بنەچە نهێناوییەکان: لە هۆزەکانی زاگرۆسەوە بۆ فەرمانڕەوایانی میزۆپۆتامیا
سەردەمی زێڕینی کاسییەکان: سەقامگیری، داهێنان و تێکەڵبوونی کولتووری
پێشەکییەک بۆ ئیمپراتۆرییەتی کاسی
لە دۆڵە سێبەردارەکانی شاخەکانی زاگرۆس و دەشتە بەپیتەکانی میزۆپۆتامیای کۆن، ئەو خاکانەی دەنگی هەنگاوی باوباپیرە کوردەکانمان تێیاندا دەنگ دەداتەوە، گەلێکی نهێناوی دەسەڵاتی بەسەر یەکێک لە گەورەترین شارستانییەتەکانی مێژوودا گرت. کاسییەکان، کە زۆرجار لە گێڕانەوە باوەکاندا پشتگوێ دەخرێن، نزیکەی چوار سەدە فەرمانڕەواییی بابلیایان کرد، لە دەوروبەری 1595 پێش زایین تا 1155 پێش زایین.
لە بەرزاییە سەختەکانەوە سەریان هەڵدا کە لانکەی کوردستان پێک دەهێنن و ئیمپراتۆرییەتێکی ڕوو لە ڕووخانیان کرد بە دەوڵەتێکی سەقامگیر و گەشەسەندوو. بۆ کوردی ئەمڕۆ، کاسییەکان چینێکی نەتەوەیی گرنگ لە میراتە ئاڵۆزەکەماندا نیشان دەدەن؛ شاخنشینە ڕەسەنەکان کە لەگەڵ هاتووەکانی دواتر تێکەڵ بوون و ئەو ناسنامە خۆڕاگرەیان داڕشت کە لە ناو ململانێ هاوچەرخەکانی دانپێدانان و خۆبەڕێوەبردندا بەردەوامی پێ دەدەین.
ئەمە بنەماڵەیەکی فەرمانڕەوای ئاسایی نەبوو؛ کاسییەکان داگیرکەری پەراوێز بوون کە دڵی میزۆپۆتامیایان گرت و بە تێکەڵەی داهێنان و نەریت فەرمانڕەواییی بابلیان دەکرد. چیرۆکەکەیان چیرۆکی سەرکەوتن بەسەر ئاژاوە، تێکەڵبوونی کولتووری و میراتی بەردەوامە، کە مێژووی خودی گەلی کورد لە گونجان و بەرگری لە بەرامبەر ئیمپراتۆرییەتەکان ڕەنگ دەداتەوە. زانایانی وەک مەهرداد ئیزەدی کاسییەکان وەک بەشێک لە «قۆناغی حووری»ی پێکهاتنی نەتەوەیی کورد دەخەنەڕوو، کە تێیدا گرووپە ڕەسەنەکانی زاگرۆس کاریگەرییە هیندۆئەورووپییەکانیان هەڵمژی، بەبێ لەدەستدانی بنەمای ناسنامەکەیان.
لێکۆڵینەوە جینییەکان ئەمە بەهێز دەکەن و کورد بە نەوەی دانیشتووانە کۆنەکانی ڕۆژاوای ئاسیا نیشان دەدەن، لەوانە ئەوانەی زاگرۆس کە کاسییەکان لێیەوە هاتبوون. لە سەردەمێکدا کە کوردستان ڕووبەڕووی دابەشبوون و سڕینەوە دەبێتەوە، بەدەستهێنانەوەی میراتی کاسی سەروەریی کۆنمان پشتڕاست دەکاتەوە: ئێمە تەنها ملکەچ نەبووین، بەڵکو فەرمانڕەوای شارستانییەتەکان بووین.
گرنگیی ئیمپراتۆرییەتی کاسی زۆر لە سنوورە کاتییەکانی خۆی تێدەپەڕێت. ئەوە سەردەمێک بوو کە باوباپیرانمان هێزی خۆڕاگریی شاخنشینان لە بەڕێوەبردنی دەشتدا نیشان دا. کاسییەکان تەنها داگیریان نەکرد؛ دوای ڕووخانە کارەساتبارەکەی ئیمپراتۆرییەتی بابلی کۆن، بابلیایان زیندوو کردەوە. فەرمانڕەواییی ئەوان گۆڕانێک بوو لە سەردەمەکانی باڵادەستیی سامییەکانەوە بۆ سەردەمێک کە گەلە شاخنشینەکان کاریگەرییان لەسەر هەبوو؛ زۆر هاوشێوەی ئەوەی کورد لە مێژوودا بۆشایی نێوان ئازادیی کۆچەری و دەوڵەتداریی نیشتەجێ پڕ کردووەتەوە.
ئەم ئیمپراتۆرییەتە، کە بەهۆی کەمیی تۆمارەکان زۆرجار بە «سەردەمی تاریک» پێناسە دەکرێت، لە ڕاستیدا چرای سەقامگیری بوو لە جیهانێکی پڕئاژاوەی سەردەمی برۆنزدا. بە لێکۆڵینەوە لە بنەچە، دەستکەوت و پەیوەندییەکانی بە ئێمەوە، ئێمەی کورد دەتوانین لەم بەشەی مێژووە ڕەگداکوتاوەکەمان هێز وەربگرین.
بنەچە نهێناوییەکان: لە هۆزەکانی زاگرۆسەوە بۆ فەرمانڕەوایانی میزۆپۆتامیا
چیرۆکی کاسییەکان لە نەڕوونیدا دەست پێ دەکات، زۆر هاوشێوەی لووتکە تەمگرتووەکانی شاخەکانی زاگرۆس، کە بە ئەگەری زۆر نیشتمانی ئەوان بوون. ئەم شاخانە، کە لە سەرانسەری کوردستانی ئەمڕۆ لە عێراق، ئێران، تورکیا و سووریادا درێژ دەبنەوە، لە کۆنەوە پەناگەی گەلە ڕەسەنەکان بوون. مێژوونووسان پێیان وایە کاسییەکان گرووپی هۆزەکیی ئەم سنوورە باکووری ڕۆژهەڵاتییە بوون، لەوانەیە کۆچەری یان نیوەکۆچەری بووبن کە ئاژەڵیان دەچراند و هێرشیان دەکردە سەر نیشتەجێگەکانی دەشت. ناوەکەیان، «Kassu» یان «Kaššu»، هەر لە سەدەی 18ی پێش زایینەوە لە تۆمارە بابلییەکاندا دەردەکەوێت، لە سەردەمی فەرمانڕەواییی سامسوو–ئیلوونا، کوڕی حەموورابی. یەکەم جار لە دەوروبەری سیپار ئاماژەیان پێ کرا، بەڵام بنەچە ڕاستەقینەکانیان هێشتا جێی مشتومڕە: هەندێک تیۆر بە هیندۆئەورووپیزمانانەوە دەیانبەستنەوە، ئەوانی تر بە زمانێکی تاک، کە ڕەنگە پەیوەندیدار بە عیلامی یان تەنانەت حووریی سەرەتایی بێت.
