پێشەکیی هاوپەیمانێتیی ماد و بابل (614 پێش زایین)
لە تۆمارەکانی مێژووی کۆندا، کەم ڕووداو هەیە وەک پەیمانی هاوپەیمانێتیی ماد و بابلی ساڵی 614 پێش زایین، ئەوەندە بە قووڵی ڕۆحی ڕزگاری و لێهاتوویی ستراتیژی دەنگ بداتەوە. ئەم ڕێککەوتنە چارەنووسسازە، کە لە نێو بنیاتی داڕووخاوی ئیمپراتۆریای ئاشووری نوێدا بەسترا، دەستپێکی کۆتایی یەکێک لە بەهێزترین و ستەمکارترین دەسەڵاتەکانی دیاری کرد کە جیهان هەرگیز ناسیویەتی. لە ناوەڕۆکی ئەم ڕێککەوتنەدا مادەکان بوون؛ گەلێکی ئێرانیی سەردەمی ئاسن کە ئیرادەی نەبەزیو و توانای سەربازییان زنجیرەکانی زاڵبوونی ئاشوورییان شکاند.
ئەمڕۆ، کاتێک لەم ساتە سەردەمسازە ورد دەبینەوە، ناتوانین پەیوەندیی قووڵی نێوان مادەکان و کوردەکانی ئەمڕۆ پشتگوێ بخەین. زانایان، مێژوونووسان و گێڕانەوە کولتوورییە کوردییەکان بە شانازییەوە ڕەچەڵەکی خۆیان بۆ ئەم جەنگاوەرە کۆنانە دەگەڕێننەوە و مادەکان وەک باوباپیرانی بنەڕەتی دەبینن کە ڕۆحی بەردەوامی کوردیان لە خۆڕاگری، سەربەخۆیی و ڕاوەستانەوە بەرامبەر ستەمکاریدا بەرجەستە کردووە، لەگەڵ ئەوەی کە کەسایەتیی مێژوویین. ئەم هاوپەیمانێتییە تەنها پەراوێزێکی دیپلۆماسی نەبوو؛ هەنگاوێکی زۆر لێهاتووانە بوو کە دیمەنی جیۆسیاسیی ڕۆژهەڵاتی نزیکی کۆنی لە نوێوە داڕشتەوە، ڕێگەی بۆ ئیمپراتۆریای نوێ خۆش کرد و ئیلهامی بە نەوەکانی شەڕکەرانی ئازادی بەخشی.
مادەکان، کە لە زەویە سەختەکانی ڕۆژئاوا و باکووری ئێران، لەوانە دەوروبەری ئەکباتانا (هەمەدانی ئەمڕۆ) نیشتەجێ بوون، گەلێکی ئاڕی ڕەچەڵەک بوون و بە زمانێکی ئێرانی دەدوان کە پەیوەندییەکی نزیکی بە زمانەکانی هاوسەردەمەکانیانەوە هەبوو. کۆمەڵگاکەیان هۆزەکی بوو، بەڵام لە ژێر سەرکردایەتیی سەرکردەی خاوەن دووربینیدا زیاتر یەک دەگرت؛ تا سەدەی 7 پێش زایین بوونە هێزێک کە توانای بەرەنگاربوونەوەی زلهێزەکانی هەبوو. نەریتە زارەکییە کوردییەکان و شیکردنەوە مێژووییەکان زۆرجار مادەکان وەک «کوردە سەرەتاییەکان» ستایش دەکەن و جەخت لە ڕەگە هاوبەشە زمانییەکان دەکەنەوە؛ زمانی مادی و کوردی هەردووکیان سەر بە لقی باکووری ڕۆژئاوای زمانە ئێرانییەکانی خێزانی هیندۆئەورووپین. هەروەها جەخت لە بەردەوامییە کولتوورییەکان، وەک ئەفسانەی کاوەی ئاسنگەر، دەکەنەوە کە هێمای ڕاپەڕین دژ بە ستەمە و لە جەژنی نەورۆزی کوردیدا شوێنێکی ناوەندی هەیە.
