پێشەکییەک بۆ مانناییەکان
بەخێر بێن، خوێنەرە خۆشەویستەکان، بۆ لێکۆڵینەوەیەکی تری قووڵ لە پێکهاتە دەوڵەمەندەکەی مێژوو و میراتی کورد. ئێمەی کورد لە کۆنەوە وەک گەلی شاخ ناسراوین؛ خۆڕاگر، سەربەخۆ و نەچەماوە لە بەرامبەر سەختترین دۆخەکان. چیرۆکەکەمان لە سەدەی 20دا و بە خەبات لە بەرامبەر دەوڵەتە هاوچەرخەکان دەستی پێ نەکردووە؛ بۆ هەزاران ساڵ لەمەوبەر دەگەڕێتەوە و لە دیمەنە کۆنەکانی میزۆپۆتامیا و دەشتی بەرزی ئێراندا چنراوە.
ئەمڕۆ، با مەزنیی لەبیرکراوی مانناییەکان (یان ماننا، وەک هەندێک جار ناو دەبرێن) ئاشکرا بکەین؛ شانشینێک کە لە سەدەکانی 10 تا 7ی پێش زاییندا گەشەی کرد و ناوەندەکەی لە باشووری دەریاچەی ورمێ بوو، لەو شوێنەی ئەمڕۆ باکووری ڕۆژاوای ئێران و بەشێک لە کوردستانە. ئەم جەنگاوەرە کۆنانە هەم کۆمەڵگایەکی گەشەسەندوویان بنیات نا و هەم جار بە جار بەرگرییان لە بەرامبەر ئارەزووە فراوانخوازییەکانی ئیمپراتۆرییەتی بەهێزی ئاشوور کرد، زۆر هاوشێوەی ئەوەی کورد لە سەرانسەری مێژوودا لە بەرامبەر ئیمپراتۆرییەتەکاندا بە پتەوی ڕاوەستاوە.
لەم بابەتەدا، جیهانی مانناییەکان بە وردی دەخەمەڕوو؛ جوگرافیا، کۆمەڵگا، جەنگە حەماسییەکان و میراتە کولتوورییەکەیان. لەوەش گرنگتر، پەیوەندییە ڕوونەکانیان بە ئێمەی کوردەوە دەردەخەم و نیشان دەدەم گیانی یاخیبوونیان چۆن لە گێڕانەوەکانی خۆمان لە بەرگریدا دەنگ دەداتەوە. ئەمە تەنها مێژووی کۆن نییە؛ بیرخستنەوەی ڕەگە بەردەوامەکەمانە. کوپێک چای وەربگرن، بە ئاسوودەیی دابنیشن و با بگەڕێینەوە بۆ زیاتر لە 2,500 ساڵ لەمەوبەر.
ناوەندی نیشتمان: جوگرافیای ماننا و دەنگدانەوە کوردییەکانی
خاکێکی شاخی سەخت، دۆڵی بەپیت و دەریاچەی درەوشاوە وێنا بکەن؛ خاکێک کە جەنگاوەر و شاعیری بە یەکسان داڕشتووە. شانشینی ماننا بە سەرەکی لە باشوور و باشووری ڕۆژهەڵاتی دەریاچەی ورمێ هەڵکەوتبوو، لە ئامێزی شاخەکانی زاگرۆسدا. ئەم ناوچەیە، کە کوردستانی ئێران، ئازەربایجانی ڕۆژاوا و بەشێک لە کوردستانی عێراقی ئەمڕۆ دەگرێتەوە، خاڵێکی ستراتیژیی یەکگەیشتنی ڕێگاکان بوو لە نێوان دەشتە ئاشوورییەکانی باشووری ڕۆژاوا، بەرزاییە ئورارتووییەکانی باکوور و هێزە تازەسەرهەڵداوە ئێرانییەکانی وەک ماد لە ڕۆژهەڵات.
پایتەختەکە، ئیزیرتوو (نزیک سەقزی ئەمڕۆ لە پارێزگای کوردستانی ئێران)، قەڵایەکی پتەو بوو کە لە ناو زەوییە ئاودێریکراوەکان و لەوەڕگا گونجاوەکانی بەخێوکردنی ئەسپ و مانگادا هەڵکەوتبوو؛ ئەو سەرچاوانەی دواتر ڕۆڵێکی سەرەکییان لە هەوڵەکانی بەرگریی ئەواندا هەبوو. شوێنە شوێنەوارناسییەکانی وەک حەسەنلوو، قەڵایچی و زیویە لەم خاکەدا بڵاو بوونەتەوە و گەنجینەکانی وەک خشتەی ڕووپۆشکراو بە مینا و شوێنەوارە وردەکارییەکان دەبەخشن، کە بەڵگەی کۆمەڵگایەکی پێشکەوتوون. خودی دەریاچەی ورمێ، کە لە فۆلکلۆردا زۆرجار بە «دەریای کوردستان» ناو دەبرێت، بەربەستێکی سروشتی و هێڵێکی ژیانی ئابووری دابین دەکرد و دەشتە دەوروبەرەکەی پشتگیریی کشتوکاڵ و بازرگانییان دەکرد.
بۆچی ئەمە بۆ کورد گرنگە؟ ئەم خاکە خودی لانکەی ناسنامەی کوردییە. شاخەکانی زاگرۆس، کە ماننا تێیاندا گەشەی کرد، هەمان زنجیرە شاخن کە بۆ چەندین سەدە پەناگەی کۆمەڵگا کوردییەکان بوون. لێکۆڵینەوە جینییەکان، وەک ئەوانەی گردی حەسەنلوو، ڕەچەڵەکێک ئاشکرا دەکەن کە ڕاوچی–کۆکەرەوەکانی قەفقاز، ئێرانییەکانی سەردەمی بەردینی نوێ و جوتیارە ئەنادۆڵییەکان تێکەڵ دەکات؛ ئەو پێکهاتانەی زۆر نزیکن لە دانیشتووانی کوردی هاوچەرخ.
زانایانی وەک مەهرداد ئیزەدی پێیان وایە کورد تێکەڵبوونی چینە کۆنەکان نیشان دەدات، بە بنەمای حووریی (ناهیندۆئەورووپی) لە گەلەکانی وەک مانناییەکان، کە کاریگەرییە هیندۆئێرانییەکان لەسەری زیاد کراون. لە بنەڕەتدا، مانناییەکان تەنها دراوسێ نەبوون؛ بەشێک بوون لە پێکهاتەی هەمەڕەنگی نەتەوەیی کە گۆڕا بۆ کورد. گونجانیان لەگەڵ ئەم خاکە سەختە بەڵام پڕبەرهەمە هاوشێوەی گونجانی خۆمانە: گەلێک کە شاخ دەکات بە قەڵا و دۆڵ بە ناوەندی کولتوور.
لە درێژەی ئەمەدا، جوگرافیای ماننا پەرەی بە پێکهاتەیەکی ناناوەندیی دەسەڵات دا، کە تێیدا فەرمانڕەوا ناوچەییەکان چاودێریی شارە قەڵاکراوەکانیان دەکرد. ئەمە کۆنفیدراسیۆنە هۆزەکییەکانی مێژووی کورد وەبیر دەهێنێتەوە، کە تێیدا تیرەکانی وەک بوختی یان تیریکان، ئەو ناوانەی کە ڕەنگە ڕەگی حوورییان هەبێت، خۆبەڕێوەبردنیان دەپاراست و لە هەمان کاتدا لە بەرامبەر هەڕەشەکان یەک دەگرتن. بچووکبوونەوەی دەریاچەی ورمێ لە سەردەمی هاوچەرخدا بەهۆی بەڕێوەبردنی خراپی ژینگە، بیرخستنەوەیەکی دڵتەزێنە: هەمان ئاو کە ماننای بەخێو کرد، ئەمڕۆ هێمای خەباتی کوردە بۆ مافە ژینگەیی و خاکییەکان لە ئێران و دەرەوەی ئەو.