ئەوەی کاسییەکان جیا دەکاتەوە و بە ڕەگە کوردییەکانەوە دەیانبەستێتەوە، بنەچە شاخاوییەکەیانە. زاگرۆس، نیشتمانی گرووپە کۆنەکانی وەک لولوبی و گوتی (کە ئەوانیش بە باوباپیرانی کورد دادەنرێن)، جەنگاوەری خۆڕاگری پەروەردە دەکرد کە لەگەڵ خاکی سەخت گونجابوون. کوردی ئەمڕۆ لەم جوگرافیایەدا هاوبەشە: جەنگاوەرە پێشمەرگەکانمان لە هەمان نەریتی پارتیزانی هێز وەردەگرن کە ڕێگای بە هێرشبەرە کاسییەکان دا لە شاخەکانەوە بۆ بابلێکی لاواز دابەزن. دوای تاڵانکردنی بابل لەلایەن حیتییەکانەوە لە 1595 پێش زایین، کە کۆتایی بە ئیمپراتۆرییەتی بابلی کۆن هێنا، کاسییەکان دەرفەتەکەیان قۆستەوە. لە ژێر ڕابەرایەتیی کەسانێکی وەک گەنداش یان ئاگووم Iدا، بنەماڵەی فەرمانڕەوای سێیەمی بابلیان دامەزراند و سەرەتای فەرمانڕەواییی درێژیان دیاری کرد.
بە پێچەوانەی ئەمۆرییە سامییەکانی پێش خۆیان، کاسییەکان بیانی بوون کە بە خێرایی کولتووری بابلییان وەرگرت و توخمی خۆیان تێکەڵی دەکرد. ئەکەدییان بۆ بەڕێوەبردن وەرگرت و خوداوەندە میزۆپۆتامییەکانی وەک مەردووکیان دەپەرست، بەڵام خوداوەندی نیشتمانی خۆیان، وەک شووقاموونا و شوومالیا، هێنایانە ناوەوە؛ خوداوەندی شاخ کە لەوانەیە پەیوەندیدار بە خوداوەندە حوورییەکانی زریان، وەک تێشووب، بووبن. ئەم تێکەڵکردنی باوەڕانە پێشەنگی نەریتە ئایینییە کوردییەکانی یەزدانپەرستییە، کە تێیدا توخمە حووری و هیندۆئێرانییە کۆنەکان لە باوەڕەکانی وەک ئێزدییەت و عەلەوییەتدا تێکەڵ دەبن.
سەرهەڵدانی کاسییەکان ڕێکەوت نەبوو. لە ئاژاوەکانی دوای هێرشی حیتییەکاندا، بابلیا لە بەرامبەر هێرشی هەموو لایەکەوە لاواز بوو. کاسییەکان، بە یەکگرتوویی هۆزەکی و زانیارییان لە خاکەکە، بە خێرایی جووڵانەوە. ژێرخانی هەبوویان وێران نەکرد؛ بەڵکو لە نوێوە بنیاتیان نایەوە و نەریتە شاخنشینییەکانی خۆیان لە پێکهاتەی شاری میزۆپۆتامیادا گونجاند.
ئەم توانایەی گونجان تایبەتمەندییەکی مێژووی کوردە؛ بیر لەوە بکەنەوە کە گەلەکەمان چۆن لە ناو چەوساندنەوەی فارس، عەرەب، مەغۆل، عوسمانی و دەوڵەتە هاوچەرخەکاندا، بە تێکەڵبوون و لە هەمان کاتدا پاراستنی ناوەڕۆکەکەمان، ڕێگای خۆی دۆزیوەتەوە. زمانی کاسییەکان، هەرچەندە بەڵگەی کەمی لێ ماوەتەوە (تەنها نزیکەی 300 وشە ماونەتەوە، کە زۆربەیان ناوی تایبەتن)، تایبەتمەندیی ناسامی نیشان دەدات کە لەگەڵ بنەمای شێوەزارە هاوچەرخە کوردییەکان دەگونجێت. وشەکانی ئاژەڵ، شاخ و جەنگ ئاماژە بە کۆمەڵگایەکی ئاژەڵداری و جەنگاوەر دەکەن، کە دەنگدانەوەکانی لە فۆلکلۆر و وشەی کوردیدا زیندوون.
لەگەڵ پتەوکردنی دەسەڵات، کاسییەکان پایتەختێکیان لە بابل دامەزراند، بەڵام ناوەندی نوێی وەک دوور–کووریگالزووشیان بنیات نا، کە بە شێوەیەکی ستراتیژی نزیک شوێنی یەکگەیشتنی ڕووبار و شاخەکان هەڵکەوتبوو. ئەم سەرنجدانە دوولایەنە، بۆ شار و شاخ، ئەزموونی کورد لە هاوسەنگکردنی ژیانی شاری شوێنەکانی وەک هەولێر و قەڵا شاخاوییەکانی قەندیل ڕەنگ دەداتەوە. پاشا سەرەتاییەکانیان، وەک ئاگووم II، سەرنجیان لە نوێکردنەوەی پەرستگا و بەدەستهێنانەوەی شوێنەوارە پیرۆزەکان بوو، وەک پەیکەری مەردووک کە حیتییەکان بردبوویان. ئەم کارە هەم ڕەوایی بە فەرمانڕەواییی ئەوان بەخشی و هەم ڕێزگرتنی لە نەریتە ناوخۆییەکان نیشان دا؛ ڕێبازێکی پراگماتی کە کورد زۆرجار لە هاوپەیمانی لەگەڵ هێزە گەورەترەکاندا بەکاری هێناوە.