لێکۆڵینەوە بۆماوەییەکان ئەم پەیوەندییە زیاتر بەهێز دەکەن و بەردەوامیی قووڵی باوباپیران لە ناوچەی شاخەکانی زاگڕۆس پیشان دەدەن، کە کوردەکان تێیدا یەکێک لە کۆنترین دانیشتووانە بەردەوامەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستیان پاراستووە. لەم ڕوانگەیەوە، پەیمانی ساڵی 614 پێش زایین تەنها سەرکەوتنێکی مادەکان نییە؛ بەردی بناغەی میراتی کوردییە و بەڵگەی ئەو ڕۆحە نەبەزیوەیە کە بە درێژایی هەزاران ساڵی سەختی، گەلی کوردی پێ ناسراوە.
سێبەری ستەمی ئاشووری: ئامادەکردنی زەمینە بۆ ڕاپەڕین
بۆ تێگەیشتنی تەواو لە گرنگیی هاوپەیمانێتیی ماد و بابل، سەرەتا دەبێت لە چوارچێوە توندوتیژەکەی فەرمانڕەواییی ئاشووری تێبگەین. ئیمپراتۆریای ئاشووری نوێ، لە لوتکەی دەسەڵاتی خۆیدا لە ژێر پاشاکانی وەک ئاشوربانیپال (فەرمانڕەوایی: 669–631 پێش زایین)، هێزێکی مەزنی داگیرکاری بوو کە لە میسرەوە تا ئێران درێژ دەبووەوە. ئامێرە سەربازییەکەی بەبێ وەستان کار دەکرد و بۆ ملکەچکردنی دەوڵەتە بەندەکان تەکتیکی ترساندنی وەک دوورخستنەوەی بە کۆمەڵ، ڕۆچوواندنی داری تیژ بە جەستەدا و وێرانکردنی ڕێکخراوی شارەکانی بەکار دەهێنا.
ئاشوورییەکان ماوەیەکی درێژ بەسەر مادەکاندا زاڵ بوون و بە هێرشی دووبارە، کە بۆ سەدەی 9 پێش زایین دەگەڕانەوە، ئەسپ و سەرچاوەی تریان وەک باج لێ وەردەگرتن. پاشا ئاشوورییەکانی وەک شەڵمەناسەری III (فەرمانڕەوایی: 858–824 پێش زایین) و سەرگۆنی II (فەرمانڕەوایی: 721–705 پێش زایین) هەڵمەتیان بۆ ناو خاکی مادەکان ڕێک دەخست و بۆ سەپاندنی کۆنترۆڵ قەڵا و پارێزگایان دامەزراند. ئەم هێرشانە، لەگەڵ تاڵانکردنی خاکی مادەکان، پێکهاتە هۆزەکییەکانیشیان تێک دەدا و ڕقێکی قووڵیان دروست کرد کە ڕاپەڕینەکانی دواتری گەرم دەکرد.
بەڵام تا کۆتایی سەدەی 7 پێش زایین، درز لە ڕووکەشی دەسەڵاتی ئاشووردا دەستی بە دەرکەوتن کرد. مردنی ئاشوربانیپال لە ساڵی 631 پێش زایین، ئیمپراتۆریاکەی خستە نێو شەڕی ناوخۆ، کە جێنشینەکانی، ئاشورئێتیلئیلانی و سینشاریشکون، لەگەڵ ناکۆکیی ناوخۆ و ڕاپەڕینەکاندا دەستیان لە یەخەدا بوو. لە بابلیۆنیا، ناوچەیەکی باشووری میزۆپۆتامیا کە ماوەیەکی درێژ لە ژێر چەوساندنەوەی ئاشووردا ناڕازی بوو، نابۆپۆلاسار، سەرکردەیەکی کەلدانی، دەرفەتەکەی قۆستەوە.
ئەو لە ساڵی 626 پێش زایین وەک پاشای بابل تاجی لەسەر نرا و هاوپەیمانێتییە کۆنەکانی زیندوو کردەوە؛ سکیثەکان، کیمێرییەکان و گرووپە ناڕازییەکانی تری ڕاکێشا. بەڵام مادەکان، لە ژێر سەرکردایەتیی زیرەکانەی کیاکسار (فەرمانڕەوایی: نزیکەی 625–585 پێش زایین)، بوونە هاوبەشی چارەنووسساز. کیاکسار، کە زۆرجار لە گێڕانەوە کوردییەکاندا وەک کەسایەتییەکی قارەمان و هاوشێوەی دامەزرێنەرێکی نەتەوەیی ستایش دەکرێت، سوپای مادی چاکسازی کرد و ڕێکخستنی شێوازی ئاشووریی وەرگرت و لە هەمان کاتدا لە جووڵەی خێرای سوارە ئێرانییەکان کەڵکی وەرگرت. دیدگاکەی هۆزە پەرشوبڵاوە مادییەکانی کرد بە هێزێکی یەکگرتوو کە ئامادە بوو لە ناوەندی دەسەڵاتی ستەمکارەکەیان بدات.