بنەچە و سەرهەڵدان: لە هۆزەکانەوە بۆ شانشین
مانناییەکان لە دەوروبەری سەدەی 10ی پێش زاییندا لە تۆمارە مێژووییەکاندا دەردەکەون، بە یەکگرتنی کۆمەڵگا ناوخۆییەکانی سەردەمی برۆنز لە حەوزەی ورمێ. نووسینە ئاشوورییەکان یەکەم جار لە ژێر فەرمانڕەواییی شەڵمەناسەر III لە 843 پێش زاییندا ئاماژەیان پێ دەکەن و پێشڕەوییەک بۆ «مووننا» (بە ئەگەری زۆر ماننا) وەسف دەکەن بەبێ داگیرکردنی تەواو، کە ئاماژە بە خۆڕاگریی سەرەتایییان دەکات. تا سەدەی 9، لە ژێر فەرمانڕەواییی کەسانێکی وەک ئوداکیدا شانشینێکیان پێک هێنابوو و فراوان بووبوون بۆ هێزێکی ناوچەیی بەرچاو.
بنەچەکانیان جێی مشتومڕە، بەڵام بەڵگەکان ئاماژە بە بنەمایەکی زمانەوانیی حووری–ئورارتوویی دەکەن لەگەڵ کاریگەرییە ئێرانییە (هیندۆئەورووپییە) ڕوو لە زیادبوونەکان. ناوی فەرمانڕەوایانی وەک ئیرانزوو (کە ڕەنگە واتای «لە ئارییەکان» بێت) ئاماژە بە وەرگرتنی توخمە ئێرانییەکان لەلایەن دەستەبژێرەکانەوە دەکەن، لە کاتێکدا ناوە کەسییە باوەکان بە ڕەگە حوورییەکانەوە دەبەسترێنەوە. ئەم تێکەڵبوونە بۆ پەیوەندییە کوردییەکان بنەڕەتییە: کورد بە زمانێکی هیندۆئێرانی (کوردی) دەدوێت، بەڵام بنەما کولتوورییەکان، لە فۆلکلۆرەوە تا ئایین، شوێنەواری حوورییان پێوەیە. وەک ئیزەدی ئاماژە دەکات، نزیکەی سێ چارەکی ناوی تیرە کوردییەکان و نیوەی ناوی شوێنەکان لە بنەچەی حوورییەوە هاتوون، لەوانە ڕووبارەکانی وەک موراد و شارەکانی وەک ماردین.
لە دەیەی 820ی پێش زاییندا، ماننا چینی ئەرستۆکراتی گەورەی هەبوو کە دەسەڵاتی پاشای سنووردار دەکرد و پەرەی بە کۆمەڵگای بەخێوکارانی ئەسپ و ئاودێریکاران دەدا. لە ژێر فەرمانڕەواییی ئیرانزوو (نزیکەی 725–720 پێش زایین) گەیشتنە لووتکە و کۆنترۆڵی ئەو خاکانەیان دەکرد کە لە دەریاچەی ورمێوە بۆ باشوور تا زاگرۆس درێژ دەبوونەوە. ئەم سەرهەڵدانە ئاشتییانە نەبوو؛ مامەڵەکردن لەگەڵ هاوپەیمانی و ڕکابەریی ئورارتوو و ئاشووری دەخوازت. ئورارتووییەکان لەسەر خاکی ماننا قەڵایان بنیات نا، بەڵام ماننا دەرفەتەکانی شەڕە ئاشووری–ئورارتووییەکانی قۆستەوە بۆ فراوانبوون لە ناوەڕاستی سەدەی 8دا.
ئەمە وێنا بکەن: لە خاکێکدا کە زستان سەرمای سەختی هەیە و هاوین دەسووتێنێت، مانناییەکان کەناڵی ئاودێرییان بنیات نا کە دەشتە وشکەکانی دەکرد بە ناوەندی دانەوێڵە. ئابوورییەکەیان پشت بە باجی ملکەچی، بازرگانی و ئاژەڵداری دەبەست؛ ئەسپەکان بە تایبەتی نرخدار بوون و دواتر ئاشوورییەکان بۆ گالیسکە جەنگییەکانیان حەزیان بەو ئەسپانە بوو. ئەم خۆبەسەییە سەربەخۆیی بەرهەم دەهێنا، خەسڵەتێک کە کورد باش دەیناسێت. لە کاردووخۆیە کۆنەکانەوە (کە زێنۆفۆن ئاماژەی پێیان کردووە) تا پێشمەرگەی هاوچەرخ، گەلەکانمان هەمیشە نرخێکیان بۆ ئەو خۆبەڕێوەبردنە داناوە کە لە خاکی وا دروست دەبێت.
ئایینی فرەخوداییی شانشینەکە، بە خوداوەندەکانێک کە ڕەنگە لەگەڵ حوورییەکان هاوبەش بووبن، هێمای لەخۆ دەگرت کە لە یەزدانپەرستیی کوردیدا (ئێزدییەت، عەلەوییەت، یارسانییەت) بەردەوامن. نەخشە ئەفسانەییەکانی هونەری ماننا، وەک وێنە باڵدارەکان و دارە پیرۆزەکان، لە فریشتە تاووسەکان و ئاگری هەمیشەییماندا دەنگ دەدەنەوە. ئەمە ڕێکەوت نییە؛ مانناییەکان چینێکی سەرەتاییی ئەو تۆمارە کولتوورییە چەندچینەی کوردن کە تێیدا بناغە حوورییەکان پشتگیریی پێکهاتە ئێرانییەکانی سەرەوەیان دەکرد.
کۆمەڵگا و کولتوور: تابلۆیەکی زیندووی هەمەڕەنگ
کۆمەڵگای ماننا پلەبەندی کراو بوو، بەڵام زیندوو و گۆڕاو بوو؛ پاشایەکی هەبوو کە چینی ئەرستۆکراتی بەهێز ڕاوێژی پێ دەدا (و دەسەڵاتی سنووردار دەکرد). شارە قەڵاکراوەکانی وەک ئیزیرتوو پیشەوەری لەخۆ دەگرت کە کاشیی ڕووپۆشکراو بە مینا و بەرهەمی کانزاییان دروست دەکرد، وەک لە هەڵکۆڵینەکانی قەڵایچیدا دەبینرێت. ئەوان جوتیاری نیشتەجێ بوون، بە پێچەوانەی ئەو وێنا کۆچەرییە باوانەی زۆرجار دەدرێنە پاڵ ئێرانییە کۆنەکان.
لە ڕووی ئابوورییەوە، ئاودێری پاڵپشتیی بەروبوومەکانی دەکرد و بەخێوکردنی مانگا و ئەسپ بازرگانیی بەهێز دەکرد. ئاشوورییەکان دواتر ئەمەیان بۆ سوپای خۆیان قۆستەوە، بەڵام لە سەرەتادا ماننای بەهێز دەکرد. لە ڕووی کولتوورییەوە، نەریتە حوورییەکان لەگەڵ نەریتە تازەسەرهەڵداوە ئێرانییەکان تێکەڵ دەکرد؛ گۆزەگری و بیناسازی کاریگەریی ئورارتوو نیشان دەدەن و ناوەکان گۆڕانی هیندۆئەورووپی دەردەخەن.
ئایینەکە فرەخودایی بوو و ڕەنگە پەیوەندیی بە خوداوەندە حوورییەکانەوە هەبووبێت. هاوشێوەییە شوێنەوارناسییەکان لەگەڵ کولتووری تریالێتی–ڤانادزۆر (پێشەئەرمەنی) ئاماژە بە پەیوەندیی قەفقازیی فراوانتر دەکەن، بەڵام بۆ کورد خاڵی سەرەکی پەیوەندیی حوورییە. باوەڕە ئێزدییەکانی فیضانە خودایییەکان و گەڕانەوەی ڕۆح لەگەڵ تێڕوانینە حوورییەکان بۆ جیهان هاوشێوەن و هێماکانی شوێنەوارە مانناییەکان لەگەڵ هونەری پیرۆزی کوردی دەگونجێن.