سەردەمی زێڕینی کاسییەکان: سەقامگیری، داهێنان و تێکەڵبوونی کولتووری
کاسییەکان دوای گەیشتن بە دەسەڵات، سەقامگیرییەکی بێوێنەیان بۆ بابلیا هێنا. بۆ زیاتر لە 400 ساڵ، لە بەرامبەر هەڕەشەکانی ئاشوور لە باکوور و عیلام لە ڕۆژهەڵات بەرگرییان کرد و لە هەمان کاتدا بازرگانی و کشتوکاڵیان پەرە پێ دا. پاشاکانی وەک کووریگالزوو I (سەرەتای سەدەی 14ی پێش زایین) کۆشک و پەرستگای گەورەیان بنیات نا، لەوانە زیگوراتی دوور–کووریگالزوو (عەقەرقووفی ئەمڕۆ، نزیک بەغدا)، کە بەڵگەی توانای بیناسازییانە. ئەم شوێنە، بە تاوەرە گەورەکەی کە بەسەر دەشتەکاندا بەرز دەبووەوە، هێزی کاسی و گونجانیان لە ژیانی شاری میزۆپۆتامیادا نیشان دەدا. زیگوراتەکە، کە تەرخان کرابوو بۆ ئێنلیل، تەکنیکی داهێنەرانەی خشتە سووتاوەکانی لەخۆ گرتبوو کە لە بەرامبەر لافاو بەرگرییان دەکرد؛ ئەو توانایانەی بە ئەگەری زۆر لە بنارە لافاوخێزەکانی زاگرۆسدا پەرەیان پێ درابوو.
لە ڕووی ئابوورییەوە، کاسییەکان سەرکەوتوو بوون. ئاودێرییان لە کەنار فورات و دیجلە باشتر کرد و بەرهەمهێنانی دانەوێڵە و بازرگانیی لاجەوەرد، قەلا و ئەسپیان پەرە پێ دا؛ ئەو کەلوپەلانەی لە نیشتمانی زاگرۆسییانەوە دەهاتن. بەخێوکردنی ئەسپ، کە پسپۆڕییەکی کاسی بوو، گۆڕانێکی ڕیشەیی لە جەنگدا هێنا؛ گالیسکەکانیان داهێنانە هیندۆئارییەکانی میتانیی دراوسێیان دووبارە دەکردەوە، کە دەوڵەتێکی تری پێشەکوردی بوو. لە ڕووی دیپلۆماسییەوە، هاوپەیمانییان لەگەڵ هێزە گەورەکان دروست کرد: نامەکانی ئەرشیفی عەمارنە نیشان دەدەن پاشا کاسییەکانی وەک بوورنا–بووریاش II دیارییان لەگەڵ فیرعەونە میسرییەکان ئاڵوگۆڕ دەکرد، لەوانە زێڕ و شازادەکچ بۆ هاوسەرگیری. ئەم نامەگۆڕینەوانە، کە لەسەر تەختەنووسی قوڕ پارێزراون، کۆشکێکی پێشکەوتوو ئاشکرا دەکەن کە تێیدا فەرمانڕەوایە کاسییەکان وەک هاوتای ئەمێنحۆتێپ III و ئەخناتۆن دانوستانیان دەکرد.
لە ڕووی کولتوورییەوە، کاسییەکان پردی نێوان جیهانەکان بوون. هونەرەکەیان بەردە سنوورییەکانی کودووررووی لەخۆ دەگرت؛ تەختەبەردی نەخشێنراو کە خوداوەند، ئاژەڵ و هێما نیشان دەدەن و نەخشەی بابلی و شاخنشینی تێکەڵ دەکەن. ئەم بەردانە، کە زۆرجار بەخشینی زەوییان لەسەر تۆمار دەکرا، سیستەمێکی دەرەبەگایەتی ڕەنگ دەدەنەوە کە هاوشێوەی پێکهاتە هۆزەکییە کوردییەکانە؛ کە تێیدا تیرەکان دەسەڵاتی نیوەخۆبەڕێوەبردنیان هەبوو. پێگەی ژنان بەرچاو بوو: شاژنەکانی بنەماڵە شاهانە کاسییەکان کاریگەرییان هەبوو، هاوشێوەی ڕۆڵە بەهێزەکانی ژنانی کورد لە مێژوو و ئەمڕۆدا. ئەدەب لە ژێر پاڵپشتیی ئەواندا گەشەی کرد؛ حەماسە شیعرییەکان و دەقە کارگێڕییەکانی ئەم سەردەمە تێکەڵەی توخمی ئەکەدی و کاسی نیشان دەدەن، زۆر هاوشێوەی ئەوەی حەماسە زارەکییە کوردییەکان نەخشە کۆنەکان لەخۆ دەگرن.
سوپای کاسی پایەیەکی تری سەرکەوتنیان بوو. بە پشتبەستن بە نەریتە جەنگاوەرییەکانی زاگرۆس، یەکەی دەستەبژێری گالیسکەسواریان دروست کرد کە فراوانبوونی ئاشووریان ڕادەگرت. پاشاکانی وەک کاداشمان–ئێنلیل I سنوورەکانیان بە تاوەری چاودێری و هاوپەیمانی پتەو دەکرد؛ ستراتیژێک کە بەرگریی کورد لە بەرامبەر سوپا داگیرکەرەکان وەبیر دەهێنێتەوە. ئابوورییەکەیان پاڵپشتیی ئەمەی دەکرد: باجی خاکە بەپیتەکان پارەی سوپای دابین دەکرد و ڕێگا بازرگانییەکانی بە ناو کوردستاندا دەوڵەمەندییان دەهێنا. لاجەوەردی بەدەخشان (لە ڕێگەی دەروازەکانی زاگرۆسەوە) کۆشکە کاسییەکانی دەڕازاندەوە و هێمای کۆنترۆڵیان بەسەر بازرگانیی شاخدا بوو؛ ئەو ڕێگایانەی کورد بۆ هەزاران ساڵ پاسەوانیی کردوون.