سەرهەڵدانی مادەکان ڕێکەوت نەبوو؛ ئەنجامی چەندین سەدە خۆگونجاندن و خۆڕاگری بوو. مادەکان لە یەکەم باسکردنیان لە تۆمارە ئاشوورییەکاندا بە ناوی «ئامادایا» لە ساڵی 834 پێش زایینەوە، بەرگەی هێرشیان گرتبوو، بەڵام ناسنامە کولتوورییەکەیان پاراستبوو. تا دەیەی 670ەکانی پێش زایین، لە ژێر دەسەڵاتی ئێسەرەحدۆن، سوێندە ئاشوورییەکان سەرۆکە مادییەکانیان بەستبووەوە، بەڵام هێرشەکانی سکیث و کیمێرییەکان دەسەڵاتی ئاشوورییان لاواز کرد و ڕێگەیان بە کیاکسار دا دەسەڵات پتەو بکات. ئەم قۆناغەی یەکگرتنی مادەکان توانای مێژووییی گەلی کورد بۆ کۆبوونەوە دژ بە داگیرکەران دەنوێنێت، لە ئیمپراتۆریا کۆنەکانەوە تا دەوڵەتە نوێیەکان، و جەخت لە میراتێکی هاوپشتیی هۆزەکی و لێهاتوویی ستراتیژی دەکاتەوە.
بەستنی پەیمانەکە: هاوپەیمانێتیی ساڵی 614 پێش زایین
ساڵی 614 پێش زایین وەک خاڵێکی وەرچەرخان لە مێژووی کۆندا دەمێنێتەوە؛ ئەو ساتەی هاوپەیمانێتیی ماد و بابل فەرمی کرا و چارەنووسی ئاشووری دیاری کرد. هەڵمەتەکە بەوە دەستی پێ کرد کە کیاکسار هێزە مادییەکانی لە هێرشێکی لەناکاو بۆ ناوەندی خاکی ئاشووردا سەرکردایەتی کرد. لە هاوینی ئەو ساڵەدا، مادەکان ئاراپا (کەرکووکی ئەمڕۆ)یان گرت و بەرەو ئەسور، پایتەختە کۆنە ڕێوڕەسمی و ئایینییەکەی ئاشوور، پێشڕەوییان کرد. ئەسور، کە وەک جێگەی خودای ئاشور ڕێزی لێ دەگیرا، لە شارێک زیاتر بوو؛ ناوەندی ڕۆحانیی ئیمپراتۆریاکە بوو.
تاڵانکردنی ئەسور لەلایەن مادەکانەوە توندوتیژ و هێمایی بوو: پەرستگاکان تاڵان کران، دانیشتووان کوژران یان بە کۆیلە کران و شارەکە بوو بە وێرانە. ئەم کردەوەی تۆڵەکردنەوەیە دڕندایەتییەکانی خودی ئاشوورییەکانی ڕەنگ دەدایەوە، بەڵام بۆ مادەکان دادپەروەرییەک بوو کە ماوەیەکی درێژ دوا خرابوو.
نابۆپۆلاسار، کە دوای تاڵانکردنە سەرەتاییەکە گەیشت، لە نزیکی شارە وێرانەکە کیاکساری بینی. لێرە، لە نێو خۆڵەمێشی ئەسوردا، دوو پاشاکە پەیمانی دژەئاشوورییان واژۆ کرد؛ پەیماننامەیەک کە چارەنووسیان بە ئاواتی هاوبەشەوە بەستەوە. بۆ پتەوکردنی هاوپەیمانێتییەکە، کوڕی نابۆپۆلاسار، نەبوخودنەسەری IIی داهاتوو، لەگەڵ ئەمیتیس، کچی کیاکسار، دەستگیران کرا؛ هاوسەرگیرییەک کە ڕەچەڵەکەکانی تێکەڵ کرد و وەفاداریی مسۆگەر کرد. ئەم هەنگاوە زۆر لێهاتووانەی دیپلۆماسی، کە زۆرجار لە مێژووە گشتییەکاندا پشتگوێ دەخرێت، پێشکەوتوویی مادەکان دەخاتە بەرچاو؛ ئەوان تەنها بەربەری نەبوون، بەڵکو دەوڵەتمەردی زیرەک بوون کە لە هێزی خزمایەتی لە جیۆسیاسەتدا تێدەگەیشتن.