لە ڕووی کۆمەڵایەتییەوە، بە ئەگەری زۆر ژنان ڕۆڵیان لە فەرمانڕەواییدا هەبووە، کە لە نموونە ناوچەییەکانەوە هەڵهێنجراوە. ئەم زیندووییە، هونەر و بازرگانی و باوەڕ، شارستانییەتێک دەردەخات کە تەنها لە قۆناغی مانەوەدا نەبوو، بەڵکو گەشەی دەکرد. لە پەیوەندی بە کوردەوە: حەماسە زارەکییەکانمان، وەک مەم و زین نەخشە کۆنەکان دەپارێزن؛ مۆسیقا و هەڵپەڕکێمان ڕیتمەکانی زاگرۆس دووبارە دەکەنەوە. داتا جینییەکانی شوێنەکانی سەردەمی ئاسن هیچ تێکەڵبوونێکی دەشتە بەرفراوانەکان نیشان نادەن کە تایبەتمەندیی هیندۆئێرانییەکانە و لەگەڵ ڕەچەڵەکە قەفقازی–ئێرانییەکانی کورد (CHG) دەگونجێن؛ جیاوازن، بەڵام پەیوەندیدارن. کورد چاودێری هاوچەرخی ئەم میراتەیە و چینەکان بە یەکەوە تێکەڵ دەکات، وەک مانناییەکان دەیانکرد.
بەرگریی حەماسی: جەنگ لە بەرامبەر زەبەلاحە ئاشوورییەکە
ئێستا دەگەینە ناوەڕۆکی چیرۆکەکەمان: ڕاوەستانی ماننا لە بەرامبەر ئاشوور، ئەو زلهێزەی بەشێکی فراوانی ڕۆژهەڵاتی نزیکی داگیر کردبوو. لە سەدەی 9ەوە، ئاشوورییەکان چاویان لە سەرچاوە و پێگەی ماننا بوو. پێشڕەویی شەڵمەناسەر III لە 843 پێش زاییندا بەبێ باجپێدان پاشەکشەی پێ کرا و شێوازی پەیوەندییەکەی دیاری کرد.
لە سەدەی 8دا، گرژییەکان توندتر بوون. لە ژێر فەرمانڕەواییی ئیرانزوودا، ماننا لە بەرامبەر ئورارتوو هاوپەیمانی لەگەڵ ئاشوور بەست، بەڵام ناکۆکیی ناوخۆ، وەک لەسەرکارلابردنی ئازا لە 719 پێش زاییندا، ڕێگای بۆ هێرش خۆش کرد. سەرگۆن II لە 716 پێش زاییندا هێرشی کرد، ئیزیرتووی گرت و ماننای بۆ بەخێوکردنی ئەسپ بەکار هێنا. بەڵام مانناییەکان یاخی بوون و لەگەڵ کیمێرییەکان هاوپەیمانییان بەست، کە لە 705 پێش زاییندا سەرگۆنیان کوشت.
سەدەی 7 شاهیدی بەرگرییەکی توند بوو. لە 676 پێش زاییندا، لە سەردەمی ئەسەرحەدۆندا، بازرگانیی ئەسپی ئاشوورییان تێک دا. پاشا ئەحشێری (فەرمانڕەوایی تا دەیەی 650ی پێش زایین) باجی دەدا، بەڵام خاکەکەی فراوان دەکرد؛ تا لە دەوروبەری 660 پێش زاییندا شکستی هێنا و ئەمە بووە هۆی یاخیبوون. هێرشەکانی سکیتییەکان لاوازیان کرد، بەڵام ئواڵلی لە بەرامبەر مادەکان هاوپەیمانی لەگەڵ ئاشوور بەست.
لووتکەی ڕووداوەکان: جەنگی قەبلین لە 616 پێش زاییندا، کە تێیدا هێزە ئاشووری–مانناییەکان لە بەرامبەر بابلییەکان کەوتن و ڕێگای بۆ کۆنترۆڵی ماد بەسەر ماننادا تا 611 پێش زایین خۆش کرد. سەرەڕای ئەوەی لەناو ماددا تێکەڵ بوو، ماننا زیاتر لە ئورارتوو و ئاشوور بەردەوام بوو؛ بەڵگەیەک بۆ پتەوی و خۆڕاگری.
هاوشێوەییەکان لەگەڵ کورد سەرنجڕاکێشن. وەک ماننا کە بەرگریی لە بەرامبەر ئاشوور کرد، کوردیش لە بەرامبەر ئیمپراتۆرییەتە عوسمانی، فارسی و عەرەبییەکان جەنگا. ڕاوەستانی پێشمەرگە لە بەرامبەر داعش یاخیبوونە مانناییەکان وەبیر دەهێنێتەوە؛ ڕوانگەی ئێمە کە جگە لە شاخەکان هاوڕێمان نییە، ڕەگی لە ماننادایە. شکستە کۆنەکان نەیانتوانی بیانەسڕنەوە؛ لەناو ماددا تێکەڵ بوون، کە پێشینەکانی کورد بوون. «مینی»ی کتێبی پیرۆز (یەرمیا 51:27) بە مانناوە دەبەسترێتەوە و تەنانەت پەیوەندیی بە «ئەرمەنستان»ەوە هەیە، بەڵام ناوەڕۆکەکە خۆڕاگریی زاگرۆسە.
دیمەنێک لە گێڕانەوەکە: ئەحشێری وێنا بکەن کە تیرەکان لە بەرامبەر سوپا گەورەکانی ئاشوور کۆ دەکاتەوە و ئەسپەکان بە دەنگی هەورەبروسکەدا بە دەشتەکانی ورمێدا دەڕۆن. تیر دەفڕێت و قەڵغان بە یەکدا دەکێشرێت؛ دیمەنێک کە لە کۆبانی یان هەڵەبجە دووبارە بووەتەوە. ئەم بەرگرییە شکست نییە؛ کوورەیەکە کە مانەوە تێیدا دادەڕێژرێت.
دروستکردنی پەیوەندی: مانناییەکان وەک باوباپیرانی کورد
ئەم پەیوەندییە لاواز نییە؛ پشت بە بەڵگە دەبەستێت. کورد ڕەچەڵەکی خۆی بۆ ماد دەگەڕێنێتەوە، بەڵام ماد لە دەوروبەری 609 پێش زاییندا مانناییەکانی لە خۆی گرت. ئیزەدی بنەچەی کورد بۆ ڕەگە حوورییەکان دەگەڕێنێتەوە و مانناییەکان بە بنەماڵەیەکی فەرمانڕەوای سەرەکی دەزانێت. لە ڕووی زمانەوانییەوە: کوردی وشە حوورییەکانی پاراستووە و ناوی شوێنەکانی وەک وان (لە بیاینێلیی حوورییەوە) بەردەوامن.
لە ڕووی جینییەوە: نموونەکانی حەسەنلوو نزیکی بە دەشتی بەرزی ئەرمەنستان نیشان دەدەن، بەڵام لە هیندۆئێرانییەکان جیاوازن و زیاتر لە فارسەکان لەگەڵ پێکهاتە جینییە کوردییەکان دەگونجێن. لە ڕووی کولتوورییەوە: هێماکانی یەزدانپەرستی، لە خشتە مانناییەکانەوە تا تاووسە ئێزدییەکان، پردێک لە نێوان سەردەمەکاندا دروست دەکەن.
لە ڕووی مێژووییەوە، «کاردا»ی سومەری (3000 پێش زایین) ڕەنگە بە کوردەوە پەیوەندیی هەبێت و لە ڕێگەی حووری–میتانییەوە بۆ ماننا گۆڕابێت. تا سەردەمی ڕۆمان، ئەو گرووپانەی لەناو گەلانی تردا تێکەڵ بووبوون، وەک مانناییەکان، «کۆمەڵە پێکهاتە نەتەوەییەکانی کورد»یان پێک هێنا.
ڕوانگەی پشتیوانی لە کورد: ئەم مێژووە بەرەنگاری ئەو گێڕانەوانە دەبێتەوە کە کورد دەسڕنەوە. ئەو تورکانە یان فارسانەی کۆنایەتیی کورد ڕەت دەکەنەوە، ڕاستییەکان پشتگوێ دەخەن؛ مانناییەکان بەڵگەی ڕەگە قووڵەکانی ئێمەن. لە دیاسپۆرا یان لە نیشتماندا، ئەمە ئیلهامبەخشی یەکگرتنە.