لە ڕووی ئایینییەوە، کاسییەکان کۆمەڵە خوداوەندەکانی میزۆپۆتامیایان دەوڵەمەند کرد. لەگەڵ ڕێزگرتن لە مەردووک وەک خوداوەندی سەرەکی، خوداوەندەکانی خۆیان بەرز کردەوە: شووقاموونا، خوداوەندی جەنگاوەر، و شوومالیا، خوداوەندە ژنی دادپەروەری، کە زۆرجار بە هێمای شاخەوە نیشان دەدران. ئەم تێکەڵکردنە ئەوە ڕەنگ دەداتەوە کە کورد چۆن باوەڕەکانی پێش ئیسلامی لە یەزدانپەرستیدا پاراستووە، بە تێکەڵکردنی توخمە زەردەشتی، حووری و ناوخۆییەکان. پەرستگاکانی ئەم سەردەمە، وەک ئەوانەی نیپوور، نەخشەی سەر دیواری زریان و ڕێوڕەسمەکانی بەپیتییان تێدا بوو؛ ئەو بابەتانەی فریشتە تاوسە ئێزدییەکان و دارستانە پیرۆزە عەلەوییەکان دووبارە دەکەنەوە.
لە ڕووی هونەرییەوە، مۆرە لوولەییەکان و گۆزەگریی کاسی شێوازێکی تێکەڵ نیشان دەدەن: نەخشە ئەندازەییەکانی شاخنشینان لەگەڵ ڕاستگەراییی بابلی تێکەڵ بوون. ئەم شوێنەوارانە، کە لە شوێنەکانی وەک نووزی و کەرکووک (ئاراپای کۆن) دۆزراونەتەوە، ژیانی ڕۆژانە نیشان دەدەن؛ کشتوکاڵ، ئاژەڵداری و جەنگ کە لەگەڵ نەریتە گوندنشینییە کوردییەکان دەگونجێن. بە ئەگەری زۆر مۆسیقا و بۆنەکان هەڵپەڕکێی شاخنشینییان لەخۆ گرتبوو، پێشەنگی بازنەکانی هەڵپەڕکێی کوردی. لە ڕووی کۆمەڵایەتییەوە، کاسییەکان کۆمەڵگایەکی فرەنەتەوەییان پەرە پێ دا: حووری، سامی و عیلامی لە ژێر فەرمانڕەواییی ئەواندا پێکەوە دەژیان و پێشەنگی ناسنامە فرەچەشنە کوردییەکە بوون.
ئەم سەردەمە زێڕینە بێ ئاڵنگاری نەبوو. پاشا ئاشوورییەکانی وەک تووکولتی–نینوورتا I هێرشیان دەکردە سەر سنوورەکان، بەڵام کاسییەکان بە دیپلۆماسی و هێز پاشەکشەیان پێ دەکردن. ماوەی درێژی مانەوەیان، کە لە زۆرێک لە بنەماڵە فەرمانڕەواکانی میزۆپۆتامیا درێژتر بوو، لەم هاوسەنگییەوە هات: بەرگریی توند لە سەربەخۆیی لەگەڵ هاوپەیمانیی پراگماتی. بۆ کورد، ئەم سەردەمە نموونەی ڕۆڵی مێژوویی خۆمانە وەک سەقامگیرکەر لە ناوچە ناسەقامگیرەکان، لە بابلی کۆنەوە تا ڕۆژئاوای هاوچەرخ.
ئاڵنگاری، داڕمان و تۆوەکانی خۆڕاگری
لەگەڵ کاڵبوونەوەی سەردەمی برۆنز، کاسییەکان ڕووبەڕووی فشاری ڕوو لە زیادبوون بوونەوە. ناکۆکییە ناوخۆییەکانی جێگرەوەی تەخت دەسەڵاتیان لاواز کرد و هەڕەشە دەرەکییەکانیش زیاد بوون. ئاشوور لە ژێر فەرمانڕەواییی ئەدەد–نیراری Iدا وردەوردە خاکە باکوورییەکانی دەگرت و عیلام هەڕەشەیەکی بەردەوامی ڕۆژهەڵات بوو. گۆڕانە ئاووهەواییەکان، وشکەساڵی و گۆڕانی ڕێڕەوی ڕووبارەکان، کشتوکاڵیان خستە ژێر فشار و ململانێ هاوچەرخە کوردییەکانی تێکچوونی ژینگە بەهۆی بەنداو و ناکۆکی دووبارە دەکردەوە.
خاڵی وەرچەرخان لە سەدەی 12ی پێش زایین هات. پاشای عیلامی، شووترووک–ناخونتە، هەڵمەتی وێرانکەری دەست پێ کرد و لە 1155 پێش زایین بابل تاڵان کرد و گەنجینەکانی وەک کێلەبەردی یاسای حەموورابی برد. ئەمە کۆتایی فەرمانڕەواییی کاسی بوو، بەڵام کۆتایی بوونیان نەبوو. زۆرێک لە کاسییەکان بۆ زاگرۆس پاشەکشەیان کرد و لەگەڵ هۆزە ناوخۆییەکان تێکەڵ بوون و کاریگەرییان لەسەر دەوڵەتە جێگرەوەکانی وەک ماد و ماننا دانا. ئەم گەڕانەوەیە بۆ شاخەکان هێمای مانەوەی کوردە: کاتێک ئیمپراتۆرییەتەکان دەڕووخێن، ئێمە لە بەرزاییەکانماندا دەمێنینەوە.
داڕمانەکە وانەی خۆڕاگریی فێر کرد. کاسییەکان بە هاوسەرگیری و تێکەڵبوونی کولتووری خۆیان گونجاند، زۆر هاوشێوەی کورد لە ژێر خەلافەتە عەرەبییەکان یان کۆمارە تورکییەکان. میراتەکەیان لە تۆمارە بابلییەکاندا بەردەوام بوو، کە سەرەڕای بنەچە بیانییەکەیان ستایشی سەقامگیریی ئەوانیان دەکرد.
پەیوەندییەکان بە کوردی هاوچەرخەوە: میراتێکی زیندووی زاگرۆس
پەیوەندیی کاسییەکان بە کوردەوە تەنها گریمانە نییە؛ ڕەگی لە توێژینەوەی زانستیدا هەیە. مەهرداد ئیزەدی پێی وایە کاسییەکان لەو گرووپە حووریزمانانە بوون کە ژێرخانی کولتووری کوردیان پێک هێنا. نزیکەی سێ چارەکی ناوی تیرە کوردییەکان لە ڕەگە حووری–کاسییەکانەوە هاتوون، وەک هۆزەکانی کاسان یان دەنگدانەوە لە ناوی شوێنەکانی وەک کرماشان (خاکە کاسییە کۆنەکان). لە ڕووی زمانەوانییەوە، کوردی تایبەتمەندیی بنەماییی زمانە حووری–ئورارتووییەکان دەپارێزێت، لەوانە ئێرگاتیڤییەت و وشەی شاخ و خزمەکی، کە شوێنەواری کاریگەریی کاسین.