لە ڕوانگەیەکی پشتیوانی کوردەوە، ئەم پەیمانە نبووغی مادە باوباپیرەکان لە پێکهێنانی هاوپەیمانێتیدا بەرجەستە دەکات؛ تایبەتمەندییەک کە لە مێژووی کورددا دیارە. وەک کیاکسار کە لەگەڵ نابۆپۆلاسار دژ بە دوژمنێکی هاوبەش یەکی گرت، کوردەکانیش لە مێژوودا لە خەباتیان بۆ خۆبەڕێوەبردندا هاوپەیمانێتییان پێک هێناوە، لە سەردەمی سەڵاحەدینەوە تا بزووتنەوە نوێیەکانی خۆڕاگری. هاوپەیمانێتییەکە کرداری و لە هەمان کاتدا خاوەن دووربینی بوو و دەستکەوتەکانی دابەش کرد: مادەکان خاکە باکوورییەکانیان، لەوانە بەرزاییەکانی زاگڕۆس، بۆ خۆیان داوا کرد و بابل باشوور و شامی وەرگرت. ئەم ڕێکخستنە دادپەروەرانەیە هەردوو هێزەکەی بەرەوپێش برد، بەڵام بەهێزیی سەربازیی مادەکان، سوارە و تیرهاوێژیی بەهێز، کێشەکەی یەکلا کردەوە.
لوتکەی هەڵمەتەکان: لە ئەسورەوە بۆ نەینەوا و ئەوپەڕتر
هاوپەیمانەکان بە پەیمانەکە ورەیان بەرز بووەوە و سوودەکەیان بەرەوپێش برد. لە ساڵی 613 پێش زایین دووبارە خۆیان ڕێک خستەوە، کیاکسار لاکانەکانی هێزە مادییەکانی لە هەڕەشەکانی سکیث پاراست و ئەمە دەرفەتی هێرشێکی چڕ لەسەر ئاشووری ڕەخساند. لوتکەکە لە ساڵی 612 پێش زایین بە گەمارۆدانی نەینەوا هات، پایتەختە مەزنەکەی ئاشوور و هێمای هێزی ئیمپراتۆریا. نەینەوا، کە لەسەر ڕووباری دیجلە لە نزیکی مووسڵی ئەمڕۆ هەڵکەوتبوو، بە دیوار، دەروازە و خەندەقی مەزن پارێزرا بوو و کۆشکی تێدا بوو کە بە وێنە بەرجەستەکانی داگیرکارییەکانی ئاشوور ڕازابوونەوە. گەمارۆکە، کە سێ مانگی سەختی لە حوزەیرانەوە تا ئاب خایاند، شاهیدی دەورەدانی شارەکە بوو لەلایەن هێزە مادی و بابلییەکانەوە؛ بە هێرشی بێوەستان بەرگرییەکان شکێنران و، بەپێی هەندێک گێڕانەوە، لافاوێک لە ڕووباری خۆسرەوە دیوارەکانی لاواز کرد.
مادەکان لە ژێر سەرکردایەتیی کیاکساردا لە شکاندنی بەرگرییەکان ڕۆڵێکی گرنگیان هەبوو. جەنگاوەرەکانیان هێرشیان کردە سەر بەرگرییە دەرەکییەکان و بەشداریی شەڕێکی توندی شەقام بە شەقامیان کرد کە بە سووتاندنی کۆشکی پاشایەتی کۆتایی هات. پاشای ئاشوور، سینشاریشکون، لە ئاگردا مرد؛ کۆتایییەکی گونجاو بۆ فەرمانڕەوایییەک کە ستەمکاریی ڕووی ڕەش کردبوو. کەوتنی شارەکە کارەساتبار بوو: پەرستگاکان تاڵان کران، دانیشتووان قەتڵوعام یان دوور خرانەوە و نەینەوا بوو بە کەڵەکەوێرانە، کە پێشبینییەکانی ناو کتێبی پیرۆزی ناحوم و سەفەنیا بەدی هێنا. بەڵگەی شوێنەوارناسی وێرانکارییەکە پشتڕاست دەکاتەوە؛ چینەکانی خۆڵەمێش و بینا داڕووخاوەکان شایەتیی تەواویی وێرانکردنەکە دەدەن.