میرات: ئیلهامبەخشی خەباتە هاوچەرخە کوردییەکان
کەوتنی ماننا چیرۆکەکەی کۆتایی پێ نەهێنا؛ تۆوی ئیمپراتۆرییەتەکانی چاند. لەناو ماد و پاشان فارسدا تێکەڵ بوون و گیانی بەرگرییان لە گێڕانەوە کوردییەکاندا بەردەوامە. ئەمڕۆ، لەناو هەوڵەکانی خۆبەڕێوەبردن لە ڕۆژاوا، باشوور، ڕۆژهەڵات و باکووردا، ڕاوەستانی ماننایی لە کردارەکانماندا دەردەخەین.
شوێنەوارناسی زیندوویان دەکاتەوە: بەردە نووسراوەکانی قەڵایچی پاشا لەبیرکراوەکانمان وەبیر دەهێننەوە. خەباتە ژینگەییەکان بۆ ورمێ چاودێریی کۆنی ژینگە ڕەنگ دەدەنەوە. لە ڕووی کولتوورییەوە، جەژنەکان و مۆسیقا پەیوەندییەکان دەپارێزن.
کۆتایی: مانناییەکان تەنها شانشینێک نەبوون؛ باوباپیرانی ئێمە بوون و فێریان کردین کە ئیمپراتۆرییەتەکان هەڵدەوەشێنەوە، بەڵام گەلان دەمێننەوە. وەک کورد، با بە بنیاتنانی داهاتوومان بە هەمان گیانی نەچەماوە ڕێز لەم میراتە بگرین. لە هەولێرەوە تا دیاربەکر، شاخەکانمان چیرۆکەکانیان چرپە دەکەن. بژی کوردستان!
ڕووداوە سەرەکییەکان و خشتەی کاتی: خەباتە حەماسییەکەی ماننا (نزیکەی 843–609 پێش زایین)
مێژووی شانشینی ماننا گێڕانەوەیەکی ئارامی پاشا و یادگارییەکان نییە. خشتەیەکی کاتیی ناڕێک و تەژی لە هەوڵی مانەوەیە، کە بە خوێن، هاوپەیمانیی شکێنراو و یاخیبوونی بێوچان نووسراوە. چیرۆکی ماننا، کە نزیکەی دوو سەدە و نیو دەگرێتەوە، چیرۆکی شانشینێکی ڕێژەیی بچووکی ناوچە شاخاوییەکانە کە جار بە جار زیاتر لە قەبارەی خۆی کاریگەریی هەبوو و زلهێزەکانی ئاشوور و ئورارتووی لە بەرامبەر یەکدا بەکار دەهێنا، لە هەمان کاتدا بە توندی لە سەروەریی خۆی دەپاراست. بۆ کورد، ئەم خشتەیەی کات پەیوەندییەکی قووڵی بە ئەزموونی خودی خۆمانەوە هەیە. ئاوێنەی مێژووی خۆمانە: گەلێک کە لە نێوان ئیمپراتۆرییەتەکاندا گیر بووە و هونەری ملکەچیی تاکتیکی، یاخیبوونی تەقینەوەئاسا و لە کۆتاییدا مانەوەی کولتووری لە ڕێگەی تێکەڵبوون لەناو گەلانی تردا فێر بووە.
لە خوارەوە گێڕانەوەیەکی ورد و بە ڕیزبەندیی کات لە ڕووداوە سەرەکییەکان هاتووە، بە جەختکردنەوە لەو ساتانەی خۆڕاگریی شانشینەکەیان داڕشت.
یەکەم ڕووبەڕووبوونەوەکان و داڕشتنی ناسنامە (843–745 پێش زایین)
ماننا یەکەم جار لە 843 پێش زاییندا دەچێتە مێژووی نووسراوەوە، لە هەڵمەتی پاشای ئاشوور شەڵمەناسەر IIIدا. ساڵنامە ئاشوورییەکان ڕۆیشتنێک بۆ «خاکی ماننای» (KUR Man-na-a-a) تۆمار دەکەن. ڕووبەڕووی فەرمانڕەوایەک بە ناوی ئوداکی بوونەوە، بەڵام هیچ تۆمارێک لە جەنگ، باجپێدان یان داگیرکردن نییە. ئەم شێوازە، کە سوپاکانی ئاشوور دەهاتن، دەیانپشکنی و پاشان بەبێ ملکەچیی تەواو دەکشانەوە، سەدەی دواتری دیاری دەکرد.
لە 829 پێش زاییندا، شەڵمەناسەر III بۆ دووەم پێشڕەویی گەورە گەڕایەوە. دیسان ئاشوورییەکان نەیانتوانی کۆنترۆڵی بەردەوام مسۆگەر بکەن. لەم ماوەیەدا (نزیکەی 830–765 پێش زایین)، پاشاکانی ئورارتوو ئیشپوینی، مێنووا و ئەرگیشتی I جار بە جار لە باکوورەوە هەڵمەتیان بۆ ناو قووڵاییی خاکی ماننا کرد. ئورارتوو تەنانەت قەڵای لەسەر خاکی ماننا بنیات نا، بە تایبەتی لە باکووری ڕۆژاوا لە دەوروبەری دەریاچەی ورمێ. ماننا لە جیاتی هەڵوەشانەوە دەستی بە یەکخستنی هێزی خۆی کرد. تا دەیەی 820ی پێش زایین، لە کۆنفیدراسیۆنێکی هۆزەکیی شل و شۆڕەوە گۆڕابوو بۆ شانشینێکی ڕێکخراو بە چینی ئەرستۆکراتی بەهێزی خاوەن زەوی، کە دەسەڵاتی پاشای سنووردار دەکرد؛ سیستەمێکی دەسەڵاتی ناناوەندیی زۆر هاوشێوەی سیستەمی کوردی.
ئەم دەیە سەرەتاییانە بنەڕەتی بوون. فشاری بەردەوامی دوو ئیمپراتۆرییەتی ڕوو لە فراوانبوون مانناییەکانی ناچار کرد هێزی سوارییەکی باڵادەست، قەڵای شاخیی پتەو و دیپلۆماسییەکی نەرمونیان پەرە پێ بدەن کە دواتر بووە بەهێزترین چەکیان.
سەردەمی زێڕینی ئیرانزوو و خیانەتە گەورەکە (744–716 پێش زایین)
فەرمانڕەواییی پاشا ئیرانزوو (نزیکەی 737–717 پێش زایین) لووتکەی ماننا دیاری دەکات. لە 744 پێش زاییندا، پاشای ئاشوور تیگلات–پیلەسەر III پارێزگای پارسووای لە سنووری باشووری ماننا جیا کردەوە. ئیرانزوو لە بەرامبەر دراوسێیەکی نوێ و بەهێزدا بڕیارێکی پراگماتیکی دا: بە فەرمی بووە فەرمانڕەوایەکی ژێردەستی ئاشوور. لە بەرامبەر دابینکردنی ئەسپ، مانگا و باجدا، ماننا پاراستنی ئاشووری لە بەرامبەر ئورارتوو و دەرفەتی فراوانبوون بەرەو ڕۆژهەڵات و باکوور بەدەست هێنا.
بۆ نزیکەی بیست ساڵ، ئەم هاوپەیمانییە بەردەوام بوو. ماننا دەوڵەمەند بوو و خاکەکەی فراوان بوو، لە کەنارەکانی باشووری دەریاچەی ورمێوە تا قووڵاییی زاگرۆس درێژ دەبووەوە. بەڵام هاوپەیمانییەکە هەمیشە نائارام بوو. لە 719 پێش زاییندا، دەستبەجێ دوای مردنی ئیرانزوو، کارەسات ڕوویدا. کوڕەکەی، ئازا لەلایەن برای خۆی ئوللووسوونووەوە کوژرا و ئەویش پاشان لەگەڵ پاشای ئورارتوو ڕووسا I هاوپەیمانی بەست. چەند پارێزگایەکی ماننایی بە ڕابەرایەتیی پارێزگاری بەهێز، میتاتیی زیکیرتوو، بەشداریی یاخیبوونەکەیان لە بەرامبەر ئاشوور کرد.