لە ڕووی جینەوە، کورد نیشانەکانی جوتیارەکانی سەردەمی بەردینی نوێی زاگرۆس هەڵدەگرن، لەگەڵ چینە زیادکراوەکانی گرووپەکانی سەردەمی برۆنز، وەک کاسییەکان. لێکۆڵینەوەکان کاریگەرییەکی کەمی هێرشی «ئاری» نیشان دەدەن؛ بەڵکو کورد ڕەسەنە و ڕەگی قووڵی میزۆپۆتامیی هەیە. لە ڕووی کولتوورییەوە، ڕێزگرتنی کاسییەکان لە خوداوەندەکانی سروشت لە بۆنە کوردییەکانی وەک نەورۆزدا دەنگ دەداتەوە و هێمای نوێبوونەوەیە لە ناو چەوساندنەوەدا. هێماکانی بەردە کودووررووەکان، ئەستێرە و ئاژەڵ، لە دەقی لەسەر جەستە و ڕاخەرە کوردییەکاندا دەردەکەون و هونەری کۆن دەپارێزن.
خاکی ئیمپراتۆرییەتی کاسی
خاکی ئیمپراتۆرییەتی کاسی لەگەڵ کوردستان هاوپۆش بوو: لە زاگرۆسەوە تا دیجلە، کە کەرکووک و سلێمانیی ئەمڕۆی دەگرتەوە، شوێنەکانی میراتی کورد و ململانێ نوێیەکان. ڕووخانیان بە دەستی عیلام و ئاشوور لە دەوروبەری 1155 پێش زایین نەیانسڕییەوە؛ کاسییەکان لە ناو دەوڵەتە جێگرەوەکانی وەک ماددا تێکەڵ بوون، کە کورد بە باوباپیری خۆیان دەزانن. ئەم بەردەوامییە لە شوێنەوارناسیدا ڕوونە: شوێنەوارە کاسییەکانی کوردستانی عێراق، وەک ئەوانەی باسەتکی، پەرەسەندنی شار نیشان دەدەن کە پێش شارە مادییەکانە.
لە چوارچێوە هاوچەرخەکاندا، میراتی کاسی ئیلهام بە جووڵانەوە کوردییەکان دەبەخشێت. توانای ئەوان بۆ فەرمانڕەواییی ئیمپراتۆرییەتێکی فرەچەشن بەبێ سڕینەوەی ناسنامە ناوخۆییەکان، بانگەوازەکانی فیدراڵیزم لە عێراق و سووریا ڕەنگ دەداتەوە. هەروەک کاسییەکان دوای ئاژاوە بابلیایان سەقامگیر کرد، کوردیش ناوچەکانی وەک کۆبانییان دوای داعش بنیات نایەوە. ڕۆڵی ژنان لە کۆمەڵگای کاسیدا ڕۆڵی ڕابەرە ژنە پێشمەرگەکانی وەک ئەوانەی YPJ دووبارە دەکاتەوە. تەنانەت لە پەراگەندەبوونیشدا، کورد لەم مێژووە هێز وەردەگرن بۆ پشتڕاستکردنەوەی ڕەسەنبوونیان لە بەرامبەر ڕەتکردنەوەی تورکی یان ئێرانی.
بەدەستهێنانەوەی میراتی کاسییەکان
بەدەستهێنانەوەی میراتی کاسییەکان لە بەرامبەر گێڕانەوە کۆڵۆنیالییەکاندا دەوەستێتەوە کە کورد بە دواترهاتوو نیشان دەدەن. ئێمە لەوێ بووین و فەرمانڕەواییی بابلمان دەکرد کاتێک فیرعەونەکان نامەیان بۆ پاشاکانمان دەنووسی. ئەم ئیمپراتۆرییەتە پێشکەوتوویی باوباپیرانمان دەسەلمێنێت: دڕندە نەبوون، بەڵکو داهێنەر بوون کە مێژوویان داڕشت. کاتێک ڕووبەڕووی ئاڵنگارییەکانی سەدەی 21 دەبینەوە، وەک ئاوارەبوون و سەرکوتکردنی کولتووری، ڕۆحی کاسی هانمان دەدات یەک بگرین. لە شاخەکانی قەندیلەوە تا دەشتەکانی کەرکووک، میراتەکەمان نەشکێنراوە.
کاسییەکان هەروەها گرنگیی پاراستن و بەڕێوەبردنی ژینگە دەخەنەڕوو. پسپۆڕییان لە ئاودێریدا ئیمپراتۆرییەتەکانی پاراست؛ ئەمڕۆ کورد لە بەرامبەر بەنداوە تورکییەکاندا دەوەستنەوە کە شوێنە کۆنەکان دەخەنە ژێر ئاو. تۆڕە بازرگانییەکانیان ئاشتییان پەرە پێ دا؛ کوردی هاوچەرخ داکۆکی لە هاوکاریی نێوان سنوورەکان دەکات. لە ڕووی کۆمەڵایەتییەوە، تیرە دەرەبەگایەتییەکانیان پێشەنگی سیستەمە عەشیرەتییە کوردییەکان بوون، کە تێیدا وەفاداری و خۆبەڕێوەبردن پێکەوەن.
لە ڕووی ڕۆحانییەوە، تێکەڵکردنی باوەڕی کاسی لە ئایینە کوردییەکاندا زیندووە. لەوانەیە خۆرپەرستیی ئێزدییەت لە نەخشە خۆرییە کاسییەکانەوە هاتبێت، لە کاتێکدا جەختکردنەوەی عەلەوییەت لە دادپەروەری، شوومالیا دووبارە دەکاتەوە. چیرۆکە فۆلکلۆرییەکانی پاشای شاخ کە لەگەڵ ئەژدیها دەجەنگن هاوشێوەی ئەفسانە کاسییەکانن، کە بە زارەکی گواستراونەتەوە.
لە ڕووی شوێنەوارناسییەوە، هەڵکۆڵینە بەردەوامەکانی کوردستان زانیاریی زیاتر ئاشکرا دەکەن: کۆشکەکانی کەموونە نەخشەی سەر دیوار نیشان دەدەن کە هونەری کاسی بە شێوازە حوورییەکانەوە دەبەستنەوە. ئەم دۆزینەوانە توانای کورد بەهێز دەکەن بۆ پاراستنی میراتەکەمان لە ناو ناکۆکییەکاندا.