دوای ئەوە، پاشماوە ئاشوورییەکان لە ژێر سەرکردایەتیی ئاشورووبەلیتی II بۆ حەڕان ڕایان کرد، بەڵام هاوپەیمانەکان دوایان کەوتن، لە ساڵی 610 پێش زایین شارەکەیان گرت و لە ساڵی 605 پێش زایین لە کەرکەمیش هێزە یارمەتیدەرە میسرییەکانیان شکاند. تا ساڵی 609 پێش زایین، ئیمپراتۆریای ئاشووری نوێ لەناو چووبوو و خاکەکانی دابەش کرابوون. مادەکان بەرەو ئەنادۆڵ و تەختەزەوی ئێران فراوان بوون و دەسەڵاتێکی بەرفراوانیان دامەزراند کە ڕکابەریی بابلیۆنیا و لیدیا دەکرد. ئەم سەرکەوتنە، لەگەڵ ڕزگارکردنی گەلە ستەملێکراوەکان، دەسەڵاتیشی بەرەو ڕۆژهەڵات گواستەوە و زەمینەی بۆ ئیمپراتۆریای هەخامەنشی لە ژێر دەسەڵاتی کوڕشی مەزن خۆش کرد؛ ئەویش لە ڕێگەی دایکییەوە مادی ڕەچەڵەک بوو.
ڕۆڵی مادەکان لەم هەڵمەتانەدا زۆر گرنگ بوو؛ بەبێ سوارە و پسپۆڕیی گەمارۆدانیان، ڕەنگە نەینەوا بەرگەی بگرتایە. مێژوونووسە کوردەکانی وەک وەدی جەوایدە ئیمپراتۆریای مادەکان وەک «تەنها دەوڵەتە گەورە نەتەوەییەکە» دەبینن کە کورد دامەزراندوویەتی، هێمایەکی درەوشاوەی دەستکەوتی باوباپیران. سەرکەوتنی پەیمانەکە توانای مادەکان، و بە درێژەی ئەوەش کوردەکان، بۆ کردەوەی یەکلاکەرەوە لە بەرامبەر ئاستەنگی زۆردا دەخاتە بەرچاو.
ڕۆڵە جێگرەوەنەگرەکەی مادەکان: داڕێژەرانی سەرکەوتن
لە کاتێکدا بابلییەکان پشتگیریی لۆجستی و پیادەیان دابین دەکرد، مادەکان پێشەنگی هاوپەیمانێتییەکە بوون. چاکسازییەکانی کیاکسار، ڕێکخستنی سەربازان لە یەکەی پسپۆڕی ڕمحەوان، تیرهاوێژ و سوارەدا، نموونە ئاشوورییەکانی دەنوێنایەوە و لە هەمان کاتدا لێیان تێدەپەڕی. سوارە مادییەکان، کە لە زەویە شاخاوییەکاندا شارەزا بوون، بە جووڵەی زیرەکانە بەسەر گالیسکە جەنگییە ئاشوورییەکاندا زاڵ بوون، لە کاتێکدا هاوپەیمانێتییان لەگەڵ سکیثەکان توندوتیژیی کۆچەریی تێدا زیاد دەکرد. لە تاڵانکردنی ئەسوردا، هێزە مادییەکان بوون کە یەکەم جار دیوارەکانیان شکاند و لێهاتوویی تەکتیکییان پیشان دا. لە نەینەوا، مادەکان هێرشە کۆتاییەکەیان سەرکردایەتی کرد و جەنگاوەرەکانیان لە ژێر تەقەی چڕدا بەسەر قەڵابەندییەکاندا هەڵدەگەڕان.