وەڵامەکە خێرا و دڕندانە بوو. لە 716 پێش زاییندا، سەرگۆن II هێرشێکی سەرتاسەریی دەست پێ کرد. پایتەختی ئیزیرتووی گرت، ڕابەرانی یاخیبوونەکەی لەوانە بەگداتیی ئوویشدیش و میتاتی ئێعدام کرد و ژمارەیەکی زۆری نیشتەجێگەی سووتاند. ئوللووسوونوو گیرا، لە بەردەم خەڵکدا سووکایەتیی پێ کرا و پاشان وەک پاشایەکی دەستکرد گەڕێندرایەوە سەر کار. سەرگۆن ناوچە سەرەکییەکانی خستە ژێر دەسەڵاتی خۆی بۆ مسۆگەرکردنی بازرگانیی زۆر گرنگی ئەسپ و قەڵای ئاشووریی نوێی بنیات نا. ئەم هەڵمەتە یەکێکە لە باشترین هێرشە ئاشوورییە تۆمارکراوەکان بۆ زاگرۆس و زامی 716 پێش زایین ڕقی ماننایی بەرامبەر ئاشوور بۆ چەندین نەوە بەردەوام دەکرد.
سەدەی یاخیبوونەکان (676–650 پێش زایین)
دوای مردنی سەرگۆن لە 705 پێش زاییندا (لە جەنگ لەگەڵ هێرشبەرە کیمێرییەکان، کە ڕەنگە لەلایەن لایەنە دژەئاشوورییەکانی مانناوە بانگ کرابن یان پشتیوانییان لێ کرابێت)، شانشینەکە لە ژێر سەنحاریبدا ماوەیەک لە خۆبەڕێوەبردنی ڕێژەیی بەهرەمەند بوو. بەڵام فشارەکە لە ژێر ئەسەرحەدۆندا گەڕایەوە.
لە 676 پێش زاییندا، مانناییەکان یاخیبوونێکی گەورەیان دەست پێ کرد کە بە تایبەتی ئامانجی تێکدانی بازرگانیی ستراتیژیی ئەسپی ئاشووری بوو کە لە پارسوواوە دەهات. ئەسەرحەدۆن بە هەڵمەتە سزاگەرەکان وەڵامی دایەوە. گەورەترین تاقیکردنەوە لە فەرمانڕەواییی پاشا ئەحشێری (نزیکەی 675–650 پێش زایین)دا هات. ئەحشێری فەرمانڕەوایەکی بەرزەفڕ بوو کە سنوورەکانی ماننای فراوان دەکرد و لە ڕواڵەتدا باجی دەدا. لە دەوروبەری 660 پێش زاییندا، ئاشوورییەکان لە ژێر ئاشووربانیپالدا شکستێکی کارەساتباریان بە ماننا هێنا. شارە سەرەکییەکان تاڵان کران و شانشینەکە بۆ لێواری لەناوچوون پاڵ پێوە نرا.
ئەوەی دواتر ڕوویدا سەرنجڕاکێشە. مانناییەکان لە جیاتی ملکەچبوون، یاخیبوونێکی ناوخۆییی توندوتیژ هەڵگیرساند. چینی ئەرستۆکرات دژ بە ئەحشێری ڕاپەڕی و بە ئەگەری زۆر کوژرا یان لەسەر کار لا برا. ئەم جەنگە ناوخۆییە، کە چەندین ساڵی خایاند، ڕاستییەکی بنەڕەتی دەربارەی کولتووری سیاسیی ماننایی و دواتر کوردی نیشان دەدات: ئامادەتر بوون خۆیان لەت بکەن وەک لەوەی لە ژێر دەسەڵاتی بەردەوامی بیانی بژین.
دوایین ڕاوەستان و تێکەڵبوون (650–609 پێش زایین)
تا ناوەڕاستی سەدەی 7، لە ژێر پاشا ئواڵلی (کوڕی ئەحشێری) و دواتر ئێریسینیدا، ماننا ماندوو و بێهێز، بەڵام هێشتا مەترسیدار بوو. هاوپەیمانییەکانیان گۆڕی و لە بەرامبەر هەڕەشەی ڕوو لە زیادبوونی مادەکاندا پشتیوانییان لە ئاشوور کرد. لە 616 پێش زاییندا، لە جەنگی قەبلیندا، سوپایەکی هاوبەشی ئاشووری–ماننایی لەلایەن پاشای بابل نەبۆپۆلاسەرەوە بە تەواوی تێک شکێنرا.
ئەمە سەرەتای کۆتایی بوو. لە نێوان 615 و 611 پێش زاییندا، لە کاتێکدا ئیمپراتۆرییەتی ئاشوور لە ژێر هێرشە هاوبەشەکانی بابلییەکان، مادەکان و سکیتییەکاندا هەڵدەوەشایەوە، مادەکان بە ڕابەرایەتیی کیاکسارێس بە زاگرۆسدا بڵاو بوونەوە. ماننا، کە سەدەیەک جەنگ لاوازی کردبوو، داگیر کرا. تا 609 پێش زایین، شانشینی ماننا وەک دەوڵەتێکی سەربەخۆ کۆتایی هات. خاک و دانیشتووانەکەی لەناو ئیمپراتۆرییەتی ماددا تێکەڵ بوون.
بەڵام ئەمە لەناوچوون نەبوو. مانناییەکان ون نەبوون. لە پێکهاتە سیاسی و سەربازییەکەی ماددا تێکەڵ بوون، هەروەک مادەکان دواتر بەشدارییان لە پێکهێنانی بنەما نەتەوەیی و کولتوورییەکانی کورد کرد. چینی ئەرستۆکراتیان، نەریتەکانی بەخێوکردنی ئەسپ، تاکتیکەکانی جەنگی شاخ و گیانی خۆبەڕێوەبردنی پتەویان بووە بەشێک لە میراتە قووڵەکەی کورد.
ئەم خشتەیەی کات زیاترە لە مێژووی کۆن. چیرۆکی ئەوەیە کە گەلێک چۆن فێری مانەوە لە نێوان زەبەلاحەکاندا بوو؛ وانەیەک کە کورد لە هەموو سەدەیەکی دواتردا ناچار بووە دووبارە فێری بێتەوە.
پرسیار و وەڵام: ئاشکراکردنی نهێنییەکانی مانناییەکان و میراتە کوردییەکەیان
کە لەم زنجیرە بابەتە پشتیوانەی کورددا بەردەوام دەبین لە لێکۆڵینەوە لە شانشینی کۆنی ماننا، کاتی ئەوەیە وەڵامی هەندێک لە باوترین پرسیارەکان بدەینەوە کە لە باسکردنی ئەم بەشە سەرنجڕاکێشەی مێژوودا دێنە ئاراوە. مانناییەکان، بە بەرگریی نەچەماوەیان لە بەرامبەر دەسەڵاتی ئاشوور و ڕەگە قووڵەکانیان لە شاخەکانی زاگرۆس، زیاتر لە تەنها ئیمپراتۆرییەتێکی لەبیرکراو نوێنەرایەتی دەکەن؛ گیانی بەردەوامی خۆڕاگریی کورد بەرجەستە دەکەن. لە خوارەوە پرسیار و وەڵامێکم لەسەر بنەمای تۆمارە مێژووییەکان، دۆزراوە شوێنەوارناسییەکان و تێڕوانینی زانایان کۆ کردووەتەوە، بە هەمیشە جەختکردنەوە لە پەیوەندییەکان بە کوردی هاوچەرخەوە. جا خولیای مێژووتان هەبێت، کوردێکی شاناز بن یان تەنها حەز بە زانین بکەن، ئەم وەڵامانە ئامانجیان تیشکخستنە سەر ئەوەیە کە ئەم گەلە کۆنە چۆن بەشداری لە میراتە هاوبەشەکەماندا دەکات. با دەست پێ بکەین!
1. مانناییەکان کێ بوون و لە کوێ دەژیان؟
مانناییەکان، کە بە ماننای یان مانناش ناسراون، گەلێکی کۆن بوون کە لە سەدەی 10ی پێش زاییندا شانشینێکیان دامەزراند و تا دەوروبەری سەدەی 7ی پێش زایین بەردەوام بوو. ناوەندی خاکەکەیان لە باشوور و باشووری ڕۆژهەڵاتی دەریاچەی ورمێ بوو، لە شاخە سەختەکانی زاگرۆس؛ ناوچەیەک کە لەگەڵ کوردستانی ئێران، بەشێک لە کوردستانی عێراق و باکووری ڕۆژاوای ئێرانی ئەمڕۆ یەک دەگرێتەوە. شوێنە سەرەکییەکان پایتەخت، ئیزیرتوو (نزیک سەقزی ئەمڕۆ)، و گەنجینە شوێنەوارناسییەکانی وەک گردی حەسەنلوو و زیویە دەگرنەوە.
