەکانی بزووتنەوە مێژووییە کوردییەکان گرنگە، چونکە زۆرێک لە سەرکردە کوردەکان لەگەڵ دەسەڵاتدارانی عوسمانی کاری دیپلۆماسییان دەکرد. ئەمە شێوازێکی دانوستان و بەرەنگاری دەخاتە ڕوو کە دواتر تایبەتمەندیی پەیوەندییەکانی داهاتوو دەبوو. ئەم ئاڵۆزییە سەرەتاییە بنەمای بۆ ڕووداوە پڕنائارامییەکانی داهاتوو دانا.
کۆتایی سەردەمی عوسمانی: گۆڕانی وەفاداری و نەتەوەخوازی
لە سەدەی 19دا، کاتێک بزووتنەوە نەتەوەخوازەکان لە سەرانسەری ئیمپراتۆریەتی عوسمانیدا پەرەیان سەند، ئاواتەکانی کورد دەستیان کرد بە شێوەوەرگرتن. لەم ماوەیەدا کەسایەتییە مێژووییە دیارە کوردەکان سەریان هەڵدا و داکۆکییان لە مافەکانی کورد کرد، لە هەمان کاتدا مامەڵەیان لەگەڵ ناسنامەی نەتەوەیی تورکیی ڕوو لە گەشە کرد.
سەید ڕەزا: سەرکردەیەکی دیاری کورد کە لە شۆڕشی شێخ سەعیدی ساڵی 1925دا بەشداری کرد. داکۆکیی ڕەزا لە مافەکانی کورد خواستی خۆبەڕێوەبردن و دانپێدانانی دەخستە ڕوو.
ئەحمەدی خانی: شاعیرێکی ناوداری کورد لە سەدەی 17، کە بەرهەمەکانی جەخت لە بابەتەکانی یەکگرتوویی و نەتەوەخوازی دەکەنەوە و بنەمایەکی فکری بۆ بزووتنەوەکانی دواتر دادەنێن.
ئەم کەسایەتییانە نموونەی هەوڵدان بۆ پاراستنی کولتوورن لە کاتی سەرهەڵدانی نەتەوەخوازیی تورکیدا، کە کوردەکان هەوڵیان دەدا لە دۆخێکی سیاسیی بە خێرایی گۆڕاودا ناسنامەی خۆیان بسەلمێنن.
کۆماری تورکیا: بەشێکی نوێی ململانێ
دامەزراندنی کۆماری تورکیا لە ساڵی 1923دا گۆڕانێکی بنەڕەتی بوو بۆ کوردەکان. دەوڵەتە نوێیە ئایینجیاکە ناسنامەیەکی نەتەوەیی یەکجۆری هەڵبژارد کە کەمینە نەتەوەییەکان، لەوانە کوردەکانی، پەراوێز دەخست. لەم قۆناغەدا کولتوور، زمان و دەربڕینی سیاسیی کوردی ڕووبەڕووی سەرکوتی توند بوونەوە.
لە درێژایی سەدەی 20دا، بزووتنەوە مێژووییە کوردییە جۆراوجۆرەکان و هەوڵە دیپلۆماسییەکان وەک وەڵامێک بۆ سیاسەتەکانی تورکیا سەریان هەڵدا. شۆڕشی دێرسیمی ساڵی 1938، کە دانیشتووانی کورد دژی سەرکوتی دەوڵەت سەرکردایەتییان دەکرد، بە سەرکوتە دڕندانەکەی هێزە تورکییەکان ناسراو بوو. ئەم ڕووداوە تەنها گرژییەکانی توندتر نەکرد، بەڵکو گازندەکانی کوردی بەرامبەر حوکمڕانیی تورکیا قووڵتر کردەوە.
بەرەنگاریی کوردیی ئەمڕۆ و ئاگاداریی جیهانی
کۆتایی سەدەی 20 و سەرەتای سەدەی 21 شاهیدی زیادبوونی چالاکوانیی کوردی و دامەزراندنی پارتە سیاسییە داکۆکیکارەکان لە ماف و دانپێدانان بوون. دامەزراندنی PKK (پارتی کرێکارانی کوردستان) لە ساڵی 1978دا ساتێکی گرنگ بوو لە مێژووی سیاسیی کورددا. ئەم گرووپە چەکدارە هەوڵی دا گازندە مێژووییەکانی گەلی کورد بەرامبەر سەرکوتی تورکیا بخاتە بەر چارەسەر.
