مەلیک ئەمجەد بەهرامشا، میری کوردی ئەییووبیی بەعلەبەک، لە 1182 تا 1230 فەرمانڕەوایی کرد؛ لە سەردەمێکدا کە جەنگە خاچپەرستییەکان و گۆڕانی هاوسەنگیی دەسەڵات لە ناو بنەماڵەی ئەییووبیدا ئاڵنگارییان دروست دەکرد. فەرمانڕەواییە سەرنجڕاکێشەکەی بۆ ماوەی 48 ساڵ کاریگەرییەکی قووڵی لەسەر ناوچەکە دانا. لەم وتارەدا لە ژیانی بەهرامشا، ئەو کۆسپانەی ڕووبەڕوویان بووەوە و کاریگەرییە بەردەوامەکانی سەرکردایەتییەکەی دەکۆڵینەوە.
سەرەتای ژیان و گەیشتن بە دەسەڵات
بەهرامشا لە بنەماڵەی ئەییووبیدا لەدایک بوو و کوڕی فەرڕوخشا، میری بەعلەبەک، بوو. لە سەردەمێکدا نازناوی باوکی بۆ مایەوە کە ناوچەکە لە خەبات دژی دەوڵەتە خاچپەرستەکان، بە تایبەتی کۆنتنشینی ترابلوس، گرنگییەکی زۆری هەبوو. بەعلەبەک، کە هەم بە شوێنەوارە ڕۆمانییە سەرسوڕهێنەرەکان و هەم بە زەوییە بەپییتەکانی بەناوبانگ بوو، ناوەندێکی ستراتیژی و کولتووری بوو.
بەهرامشا زوو هەوڵی خۆی خستە سەر پتەوکردنی دەسەڵات لە بەعلەبەک و مسۆگەرکردنی وەفاداریی خەڵکەکەی. تۆڕێکی پتەوی لە سەرکردە ناوخۆییەکان پێکهێنا و بە تێکەڵەیەک لە ڕازیکردن و پیشاندانی هێزی سەربازی دەسەڵاتی خۆی بەهێز کرد؛ ئەمەش لە پاراستنی ئارامی بە درێژایی فەرمانڕەواییەکەیدا گرنگییەکی بنەڕەتیی هەبوو.
ڕۆڵی بەعلەبەک لە جەنگە خاچپەرستییەکاندا
لە سەردەمی بەهرامشادا، بەعلەبەک بوو بە لایەنێکی سەرەکی لە ململانێ دژی خاچپەرستەکاندا. شوێنی جوگرافییەکەی کردی بە قەڵایەکی هێڵی پێشەوە کە بۆ وەڵامدانەوەی پەلامارەکانی هێزە خاچپەرستەکان پێویست بوو.
لە 1187دا شەڕێکی گرنگ لە شاخەکانی حەطین، لە نزیک ئەو ناوچەیە، ڕوویدا؛ هێزەکانی بەهرامشا بەشدارییان لە سەرکەوتنێکی یەکلاکەرەوەی ئەییووبییەکاندا کرد کە بەیتولمەقدیسی گەڕاندەوە. سەرکردایەتییەکەی لەم ڕووبەڕووبوونەوە سەربازییانەدا توانای شەڕکردنی ئەوی نیشان دا. دڵنیایی لە ئامادەیی و تەیارکردنی باشی بەعلەبەک دەکردەوە و زۆرجار بۆ دوورخستنەوەی هەر هەڕەشەیەک لەگەڵ هەڵمەتە گەورەترەکانی ئەییووبی هاوئاهەنگی دەکرد.
پیلانە سیاسییەکان و هاوپەیمانییەکان
بنەماڵەی ئەییووبی بە تۆڕێک لە وەفاداری و ڕکابەریی گۆڕاو ناسراو بوو. تێگەیشتن لەم ژینگەیە بۆ فەرمانڕەوایی بەهرامشا زۆر گرنگ بوو. بە لێهاتوویی هاوپەیمانییەکانی دەپاراست، بە تایبەتی لەگەڵ میرنشینە کاریگەرەکەی دیمەشق، کە یارمەتیی جێگیرکردنی فەرمانڕەواییەکەی دەدا.