لە کۆتاییدا، ئیمپراتۆرییەتی کاسی بەڵگەی خۆڕاگریی کوردە. لە جیهانێکدا کە دابەشمان دەکات، یادکردنەوەی فەرمانڕەوا کۆنەکانمان یەکمان دەخات. بژی ڕۆحی زاگرۆس؛ بژی کوردستان.
خشتەی کاتیی بنەماڵەی فەرمانڕەوای کاسی
سەرهەڵدان و گەشەکردن (نزیکەی 1750–1595 پێش زایین)
کاسییەکان پێش گرتنی تەخت وەک شاخنشینانی شاخەکانی زاگرۆس ناسراو بوون.
نزیکەی 1750 پێش زایین: یەکەم ئاماژە بە کاسییەکان (وەک کرێکار و سەرباز) لە تۆمارە بابلییەکاندا دەردەکەون لە سەردەمی فەرمانڕەواییی سامسوو–ئیلوونا (کوڕی حەموورابی).
1595 پێش زایین: حیتییەکان بابل تاڵان دەکەن و کۆتایی بە ئیمپراتۆرییەتی بابلی کۆن دەهێنن. حیتییەکان بە خێرایی پاشەکشە دەکەن و بۆشاییەکی دەسەڵات دروست دەکەن.
نزیکەی 1570 پێش زایین: ئاگووم II (ئاگووم–کاکریمە) کۆنترۆڵی فەرمیی کاسی بەسەر بابلدا دادەمەزرێنێت. بە بەدەستهێنانەوەی پەیکەری مەردووک (خوداوەندی پارێزەری بابل) لە حیتییەکان ناسراوە و ڕەوایی بە فەرمانڕەواییی خۆی دەبەخشێت.
سەردەمی زێڕینی «کارەندوونیاش» (نزیکەی 1475–1225 پێش زایین)
کاسییەکان ناوی کارەندوونیاشیان لە ناوچەکە نا و لە پاڵ میسر، حیتییەکان و میتانی چوونە ناو «یانەی هێزە گەورەکان».
نزیکەی 1475 پێش زایین: ئاگووم III «خاکی دەریا» (باشووری میزۆپۆتامیا/سومەر) داگیر دەکات و بۆ یەکەم جار لە ماوەی چەندین سەدەدا، تەواوی ناوچەکە لە ژێر یەک تاجدا یەک دەخات.
نزیکەی 1400 پێش زایین: کووریگالزوو I پایتەختێکی تەواو نوێ، دوور–کووریگالزوو (نزیک بەغدای ئەمڕۆ)، بنیات دەنێت کە زیگوراتێکی گەورەی هەیە و هێشتا ئەمڕۆش ڕاوەستاوە.
نزیکەی 1360 پێش زایین: بوورنابووریاش II نامەگۆڕینەوەیەکی ناسراو لەگەڵ فیرعەونە میسرییەکان، ئەخناتۆن و ئەمێنحۆتێپ III، بەردەوام دەکات (کە لە نامەکانی عەمارنەدا دۆزراونەتەوە)، بە گفتوگۆ لەسەر زێڕ، مارەیی و بازرگانیی نێودەوڵەتی.
ناکۆکی و داڕمان (نزیکەی 1225–1155 پێش زایین)
فشاری ئیمپراتۆرییەتی ئاشووری ناوەڕاستی ڕوو لە هەڵکشان لە باکوور و عیلامییەکان لە ڕۆژهەڵات، دەستی بە تێکشکاندنی سەقامگیریی کاسی کرد.
1225 پێش زایین: پاشای ئاشووری تووکولتی–نینوورتا I کاسییەکان تێک دەشکێنێت، بابل دەگرێت و پاشاکە بە دیل دەبات. ئاشوور بۆ ماوەیەکی کورت لە ڕێگەی فەرمانڕەوا دەستکردەکانەوە فەرمانڕەواییی بابل دەکات.
نزیکەی 1180 پێش زایین: سەربەخۆیی کاسی بۆ ماوەیەکی کورت سەر هەڵدەداتەوە، کاتێک ئاشوور ڕووبەڕووی ئاژاوەی ناوخۆیی دەبێتەوە.
1155 پێش زایین: ڕووخان. پاشای عیلامی، شووترووک–ناحونتە، لە ڕۆژهەڵاتەوە هێرش دەکات. بابل تاڵان دەکات، کۆتایی بە بنەماڵەی فەرمانڕەوای کاسی دەهێنێت و یاسای حەموورابی وەک دەستکەوتێکی جەنگ بۆ شوش دەباتەوە.
بەشدارییە سەرەکییە کولتووری و سیاسییەکان
تایبەتمەندی | کاریگەری لەسەر مێژوو |
کودوورروو | نیشانە سنوورییە بەردینەکان کە بۆ تۆمارکردنی بەخشینی زەویی شاهانە بەکار دەهاتن؛ ئەمانە سەرچاوەی سەرەکیی هونەر و یاسای کاسین. |
گالیسکەی جەنگی | کاسییەکان لە بەخێوکردنی ئەسپدا پسپۆڕ بوون و جەنگی پێشکەوتووی گالیسکەیان هێنایە ناو دەشتەکانی میزۆپۆتامیا. |
ناسنامەی نەتەوەیی | لە وەفاداری بە شارەدەوڵەتەکانەوە بەرەو ناسنامەیەکی نەتەوەیی یەکگرتووی «بابلی» چوون کە بۆ 1,000 ساڵ بەردەوام بوو. |
زمان | هەرچەندە بە «زمانێکی تاک» دەدووان (نە سامی و نە هیندۆئەورووپی)، بەڵام زمان و ئەدەبی ئەکەدییان پاراست و یەکخست. |
پەیوەندیی «ڕەگە کوردییەکان»
لە گفتوگۆی مێژوویی هاوچەرخدا، زۆر زانا و حەزمەند ئاماژە بە شاخەکانی زاگرۆس، نیشتمانی باوباپیرانی کاسییەکان، دەکەن وەک هەمان لانکەی جوگرافی کە دواتر گەلی کوردی لێ سەرهەڵدا. هەرچەندە سەلماندنی ڕەچەڵەکی ڕاستەوخۆی زمانەوانی سەختە، چونکە زمانی کاسی تا ڕادەیەکی زۆر لەناو چووە، بەڵام بەردەوامیی کولتووریی جەنگاوەرە شاخنشینەکان کە دێنە خوارەوە بۆ دەشتەکان، هێڵێکی بەهێزی بەردەوام لە مێژووی ئەم ناوچەیەدایە.