ئەم باڵادەستییە ڕۆحی کولتووریی مادەکان دەنوێنێت: تێکەڵەیەک لە نەریتی جەنگیی ئێرانی و داهێنانی گونجاو. پەیوەندییە کوردییەکان ئەم گێڕانەوەیە بەهێز دەکەن؛ زمانەوانان ئاماژە بە نزیکییەکانی نێوان زمانی مادی و زاراوە کوردییەکان دەکەن و وشە و ڕێزمانی هاوبەش ئاماژە بە ڕەچەڵەکی ڕاستەوخۆ دەدەن. لە ڕووی کولتوورییەوە، ڕەفتارە مادییە ژێر کاریگەریی زەردەشتییەکان، وەک ئاگرپەرستی و ڕێزگرتن لە ئەسپ، لە فۆلکلۆری کوردی و باوەڕە ئێزدییەکاندا دەنگ دەدەنەوە. بەڵگەی بۆماوەیی پشتگیریی ئەمە دەکات و پیشان دەدات کە دیئێنئەی کورد بۆ دانیشتووانە ئێرانییە کۆنەکانی زاگڕۆس دەگەڕێتەوە، بە تێکەڵبوونێکی کەم. ئەو ڕەخنەگرانەی ئەم پەیوەندییە بە «ئەفسانە» ناوزەد دەکەن، ئەم پەیوەندییانە پشتگوێ دەخەن، بەڵام بۆ کوردەکان مادەکان زنجیرەیەکی نەپچڕاوی ناسنامە دەنوێنن.
دەنگدانەوە لە ناسنامەی کوردیدا: لە مادە کۆنەکانەوە بۆ خەباتە نوێیەکان
سەرکەوتنی مادەکان لە هۆشیاریی کوردیدا بە قووڵی دەنگ دەداتەوە. کەوتنی ئاشوور لە ساڵی 612 پێش زایین لە ڕۆژژمێری کوردیدا یادی دەکرێتەوە، کە لەو ساڵەوە دەست پێ دەکات و هێمای ڕزگارییە. ئەفسانەکانی وەک شکاندنی زوحاکی ستەمکار لەلایەن کاوەوە هاوتەریبن لەگەڵ سەرکەوتنی کیاکسار بەسەر سینشاریشکوندا و کوردەکان وەک یاخیبووانی هەمیشەیی دژ بە ستەمکاری دەخەنە بەرچاو. ئەم میراتە خۆڕاگریی کورد لە نێو دابەشکردنیان بە سنوورە نوێیەکان، تورکیا، ئێران، عێراق و سووریا، ئاراستە دەکات؛ تێیاندا ژمارەیان لە 40 ملیۆن زیاترە و گەورەترین نەتەوەی بێدەوڵەتن.
لە مێژوودا، کوردەکان لە دەستکەوتەکانی مادەکان ئیلهامیان وەرگرتووە. لە سەردەمی ساسانی، ئاماژەکان بە «مادیگ، پاشای کوردەکان» بەردەوامیی مادەکان دەهێننە یاد. لە سەدەی 20دا، پێشەنگەکانی وەک بەدرخانییەکان لە وتاری نەتەوەییدا پشتیوانیی پەیوەندیی مادی و کوردییان کرد. ئەمڕۆ، لە نێو خەباتە بەردەوامەکان بۆ مافە کولتوورییەکان و خۆبەڕێوەبردن، پەیمانی ساڵی 614 پێش زایین ئەوەمان بیر دەخاتەوە کە کردەوەی یەکگرتوو چی بەدەست دەهێنێت. جەنگاوەرە پێشمەرگە کوردەکان، کە بەرەنگاریی هەڕەشە نوێیەکان دەبنەوە، هەمان ئازایەتیی جەنگاوەرە مادییەکان بەرجەستە دەکەن.
زانایانی وەک ڤلادیمیر مینۆرسکی پەیوەندیی مادی و کوردییان پشتڕاست کردووەتەوە و ئاماژەیان بە هاوپۆشیی جوگرافی و زمانی کردووە. هەرچەندە هەندێک کەس مشتومڕ لە ڕەچەڵەکی ڕاستەوخۆ دەکەن، هاوڕاییی نێو ڕووناکبیرە کوردەکان ڕوونە: مادەکان باوباپیرانن و ئیمپراتۆریاکەیان نموونەیەکی سەرەتایی بۆ ئاواتەکانی کوردە. ئەم پەیوەندییە لە ئەکادیمیا تێدەپەڕێت؛ لە شیعر، مۆسیقا و جەژنە کوردییەکاندا ڕەگی هەیە و پەرە بە هەستی شانازی و یەکگرتن دەدات.