لە 1228دا ڕووبەڕووی ئاڵنگارییەکی مەترسیدار بووەوە: یەکێک لە کوڕەکانی لەگەڵ عەزیز عوسمانی بانیاس پیلانێکیان دانا بۆ داگیرکردنی دەسەڵاتەکەی. ئەم پیلانە خاڵە لاوازەکانی پێکهاتەی ئەییووبیی خستە ڕوو. بەختەوەرانە، بەهرامشا بە یارمەتیی ناسر داوودی دیمەشق یاخیبوونەکەی سەرکوت کرد. ئەم هاوپەیمانییە هەم دەسەڵاتی بەهرامشای پتەوتر کرد و هەم ئاڵۆزیی وەفاداری و خیانەتی لە سیاسەتی ئەییووبیدا نیشان دا.
لاوازبوونی فەرمانڕەوایی بەهرامشا
سەرەڕای تواناکانی بەهرامشا، لە دەوروبەری 1230دا فەرمانڕەواییەکەی ڕوو لە لاوازی کرد، لە ناو ڕووبەڕووبوونەوەیەکی گەورەتردا لە نێوان سوڵتان کاملی میسر و ناسر داوودی دیمەشق. عەزیز عوسمان، بە هیوای بەدەستهێنانی ڕەزامەندیی سوڵتان کامل، بەڵێنی پشتگیریی ئەوی دا. ڕێککەوتنێکی گرنگ لە تەل عەججوول لە کۆتاییدا ئەو ئەگەرەی بۆ عەزیز ڕەخساند کە دوای شکستپێهێنانی ناسر بەعلەبەک بەدەست بهێنێت.
کاتێک هێزەکانی ناسر لاواز بوون، بەهرامشا خۆی لە بارودۆخێکی ناسەقامگیردا بینییەوە. بەڵام گۆڕانێکی چاوەڕواننەکراو لە دەسەڵاتدا ڕوویدا کاتێک ئەشرەف، برای کامل، دەستی بەسەر دیمەشقدا گرت. ئەشرەف لە جیاتی ئەوەی ڕێگە بدات عەزیز بەعلەبەک بەدەست بهێنێت، ساڵح ئیسماعیلی نارد بۆ گرتنی شارەکە؛ ئەمەش سروشتی پێشبینینەکراوی وەفاداری لە ناوچەکەدا نیشان دا.
میراتی مەلیک ئەمجەد بەهرامشا
میراتی بەهرامشا شایەتییەکە بۆ خۆڕاگری و ئاڵۆزییەکانی سەرکردایەتی لە سەردەمی پشێویدا. مامەڵەکردنی زیرەکانەی لەگەڵ سیاسەتی ئەییووبی ڕێگەی پێدا نزیکەی پێنج دەیە بەعلەبەک بەڕێوە ببات و ئارامی بپارێزێت، لە کاتێکدا بەشێکی زۆری ناوچەکە لە پشێویدا بوو. پابەندیی میر بە خەڵکەکەی هاندەرێک بوو بۆ بەردەوامیی گەشەی بەعلەبەک وەک ناوەندێکی کولتووری و سەربازی، تەنانەت دوای مردنیشی.
لە ڕووی ئابوورییەوە، بەعلەبەک لە سەردەمی بەهرامشادا گەشەی کرد و بەشداریی لە بازرگانیی ناوچەکەدا هەبوو. لەگەڵ دانیشتووانێک کە ژیانیان لەسەر کشتوکاڵ ڕۆنرا بوو، بەرهەمهێنان لە میرنشینەکەدا زیادی کرد؛ ئەمەش یارمەتیی بەردەوامیی بازاڕە ناوخۆییەکان و ئابووری بە گشتی دا.
کاریگەریی بەردەوامی بەهرامشا
چیرۆکی مەلیک ئەمجەد بەهرامشا وانەی بەهادار دەربارەی سەرکردایەتی لە قەیراندا پێشکەش دەکات. هاوپەیمانییەکان، وەڵامە سەربازییە ستراتیژییەکان و پابەندییەکەی بە میرنشینەکەی، گێڕانەوەی مێژووی بەعلەبەکیان داڕشت. ئەو هێشتا کەسایەتییەکی گرنگە بۆ تێگەیشتن لە گۆڕانەکانی دەسەڵات لە ناو بنەماڵەی ئەییووبیدا و چوارچێوەی بەرفراوانتری جەنگە خاچپەرستییەکان.
سەرچاوەکان
Ayyubid Dynasty Overview
The Crusades and Their Impact on the Middle East
Baalbek: A Historical Perspective
Political Alliances in the Ayyubid Era
Military Strategies of the Ayyubids