تێبینی: مێژوونووسە کۆنترەکان زۆرجار سەردەمی کاسییەکان بە «سەردەمی تاریک» ناو دەبەن، بەڵام شوێنەوارناسیی هاوچەرخ وەک «ڕێنێسانس»ێک سەیری دەکات کە دوای داڕمانی بنەماڵەی حەموورابی، کولتووری میزۆپۆتامیای لە داڕمان ڕزگار کرد.
ئیمپراتۆرییەتی کاسی: پرسیار و وەڵامی ورد
1. بۆچی زۆرجار سەردەمی کاسییەکان بە «داڕشتنەوەی ناسنامە»ی بابلیا ناو دەبرێت؟
پێش کاسییەکان، میزۆپۆتامیا کۆمەڵێک شار بوو کە زۆرجار لەگەڵ یەکتری دەجەنگان (ئور بەرامبەر ئیسین بەرامبەر لارسا). کاسییەکان یەکەمین کەسان بوون کە هەموو ناوچەی باشووری میزۆپۆتامیا وەک یەک یەکەی سیاسی مامەڵەیان لەگەڵدا کرد و ناویان نا کارەندوونیاش. ئەوان تەنها فەرمانڕەواییی بابلیان نەکرد؛ چەمکی «بابلیا»یان وەک دەوڵەتێکی خاوەن خاک دروست کرد.
2. ئایا پەیوەندییەکی سەلمێنراوی زمانەوانی لە نێوان زمانی کاسی و کوردیدا هەیە؟
ئەمە خاڵێکی گفتوگۆ و مشتومڕی گرنگی ئەکادیمییە.
ئاڵنگارییەکە: زمانی کاسی «زمانێکی تاک»ە، واتە بە ڕوونی ناچێتە ناو بنەماڵە زمانییە هیندۆئەورووپی یان سامییەکان.
پەیوەندییەکە: هەندێک زمانەوان و مێژوونووس پێیان وایە هەرچەندە لەوانەیە خودی زمانی کاسی کاڵ بووبێتەوە، بەڵام بنەمای ژێرەوە (کاریگەریی زمانەوانیی بنەڕەتی)ی هۆزەکانی شاخەکانی زاگرۆس بەردەوام بوو. کوردی هاوچەرخ هیندۆئەورووپییە، بەڵام توخم و DNAی کولتووریی «شاخنشین» لەخۆ دەگرێت کە زۆر مێژوونووس دەڵێن بۆ کاسییەکان و دراوسێکانیان، گوتییەکان و لۆلۆبییەکان، دەگەڕێتەوە.
3. «کودوورروو» چی بوو و بۆچی ئەوەندە گرنگ بوو؟
کودوورروو یادگارێکی بەردینی لووسکراو بوو کە وەک بەڵگەی خاوەندارێتیی زەوی بەکار دەهات.
مەبەست: بەخشینی زەوی لەلایەن پاشاوە بە بەرپرسە وەفادارەکان تۆمار دەکرد.
گرنگی: ئەمانە شاهکاری مێژووی هونەرن. چونکە کاسییەکان لە دەرەوە هاتبوون، ئەم بەردانەیان بۆ وێناکردنی هێماکانی خوداوەندە بابلییەکان (وەک ئەستێرەی ئیشتار یان چرای نووسکوو) بەکار دەهێنا، بۆ ئەوەی نیشان بدەن مافی خوداییی دابەشکردنی زەوییان هەیە.
4. کاسییەکان چۆن جەنگیان لە ڕۆژهەڵاتی نزیکی کۆندا گۆڕی؟
کاسییەکان لە بنەڕەتدا «میرەکانی ئەسپ»ی جیهانی کۆن بوون. ئەوان ئەمانەیان هێنا:
بەخێوکردنی پێشکەوتووی ئەسپ: گۆڕانێکی ڕیشەییان لە بەکارهێنانی ئەسپ و گالیسکەی جەنگیدا هێنا و کردیان بە «تانک»ی سەردەمی برۆنز.
هێزی گالیسکەسوار: لە ڕیزە چڕ و هێواشەکانی پیادەوە بەرەو یەکە دەستەبژێرەکانی گالیسکە چوون کە توانای جووڵەیەکی زۆریان هەبوو. ئەم باڵادەستییە سەربازییە بوو کە ڕێگای بە گرووپێکی تا ڕادەیەک بچووک لە شاخنشینان دا بۆ زیاتر لە 400 ساڵ کۆنترۆڵی دەشتەکانی میزۆپۆتامیا بپارێزن.
5. چی بووە هۆی ئەوەی لە کۆتاییدا لە تۆماری مێژوویی ون ببن؟
ئەوان زیاتر تێکەڵ و توێنرانەوە تا ئەوەی «ون» بووبن. دوای ئەوەی ئیلامییەکان لە 1155 پێش زایین بابل تاڵان کرد، پێکهاتەی سیاسیی کاسییەکان داڕما، بەڵام خەڵکەکە مایەوە. بەرەو شاخەکانی زاگرۆس (ناوچەی هەمەدان) پاشەکشەیان کرد. سەدان ساڵ دواتر، کاتێک فارسەکان و مادەکان گەیشتنە دەسەڵات، مێژوونووسەکانی ئەسکەندەری مەزن هێشتا نەوەکانی کاسییەکانیان (کە ئەوکات بە کۆساییەکان دەناسران) بە جەنگاوەری توندوتیژ و سەربەخۆی شاخ وەسف دەکرد؛ هەمان وەسف کە زۆرجار بۆ باوباپیرانی کورد بەکار دەهێنرێت.