ئەم خاکە بۆ کورد ڕێکەوت نییە؛ خودی لانکەی ناسنامەی ئێمەیە. لێکۆڵینەوە جینییەکانی شوێنەکانی وەک حەسەنلوو ڕەچەڵەکێک نیشان دەدەن کە ڕاوچی–کۆکەرەوەکانی قەفقاز، ئێرانییەکانی سەردەمی بەردینی نوێ و جوتیارە ئەنادۆڵییەکان تێکەڵ دەکات؛ پێکهاتەیەک کە زۆر نزیکە لە پێکهاتەی کوردی هاوچەرخ. زانایان پێیان وایە مانناییەکان بەشێک لە پێکهاتەی هەمەڕەنگی نەتەوەیی بوون کە گۆڕا بۆ کورد، بە ڕەگە زمانەوانی و کولتوورییە حوورییەکانیان وەک بنەمایەک کە کاریگەرییە هیندۆئێرانییە دواترەکانی گرووپەکانی وەک ماد لەسەر زیاد کرا. لە بنەڕەتدا، مانناییەکان جەنگاوەر و جوتیاری ناوچە شاخاوییەکان بوون کە شاخیان دەکرد بە قەڵا، هەروەک هۆزە کوردییەکان بۆ هەزاران ساڵ کردوویانە.
2. مانناییەکان بە چ زمانێک دەدووان و چ پەیوەندییەکی بە کوردییەوە هەیە؟
باوەڕ وایە زمانی ماننایی بەشێک بووبێت لە خێزانی حووری–ئورارتوویی، گرووپێکی ناهیندۆئەورووپی کە لە ڕۆژهەڵاتی نزیکی کۆندا پێی دەدووان. بەڵام ناوە پاشایەتییەکانی وەک ئیرانزوو («لە ئارییەکان») ئاماژە بە کاریگەریی هیندۆئەورووپیی ئێرانیی ڕوو لە زیادبوون دەکەن لەناو دەستەبژێرەکاندا تا سەدەی 8ی پێش زایین. ئەم تێکەڵبوونە ڕەنگدانەوەی کۆمەڵگایەکی لە قۆناغی گواستنەوەدایە کە توخمە ئێرانییە کۆچبەرەکانی لە خۆ دەگرت و لە هەمان کاتدا بنەما حوورییەکانی دەپاراست.
بۆ کورد، ئەمە گرنگە چونکە زمانی ئێمە، کوردی، هیندۆئێرانییە، بەڵام ژمارەیەکی زۆر وشەی خوازراو و ناوی شوێنی حووری دەپارێزێت. تا نیوەی ناوی شوێنە کوردییەکان و سێ چارەکی ناوی تیرەکان بۆ بنەچەی حووری دەگەڕێنەوە، لەوانە ڕووبارەکانی وەک موراد و شارەکانی وەک ماردین. مانناییەکان چینێکی سەرەتایی لەم پێکهاتە زمانەوانییە چەندچینەدا نوێنەرایەتی دەکەن، کە تێیدا بنەما کۆنە نائێرانییەکان پشتگیریی پەرەسەندنی ئەو کوردییەیان کرد کە ئەمڕۆ دەیناسین. ئەم پەیوەندییە جەخت لەوە دەکاتەوە کە کورد تازە نەهاتووە، بەڵکو پارێزەری ڕەسەنی زاگرۆسە و میراتە جۆراوجۆرەکان لە ناسنامەیەکی یەکگرتوودا تێکەڵ دەکات.
3. مانناییەکان چۆن بەرگرییان لە بەرامبەر ئیمپراتۆرییەتی ئاشوور کرد؟
مانناییەکان شارەزای جەنگی چریکی و هاوپەیمانیی ستراتیژی بوون و سەرەڕای کەمتر بوونی ژمارەیان، جار بە جار هێزە بەهێزەکەی ئاشوورییان ڕادەگرت. لە پێشڕەوییە شکستخواردووەکانی شەڵمەناسەر III لە 843 و 829 پێش زاییندا تا هەڵمەتە دڕندانەکەی سەرگۆن II لە 716 پێش زاییندا کە ئیزیرتووی گرت بەڵام نەیتوانی گیانیان بشکێنێت، مانناییەکان جار بە جار یاخی بوون.
پاشاکانی وەک ئەحشێری (نزیکەی 675–650 پێش زایین) خاکیان فراوان دەکرد و لە ڕواڵەتدا باجیان دەدا، بەڵام دواتر شکستیان دەهێنا و لە جیاتی ملکەچیی تەواو یاخیبوونی ناوخۆیان هەڵدەگیرساند. تەنانەت لە دوایین ڕۆژەکانیاندا، پێش ئەوەی لە دەوروبەری 609 پێش زاییندا لەناو ماددا تێکەڵ ببن، لە بەرامبەر مادەکان هاوپەیمانییان لەگەڵ ئاشوور بەست.
ئەم ڕاوەستانە بە قووڵی مێژووی کورد ڕەنگ دەداتەوە. هەروەک مانناییەکان خاکە شاخاوییەکەیان بۆ تاکتیکی هێرشکردن و پاشەکشەکردن بەکار دەهێنا، کورد ستراتیژیی هاوشێوەی لە بەرامبەر ئیمپراتۆرییەتەکان، لە عوسمانییەکانەوە تا ڕژێمی سەدام حسێن، بەکار هێناوە. ڕاوەستانی پێشمەرگە لە بەرامبەر داعش لە کۆبانی یاخیبوونە مانناییەکان وەبیر دەهێنێتەوە؛ بەڵگەی ئەوەی ڕوانگەی گەلەکەمان کە «جگە لە شاخەکان هاوڕێمان نییە» ڕەگی کۆنی لە جەنگاوەرە نەچەماوەکانی ماننادایە.
4. مانناییەکان پەیوەندییان بە مادەکانەوە هەبوو و ئەمە چۆن بە کوردەوە دەبەسترێتەوە؟
بە تەواوی؛ مانناییەکان پێشینە و بەشدارانی پێکهێنانی ئیمپراتۆرییەتی ماد بوون. تا کۆتایی سەدەی 7ی پێش زایین، کە هێزی ئاشوور لاواز بوو، مادەکان بە ڕابەرایەتیی کیاکسارێس لە دەوروبەری 609 پێش زاییندا ماننایان داگیر کرد و لە خۆیان گرت. مانناییەکان ون نەبوون؛ چینی ئەرستۆکراتیان، نەریتە سەربازییەکان و توخمە کولتوورییەکانیان لە چوارچێوەی ماددا تێکەڵ بوون. کورد زۆرجار بنەچەی خۆی بۆ ماد دەگەڕێنێتەوە، بەڵام ئەمە چینی مانناییش دەگرێتەوە. وەک سەرچاوەیەک ئاماژە دەکات، مانناییەکان «باوباپیرانی مادەکان و بەشێک لە پێکهاتنی نەتەوەی کورد» بوون.
ئەم تێکەڵبوونە کلیلی تێگەیشتنە لە ناسنامەی کورد: تێکەڵەیەک لە دانیشتووە ڕەسەنە حوورییەکان، واتە مانناییەکان، و کۆچبەرە هیندۆئێرانییەکانی وەک ماد. بەڵگە جینییەکان پشتگیریی ئەمە دەکەن و نیشان دەدەن کورد ڕەچەڵەکی لە ڕەسەنە میزۆپۆتامییەکان و هۆزە ئێرانییەکانەوەیە، بە مانناییەکان وەک توخمێکی بنەڕەتی. ڕەتکردنەوەی ئەم پەیوەندییە زۆرجار تاکتیکێکی سڕینەوەیە لەلایەن دەوڵەتە دراوسێکانەوە، بەڵام ڕاستییەکان پشتڕاست دەکەنەوە کە کورد میراتگری هاوچەرخی ئەم میراتە تێکەڵەیە.