لە ناو ململانێ بەردەوامەکاندا، کەسایەتییە گشتییە کوردەکان، لەوانە سیاسەتمەداران و چالاکوانان، ڕۆڵێکی سەرەکییان لە داکۆکیکردن لە ئاشتی و ئاشتەواییدا بینیوە. کەسایەتییەکانی وەک سەباحەت تونجەل و سەلاحەدین دەمیرتاش لە هێنانە پێشەوەی پرسە کوردییەکان لە سیاسەتی تورکیادا ڕۆڵێکی بنەڕەتییان هەبووە و داوای گفتوگۆ و کۆتاییهێنان بە دوژمنایەتییەکان دەکەن.
زیندووبوونەوەی کولتووریی کوردی
سەرەڕای ئاڵنگارییەکانی سەرکوتی سیاسی، کولتوور و میراتی کورد لە دەیەکانی دواییدا زیندووبوونەوەیان بە خۆیانەوە بینیوە. ئەم گەشەکردنەوەیە لە ڕێگەی پەرەپێدانی ئەدەب، مۆسیقا و هونەرەوە بەدی هاتووە کە مێژووی کورد ڕەنگ دەدەنەوە. فێستیڤاڵە کولتوورییەکانی ئاهەنگگێڕان بە کولتوور و میراتی کوردستان پەرەیان سەندووە و هەستی یەکگرتوویی لە نێو کوردەکان، هەم لە ناو تورکیا و هەم لە دەرەوەی، بەهێز دەکەن.
زیاتر کەوتنە بەرچاوی مێژووی کورد و دەربڕینی کولتووری، سەرنجی بۆ پێویستیی داننان بە مافەکانی کورد ڕاکێشاوە. هونەرمەند و ڕۆشنبیرە کوردەکان بە بەشداری لە دیپلۆماسیی کولتووریدا سوودیان لە سەکۆکان وەرگرتووە بۆ هاوبەشکردنی گێڕانەوەکانیان و یارمەتیی تێگەیشتنێکی فراوانتر لە مێژووەکەیان داوە.
گۆڕان و پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکان: ئاواتەکانی کورد لە ئاستی جیهانیدا
نائارامییەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لە دوو دەیەی ڕابردوودا پرسە کوردییەکانی لە ئاستی نێودەوڵەتیدا هێناوەتە بەر سەرنج. شەڕ دژی داعش، بە تایبەتی لە عێراق و سووریا، کارامەیی هێزە کوردییەکانی پیشان دا و بووە هۆی پشتگیریی وڵاتە جۆراوجۆرەکان. ئەم دۆخە گرنگیی ستراتیژیی کۆنترۆڵی کوردیی لە بەرەنگاربوونەوەی توندڕەوی و داکۆکیکردن لە سەقامگیریی ناوچەییدا خستە ڕوو.
لەگەڵ زیادبوونی بەشداریی کەسایەتییە گشتییە کوردەکان لە دیپلۆماسی لەگەڵ لایەنە نێودەوڵەتییەکان، گفتوگۆی دەوری ماف و خۆبەڕێوەبردنی کورد لە سەرانسەری جیهاندا پەرەی سەندووە. ئاگاداریی جیهانی بووەتە هۆی گفتوگۆ لەسەر گرنگیی داننان بە ئاواتە ڕەواکانی گەلی کورد و گێڕانەوەی خەباتە مێژووییەکەیان شێوە پێ دەدات.
داهاتوو: دروستکردنی پردەکان بۆ ئاشتی
لە ڕوانین بۆ داهاتوودا، پەیوەندیی نێوان کورد و تورک هێشتا پڕە لە ئاڵۆزی. ڕێگەی ئاشتەوایی و تێگەیشتن پێویستی بە داننان بە نادادییە مێژووییەکانی ئەزموونکراو لەلایەن گەلی کوردەوە و پەرەپێدانی گفتوگۆ هەیە کە پێکەوەژیان پێش بخات. دەستپێشخەرییەکانی کەمکردنەوەی کەلێنە کولتوورییەکان، لەگەڵ چارەسەرکردنی گازندە سیاسییەکان، دەتوانن ڕێگە بۆ داهاتوویەکی سەقامگیرتر خۆش بکەن.
هەروەها، بە وەرگرتنی وانە لە بزووتنەوە مێژووییەکان، سەرکردە کورد و تورکەکان دەبێت لە ڕێگەی دیپلۆماسیی هاوکارانەوە پەیوەندی لەگەڵ یەکتر بکەن. جەختکردنەوە لە ئامانجە هاوبەشەکانی وەک گەشەی ئابووری و سەقامگیریی ناوچەیی، دەتوانێت ڕێڕەوی پەیوەندییەکەیان بە شێوەیەکی ئەرێنی بگۆڕێتەوە.