پوختەی تێکەڵبوونی کولتووری
لایەن | بابلیی کۆن (پێش کاسییەکان) | سەردەمی کاسییەکان |
فراوانیی دەسەڵاتی سیاسی | شارەدەوڵەتە پارچەپارچەکان | نەتەوەیەکی خاوەن خاکی یەکگرتوو |
تەکنەلۆژیای سەرەکیی سەربازی | تەورە برۆنزییەکان/پیادە | هێزی گالیسکەسوار/ئەسپە جەنگییەکان |
پێکهاتەی کۆمەڵایەتی | یاساکانی توندی حەموورابی | بەخشینی زەویی دەرەبەگایەتی (کودووررووەکان) |
ئەدەب | سەرهەڵدانی زۆر ئەفسانە | یەکخستنی حەماسەی گیلگامێش |
کۆتایی
میراتی کاسییەکان بەڵگەیەکی قووڵی گیانی بەردەوامی شاخنشینانی زاگرۆسە و نیشانەی ئەو سەردەمەیە کە باوباپیرانی گەلی کورد تەنها لە پەراوێزدا نەژیان، بەڵکو وەک پارێزەرە سەرەکییەکانی شارستانییەتی میزۆپۆتامیا وەستان. بە یەکخستنی خاکێکی پارچەپارچە و هێنانی پێشکەوتنی شۆڕشگێڕانە لە تەکنەلۆژیا و فەرمانڕەواییدا، سەلماندیان کە «گەلی شاخ» بەهرەیەکی سیاسیی پێشکەوتووی هەبوو کە دەیتوانی ئیمپراتۆرییەتێک بۆ زیاتر لە چوار سەدە سەقامگیر بکات؛ درێژترین بنەماڵەی فەرمانڕەوا لە مێژووی بابل. ئەمڕۆ، دەنگدانەوەی کولتووریی کاسییەکان لە پەیوەندیی نەبڕاوەی نێوان گەلی کورد و شاخەکانی باوباپیرانیاندا زیندووە؛ بەدەستهێنانەوەی ئەو گێڕانەوەیە کە تێیدا زاگرۆس تەنها بەربەست نییە، بەڵکو خودی لانکەی داهێنان و خۆڕاگرییە کە ڕەوتی جیهانی کۆنی داڕشت.
سەرچاوەکان
بۆ ئەوەی یارمەتیتان بدەم زیاتر مێژووی کاسییەکان و میراتە کولتوورییەکەیان بپشکنن، لیستێکم لە سەرچاوە ئەکادیمی و مێژووییەکان کۆ کردووەتەوە. ئەمانە پڕۆژە شوێنەوارناسییە بنەڕەتییەکان، ئینسایکلۆپیدیا زانستییەکان و توێژینەوەکان دەگرنەوە کە پەیوەندیی نێوان «گەلی شاخ»ی کۆن و باوباپیرانی کورد باس دەکەن.
سەرچاوە سەرەکییە مێژوویی و زانستییەکان
ئینسایکلۆپیدیای ئیرانیکا: «کاسییەکان»
سەرنج: ئەمە گشتگیرترین وتاری ئەکادیمییە سەبارەت بە کاسییەکان، کە بنەچە زاگرۆسییەکان، زمان و فەرمانڕەواییی 500 ساڵەیان بەسەر بابلدا بە وردی باس دەکات.
بریتانیکا: «کاسی — بنەماڵەی فەرمانڕەوای بابلی»
سەرنج: پوختەیەکی ڕوون و باوەڕپێکراو لە گەیشتنی کاسییەکان بە دەسەڵات، پایتەختەکەیان لە دوور–کووریگالزوو و ڕۆڵیان لە سەقامگیرکردنی میزۆپۆتامیا.
نووسینە شاهانەکان و کودووررووەکانی کاسییەکان (پڕۆژەی RIKK)
سەرچاوە: زانکۆی LMUی میونخ.
سەرنج: پڕۆژەیەکی چالاک و ئاستبەرزی شوێنەوارناسی کە «بەردە سنوورییەکان» و فەرمانە شاهانەکانی کاسییەکان دیجیتاڵ دەکات و وەریان دەگێڕێت.
شاری بابل: «شەش سەدەی دواتر»
نووسەر: ستێفانی داڵی (زانکۆی ئۆکسفۆرد).
سەرنج: بەشێکی ورد سەبارەت بەوەی کاسییەکان چۆن بابلیان لە شارێکەوە گۆڕی بۆ دەوڵەتێکی نەتەوەیی.
توێژینەوە سەبارەت بە بنەچەی کورد و میراتی ناوچەکە
«کوردستان لە ژێر کاریگەریی ڕووبەڕووبوونەوە ئایینی–سیاسییەکانی ئیمپراتۆرییەتە کۆنەکاندا»
سەرچاوە: ناوەندی ئەورووپی بۆ ڕاهێنان و پەرەپێدانی توێژینەوە لە بەریتانیا.
سەرنج: ئەم توێژینەوەیە لە ڕاستیی مێژوویی هەرێمی کوردستان دەکۆڵێتەوە و بە ڕوونی کاسییەکان وەک یەکێک لە گرووپە ڕەچەڵەکییەکانی باوباپیرانی کورد باس دەکات.
«بنەچەی کورد» (مرۆڤناسی و توێژینەوەی DNA)
سەرچاوە: ڕیسێرچگەیت / فێردیناند هێنەربیخلەر.
سەرنج: تێڕوانینێکی نێوان چەند بوارێکی زانستی بۆ باوباپیرانی کورد لە سەردەمی بەردینی نوێ و برۆنزدا، کە بە داتا جوگرافی و جینییەکان تەحەدای تیۆرییە تەنها زمانەوانییەکان دەکات.
«تێڕوانینە ڕۆژهەڵاتناسییەکان بۆ کورد و کوردستان»
سەرچاوە: توێژینەوەی ئۆنلاین لە LSE.
سەرنج: باس لەوە دەکات کە مێژوونووسە ڕۆژئاوایی و ناوچەییەکان چۆن ناسنامەی کوردییان بە گرووپە کۆنەکانی وەک کاسییەکان و مادەکانەوە بەستووەتەوە.
شوێنەوارناسیی زاگرۆس (نیشتمان)
«گۆڕستانەکانی سەردەمی ئاسن لە زاگرۆسی ناوەندی»
سەرنج: توێژینەوە سەبارەت بە پارێزگای ئیلام و دەشتی «ئاسمان–ئاباد»، کە پردی پەیوەندی بوو بۆ گرووپە کاسییەکان لە جووڵەیان لە نێوان شاخ و دەشتەکاندا.
«لێکۆڵینەوەی وێنا و شێوازی مۆرە لوولەییە کاسییەکان»
سەرنج: شیکردنەوەیەکی تەکنیکیی هونەری کاسی کە لە زاگرۆس و میزۆپۆتامیا دۆزراوەتەوە و دەردەخات بازرگانیی نێودەوڵەتییان تا یۆنان و میسر گەیشتووە.