5. کۆمەڵگا و کولتووری ماننایی چۆن بوو؟
کۆمەڵگای ماننایی پلەبەندیی هەبوو، بەڵام ناناوەندی بوو و پاشایەکی هەبوو کە دەسەڵاتەکەی لەلایەن چینی ئەرستۆکراتی بەهێزی خاوەن زەوی و پارێزگارانەوە سنووردار دەکرا. ئاودێریکار، بەخێوکاری ئەسپ و کانزاکاری لێهاتوو بوون، وەک شوێنەوارەکانی قەڵایچی و زیویە، لەوانە خشتەی ڕووپۆشکراو بە مینا و زیوەری وردەکاریکراو، بەڵگەی ئەوەن. ئابوورییەکەیان بە کشتوکاڵ، ئاژەڵداری و بازرگانی گەشەی دەکرد و ئەسپ هەناردەیەکی بەنرخ بوو کە ئاشوورییەکان بۆ گالیسکە جەنگییەکانیان چاویان لێ بوو.
لە ڕووی کولتوورییەوە، ئایینێکی فرەخودایییان بە کاریگەریی حووری پەیڕەو دەکرد کە نەخشەکانی وەک پەیکەری باڵدار و دارە پیرۆزەکانی تێدا بوو و لە یەزدانپەرستیی کوردیدا، واتە ئێزدییەت، عەلەوییەت و یارسان، بەردەوامن. ئەم بەردەوامییە ئایینییە سەرنجڕاکێشە؛ هێما ئەفسانەییەکانی هونەری ماننایی لە مەلەکە تاووسەکان و ئاگری هەمیشەییی ئێمەدا دەنگ دەدەنەوە. لە ڕووی کۆمەڵایەتییەوە، ڕەنگە ژنان ڕۆڵی کاریگەریان هەبووبێت، کە لە شێوازە ناوچەییەکانەوە هەڵدەهێنجرێت. بۆ کورد، ئەم پێکهاتە زیندوو و هەمەڕەنگە ڕەنگدانەوەی پێکهاتە هۆزەکییەکانی خۆمان و خۆڕاگریی کولتوورییە، کە تێیدا کردارە کۆنەکانی وەک حەماسە زارەکییەکان و جەژنەکان دەنگدانەوەی جیهانە پێشکەوتووەکەی ماننا هەڵدەگرن.
6. بەڵگەی جینی هەیە کە مانناییەکان بە کوردەوە ببەستێتەوە؟
بەڵێ، لێکۆڵینەوە جینییە تازەکان پەیوەندیی قایم دەخەنەڕوو. نموونەکانی گردی حەسەنلوو، کە شوێنێکی مانناییە، تێکەڵەیەکی ڕەچەڵەک ئاشکرا دەکەن بەبێ ئەو تێکەڵەی ڕەچەڵەکی دەشتی گەورە کە تایبەتمەندیی هیندۆئێرانییە ڕەسەنەکانە و زیاتر لە فارسەکان یان گرووپەکانی تر لەگەڵ پێکهاتەی کوردی هاوچەرخ دەگونجێن. کورد بەشێکی بەرچاوی DNAی لەگەڵ ئەم دانیشتووانە کۆنانەدا هاوبەشە و پێکهاتە هاوشێوە حوورییەکان لەگەڵ چینە ئێرانییە دواترەکان تێکەڵ دەکات.
ئەمە تەنها زانست نییە؛ وەڵامدانەوەی ئەو گێڕانەوانەیە کە کورد بە «تورکی شاخ» یان کۆچبەری نوێ وێنا دەکەن. وەک مەکۆکان و زانایان ئاماژە دەکەن، مانناییەکان بەشێکن لە پێکهاتنی نەتەوەی کورد و بەشداری لە پێکهاتە جینی و کولتوورییە تایبەتەکەماندا دەکەن، کە توخمەکانی گوتی، حووری و ماد دەگرێتەوە. لە جیهانێکدا کە ناسنامەی کورد زۆرجار دەکرێتە بابەتێکی سیاسی، ئەم بەڵگەیە هێزمان پێ دەبەخشێت تا بە شانازی بانگەشەی ڕەگە کۆنەکانمان بکەین.
7. مانناییەکان چۆن کاریگەرییان لە مێژووی دواتری کورد کرد؟
تێکەڵبوونی مانناییەکان لەناو ماددا ڕێگای بۆ سەرهەڵدانی کورد خۆش کرد. تا سەردەمی هەخامەنشی، ناوچەکەیان بووە بەشێک لە ئیمپراتۆرییەتی فارس، بەڵام نەریتە ناوخۆییەکان بەردەوام بوون. ئاماژە کۆنەکانی وەک «کاردووخۆی»ی زێنۆفۆن (سەدەی 4ی پێش زایین) بە ئەگەری زۆر لە گەلانی هاوشێوەی زاگرۆسەوە هاتوون و گۆڕاون بۆ زاراوەی «کورد». تاکتیکەکانی بەرگرییان، واتە جەنگی شاخ و هاوپەیمانیی نەرمونیان، کاریگەرییان لە ستراتیژیی ماد و دواتر پارتەکان کرد کە کورد وەری گرت.
بە زمانی هاوچەرخ، مانناییەکان هێمای خەباتە بەردەوامەکەی ئێمەن بۆ خۆبەڕێوەبردن. هەروەک ئەوان بە تێکەڵبوون لەناو پێکهاتە بەهێزترەکاندا زیاتر لە ئاشوور بەردەوام بوون، کورد بە بەردەوامیی کولتووری لەناو فەرمانڕەواییی عوسمانی، فارسی و عەرەبیدا ماوەتەوە. ڕێکخراوەکانی وەک پەیمانگای کوردی لە پاریس تیشک دەخەنە سەر ئەم بەردەوامییە و ئاماژە دەکەن کە هێما حووری–مانناییەکان چۆن لە یەزدانپەرستیدا بەردەوامن. میراتەکەیان ئیلهامبەخشی خەباتە ئێستاکانە بۆ ماف لە ڕۆژاوا، باشوور، ڕۆژهەڵات و باکوور.
8. بۆچی چیرۆکی ماننا بۆ کوردی ئەمڕۆ گرنگە؟
لە سەردەمێکی دابەشبوون و ڕەتکردنەوەدا، مانناییەکان کۆنایەتیی قووڵ و یەکگرتنمان وەبیر دەهێننەوە. بانگەشە تورکی یان ئێرانییەکان کە کورد ڕەگی مێژوویی نییە، بە بوونی ماننا ڕەت دەکرێنەوە؛ شانشینێک کە پێش زۆر شانشینی تری ناوچەکە هەبووە. چیرۆکەکەیان بەرەنگاری سڕینەوەی کولتووری دەبێتەوە و کورد وەک گەلێکی ڕەسەنی زاگرۆس نیشان دەدات لانی کەم لە 1000 پێش زایینەوە.
هەروەها، کێشە ژینگەییەکانی وەک وشکبوونی دەریاچەی ورمێ شکستی کۆنی چاودێریی ژینگە ڕەنگ دەدەنەوە و هانی کورد دەدەن بۆ داکۆکی لە خاکەکەمان. لە ڕووی کولتوورییەوە، لە ئامێزگرتنی مانناییەکان گێڕانەوەکەمان بەهێز دەکات: ئێمە قوربانیی مێژوو نین، بەڵکو بنیاتنەرە خۆڕاگرەکانی. وەک سەرچاوەیەک دەڵێت، میتانی و مانناییەکان لە بەهێزترین باوباپیرانمان بوون و ڕێگایان بۆ شکۆی ماد و مانەوەی کورد خۆش کرد. با بە بنیاتنانی کوردستانێکی یەکگرتوو ڕێزیان لێ بگرین.