هەنگاوەکانی دواتر: لەباوەشگرتنی پێکەوەبوون
میراتی پەیوەندییەکانی کورد و تورک بەڵگەیەکە بۆ خۆڕاگریی هەردوو گەلەکە. ئەم مێژووە ئاڵۆزە دەرفەتێکی تایبەت پێشکەش دەکات بۆ فێربوون لە ئەزموونەکانی ڕابردوو و دروستکردنی داهاتوویەک کە ڕێز، دانپێدانان و میراتی کولتووریی هاوبەش ناوەندی بن. لەباوەشگرتنی هەمەجۆریی دەوڵەمەندی کولتوور و میراتی کوردستان دەتوانێت بنەمایەک بێت بۆ پەرەپێدانی تێگەیشتنی بەرامبەر.
کاتێک بیر لە گۆڕان و پەیوەندییەکانی بزووتنەوە مێژووییە کوردییەکان و دیپلۆماسی دەکەینەوە، ڕوون دەبێتەوە کە داهاتوو لە هاوکارییەکاندایە کە ڕێز لە ماف و ئاواتەکانی هەموو کۆمەڵگە نەتەوەییەکانی ناوچەکە دەگرن. بەرزکردنەوەی ئاگاداری لە ڕێگەی پەروەردە، ئاڵوگۆڕی کولتووری و گفتوگۆوە دەتوانێت پردگەلێک دروست بکات بۆ گەیشتن بە ئاشتی و هاوکاریی بەردەوام.
لە کۆتاییدا، ڕێڕەوی گەیشتن بە ڕێزی بەرامبەر و هاوکاری لە نێوان کورد و تورکدا بەردەوامە، بەڵام ڕێڕەوێکە کە بەڵێنی داهاتوویەکی ڕووناکتر بۆ هەردوو گەلەکە لەخۆ دەگرێت.
پرسیارە باوەکان
پەیوەندیی مێژوویی نێوان گەلی کورد و گەلی تورک چییە؟
پەیوەندیی نێوان گەلی کورد و گەلی تورک سەدان ساڵ دەگرێتەوە و بە ئاڵوگۆڕی کولتووری، ململانێ و گۆڕانی سیاسی ناسراوە کە ڕووداوە مێژووییەکانی وەک ئیمپراتۆریەتی عوسمانی و دامەزراندنی کۆماری تورکیا کاریگەرییان لەسەر داناوە.
هەندێک لە کەسایەتییە دیارەکانی مێژووی کورد کێن؟
کەسایەتییە دیارەکان بریتین لە سەید ڕەزا، کە لە ماوەی شۆڕشی شێخ سەعیددا داکۆکیی لە مافەکانی کورد کرد، و ئەحمەدی خانی، شاعیرێکی سەدەی 17 کە بە بابەتەکانی یەکگرتوویی و نەتەوەخوازی ناسراوە.
کوردەکان لە تورکیای ئەمڕۆدا ڕووبەڕووی چ ئاڵنگارییەک بوونەتەوە؟
لە دامەزراندنی کۆماری تورکیا لە ساڵی 1923ەوە، کوردەکان ڕووبەڕووی سەرکوتی توندی کولتوور، زمان و دەربڕینی سیاسییان بوونەتەوە؛ ئەمەش بووەتە هۆی سەرهەڵدانی بزووتنەوە کوردییە جۆراوجۆرەکان بە ئامانجی دەستەبەرکردنی ماف و دانپێدانان.
چالاکوانیی کوردی لە دەیەکانی دواییدا چۆن گەشەی کردووە؟
چالاکوانیی کوردی زیاد بووە، لەگەڵ دامەزراندنی پارتە سیاسییەکانی وەک PKK و داکۆکیکردنی کەسایەتییە گشتییە دیارەکان لە مافەکانی کورد، کە ئاگاداری و گفتوگۆی نێودەوڵەتی پەرە پێ دەدەن.
ئاسۆی داهاتووی پەیوەندییەکانی کورد و تورک چۆنە؟
داهاتووی پەیوەندییەکانی کورد و تورک پێویستی بە داننان بە نادادییە مێژووییەکان و پەرەپێدانی گفتوگۆ و هاوکاری هەیە بۆ بەهێزکردنی تێگەیشتنی بەرامبەر و سەقامگیری لە ناوچەکەدا.