9. ئەفسانە یان تێگەیشتنی هەڵە دەربارەی مانناییەکان و کورد هەیە؟
ئەفسانەیەکی باو ئەوەیە مانناییەکان تەنها حووری بوون و پەیوەندییان بە کوردە هیندۆئێرانییەکانەوە نەبوو. هەرچەندە بنەماکەیان حووری–ئورارتوویی بوو، تێکەڵبوونی ئێرانی کردنیان بە گرووپێکی پەیوەندیدەر. تێگەیشتنێکی هەڵەی تر: باوباپیرانی ئەرمەنەکانن. پەیوەندیی جینی بەهۆی بەرزاییە هاوبەشەکانەوە هەیە، بەڵام بنەمای ماننایی زیاتر لەگەڵ پێکهاتە کوردییەکان دەگونجێت. ڕەتکردنەوەکان بە پاڵنەری سیاسی، وەک بانگەشەی ئەوەی تورکە ئەنادۆڵییەکان ڕەچەڵەکیان لە ئەوانەوەیە، بەڵگە مێژووییەکان پشتگوێ دەخەن. ڕاستی: ئەوان بەشێکی جیانەکراوەی بنەچەی کوردن، چونکە لە درێژەی هەزاران ساڵدا لەناو پێکهاتە نەتەوەییەکەماندا تێکەڵ بوون.
10. لە کوێ دەتوانم زیاتر دەربارەی مانناییەکان فێر ببم؟
لە شوێنە شوێنەوارناسییەکانی وەک حەسەنلوو یان کتێبەکانی وەک «کورد: دەستنامەیەکی کورت»ی مەهرداد ئیزەدی دەست پێ بکەن کە پەیوەندییە حووری–کوردییەکان بە وردی باس دەکات. لە ئینتەرنێتدا، پەڕەی ماننای ویکیپیدیا دەستپێکێکی باشە و هەژمارەکانی مێژووی کورد لە Xدا تەواوی دەکەن. بۆ جینناسی، سەیری لێکۆڵینەوەکانی DNAی زاگرۆسی کۆن بکەن. مۆزەخانەکانی تاران یان هەولێر شوێنەوارەکان هەڵدەگرن؛ ئەگەر دەتوانن سەردانیان بکەن و پشتگیری لە هەوڵەکانی پاراستن بکەن کە بە ڕابەرایەتیی کورد ئەنجام دەدرێن.
سەرچاوەکان: ئەو سەرچاوانەی گێڕانەوەکەمان لەسەر مانناییەکان و ڕەگەکانی کورد بەهێز دەکەن
بۆ ئەوەی ئەم بابەتە پشتیوانەی کورد پشت بە کارێکی زانستیی پتەو و بەڵگەی مێژوویی ببەستێت، لیستێک لە سەرچاوە سەرەکییەکانم لە خوارەوە کۆ کردووەتەوە. ئەمانە لە وتارە ئەکادیمییەکان، ئینسایکلۆپیدیاکان، کتێبەکان و سەرچاوە باوەڕپێکراوە ئینتەرنێتییەکان وەرگیراون کە مێژووی شانشینی ماننا، شوێنەوارناسی و پەیوەندییە قووڵەکانی بە پێکهاتنی نەتەوەی کوردەوە دەکۆڵنەوە.
زۆریان تیشک دەخەنە سەر بنەما حوورییەکان، تێکەڵبوون لەناو ماددا و بەردەوامیی کولتووری کە کورد وەک میراتگری ڕەسەنی ئەم میراتە کۆنە پشتڕاست دەکەنەوە. پێشینەم داوە بە سەرچاوە هەڵسەنگێنراوەکان لەلایەن هاوتاکان و سەرچاوەکانی پسپۆڕان، لەوانە کارەکانی زانای کورد مەهرداد ئیزەدی، کە توێژینەوەکەی لەسەر پەیوەندییە حووری–کوردییەکان بنەڕەتییە. بۆ لێکۆڵینەوەی قووڵتر، بەستەرەکان بکەنەوە؛ زانین بەهێزترین چەکی ئێمەیە لە بەرامبەر سڕینەوەی مێژوو!
ماننا — ویکیپیدیا تێڕوانینێکی گشتگیر لە مێژوو و جوگرافیای شانشینی ماننا و لە کۆتاییدا لە خۆگرتنی لەلایەن مادەکانەوە، لەگەڵ پەیوەندییەکان بە دانیشتووانی هاوچەرخی ناوچەکەوە. https://en.wikipedia.org/wiki/Mannaea
ماننا — ئینسایکلۆپیدیای ئێرانیکا بابەتێکی ورد لەسەر سنوورەکان، فەرمانڕەوایان و تایبەتمەندیی نەتەوەیی–زمانەوانیی ماننا، بە جەختکردنەوە لە ڕەگە حوورییەکان و کاریگەرییە ئێرانییەکان، کە بۆ تێگەیشتن لە بنەچەی کورد سەرەکین. https://www.iranicaonline.org/articles/mannea
بنیاتنەرانی ئیمپراتۆرییەتی ئاشوور — ماننا، شانشینێکی لەبیرکراوی ئێران — ئۆڕاک لێکۆڵینەوە لە پێگە ستراتیژییەکەی ماننا لە کوردستانی ئێرانی ئەمڕۆ و بەرگرییەکەی لە بەرامبەر ئاشوور، لەگەڵ تێڕوانینی شوێنەوارناسی. https://oracc.museum.upenn.edu/saao/aebp/Essentials/Countries/Mannea/index.html
دەربارەی کورد و بنەچەکەیان | مەکۆی مێژوو — هیستۆرەم گفتوگۆ لەسەر ڕەچەڵەکی کورد لە گرووپە کۆنەکانی وەک مانناییەکان و ماد، بە پشتگیریی زمانەوانیی مێژوویی. https://historum.com/t/on-the-kurds-and-their-origins.70732
تێڕوانینێکی شوێنەوارناسی لە شانشینی ماننا — ڕیسێرچگەیت شیکردنەوەیەکی شوێنەوارناسیی شوێنە مانناییەکانی باشووری دەریاچەی ورمێ، بە بەستنەوەیان بە کولتوورەکانی زاگرۆس کە کاریگەرییان لە کورد کرد. https://www.researchgate.net/publication/367458924_An_Archaeological_View_to_the_Mannaean_Kingdom
مانناییەکان: مانناییەکان (یان ماننای) شانشینێکی کۆن بوون کە لە سەدەی 10–... گەشەیان کرد — بڵاوکراوەی X مانناییەکان وەک باوباپیرانی ماد و بەشێک لە پێکهاتنی نەتەوەی کورد ناو دەبات. https://x.com/XKurdishHistory/status/1913717427940053048
کولتوورەکان | مانناییەکان — میزۆپۆتامیای کۆن تێڕوانینێکی گشتی لە مانناییەکان وەک گەلێکی کۆن لە باکووری ڕۆژاوای ئێران، بە پەیوەندیی کولتووری بە ناوچەکەوە. https://ancientmesopotamia.org/cultures/mannaeans
ماننای | ئاشووریی ناوەڕاست، عیلامی، فارسی — بریتانیکا پەیوەندییەکانی ماننا لەگەڵ ئاشوور و ئورارتوو تۆمار دەکات، کە بوونە هۆی تێکەڵبوون لەناو ماددا. https://www.britannica.com/place/Mannai
لێکۆڵینەوە لە بنەچەی کورد — پرۆفیسۆر مەهرداد ڕ. ئیزەدی — کوردستانیکا کارە بنەڕەتییەکەی ئیزەدی کە بە بەڵگەی ئەفسانەناسی و زمانەوانی ڕەگەکانی کورد بۆ گرووپە حوورییەکانی وەک مانناییەکان دەگەڕێنێتەوە. https://kurdistanica.com/257/exploring-kurdish-origins
دۆخی کولتووریی کورد — کۆڕی پەرلەمانی — ئەنجومەنی ئەورووپا ئاماژە بە توێژینەوەی ئیزەدی لەسەر کۆنایەتیی کورد دەکات، لەوانە چینە حووری و مادییەکان. https://pace.coe.int/files/11316/html
ئەرشیفی بنەچەی کورد — جیۆکەرێنتس شیکردنەوەی تێزی ئیزەدی لەسەر ڕەچەڵەکی کورد لە حوورییەکان و هیندۆئەورووپییەکانەوە، لەوانە مانناییەکان. https://www.geocurrents.info/blog/tag/kurdish-origins
بنەچەی کورد — کوردستانیکا ئیزەدی بە وردی کورد وەک دانیشتووانی ڕەسەن بە بنەما حوورییەکانەوە باس دەکات، کە لە ڕێگەی قۆناغە ماننایی و مادییەکانەوە پەرەیان سەندووە. https://kurdistanica.com/302/origin-of-the-kurds