میراتی هاوپەیمانێتییەکە: مەشخەڵێک بۆ ئازادی
هاوپەیمانێتیی ماد و بابلی ساڵی 614 پێش زایین جیهانی لە نوێوە داڕشتەوە. هێژمۆنیی ئاشووریی کۆتایی پێ هێنا، ئیمپراتۆریاکانی بابلی نوێ و مادی بەرهەم هێنا و زەمینەی بۆ باڵادەستیی فارسی خۆش کرد. بۆ کوردەکان، زیاتر لەوەیە: هێمای سەرکەوتنی باوباپیرانە کە ئیلهام بە هەوڵە هاوچەرخەکان بۆ مافی دیاریکردنی چارەنووس دەبەخشێت. لە سەردەمێکدا کە خاکی کورد هێشتا جێی ململانێیە، پەیمانەکە هێزی هاوپەیمانێتی و شێلگیریمان بیر دەخاتەوە.
کاتێک دوای زیاتر لە 2,600 ساڵ یادی ئەم ڕووداوە دەکەینەوە، با ڕێز لە مادەکان بگرین؛ وەک باوباپیرە زیندووەکانی گەلی کورد، نەک تەنها پاشماوەی ڕابردوو. میراتیان لەو شاخانەدا بەردەوامە کە ماڵی خۆیانیان دەزانی، لەو زمانانەدا کە ئەمڕۆ قسەیان پێ دەکرێت و لە ڕۆحە نەکوژاوەکەی نەتەوەیەکدا کە ملکەچبوون ڕەت دەکاتەوە. کەوتنی ئاشوور لەگەڵ سەرکەوتنێکی سەربازی، سپێدەی گێڕانەوەیەکی بەردەوامی کوردی لە ئازادییش بوو.
پەیماننامەکە
هەبوونی پارچە پێستێکی نووسراو بە ناونیشانی «پەیمانی ماد و بابل» خەونی مێژوونووسێک دەبوو، بەڵام بەداخەوە، هیچ دەقێکی فەرمی و وشە بە وشە لە پەیماننامەکە لە تۆمارە شوێنەوارناسییەکاندا نییە.
بە پێچەوانەی پەیماننامەی قادیش (لە نێوان میسری و حیتییەکاندا)، کە لەسەر دیواری بەردین و تەختە گڵینەکان هەڵکەنرابوو، وردەکارییەکانی ڕێککەوتنی ماد و بابل لە ڕێگەی تۆمارە مێژووییە بابلییەکان و گێڕانەوە یۆنانییەکانی دواترەوە (وەک هی هێرۆدۆت و بێرۆسۆس) پێمان دەگەن.
بەڵام لەسەر بنەمای تۆماری مێژوویی نابۆپۆلاسار (بە تایبەتی تۆماری کەوتنی نەینەوا)، دەتوانین «مەرجەکانی» ڕێککەوتنەکە وەک ئەوەی تێیان گەیشتبوون و جێبەجێیان کردبوون، لە نوێوە دابڕێژینەوە:
مەرجە «کردارییەکانی» پەیمانەکە
ڕێککەوتنەکە سیمەکییەکی سەربازی و سیاسی بوو (هاوپەیمانێتییەکی هاوبەشی بەرگری و هێرش). لەسەر بنەمای کردەوە تۆمارکراوەکانی کیاکسار و نابۆپۆلاسار، «دەقەکە» بەم شێوەیە دەبوو:
دانپێدانانی دوولایەنە بە سەروەری: نابۆپۆلاسار کیاکساری وەک سەرکردەی باڵای «ئومانماندا» (کۆمەڵە/هۆزە مادییەکان) ناسی و لە بەرامبەردا مادەکان دان بە ڕەواییی تەختی بابلی نوێدا نا.
بەندی هاوسەرگیری: بۆ دڵنیابوونەوە لە بەردەوامیی پەیمانەکە لە گەرمای جەنگدا، شازادە ئەمیتیسی ماد لەگەڵ نەبوخودنەسەری II دەستگیران کرا. ئەمە گرێبەستێکی سیاسیی کرد بە پابەندییەکی خێزانی.
دابەشکردنی دەستکەوتەکان: ئەمە گرنگترین «بەند» بوو. ئەوان لەسەر دابەشکردنێکی جوگرافیی ئیمپراتۆریای ئاشووری ڕێک کەوتن:
بابل خاکە باشووری و ڕۆژئاواییەکانی وەردەگرت (میزۆپۆتامیا، شام و ڕێگەکانی بەرەو میسر).
مادەکان خاکە باکووری و ڕۆژهەڵاتییەکانیان وەردەگرت (بەرزاییەکانی زاگڕۆس، ناوەندی خاکی ئاشوور لە ئاشور/نەینەوا و تەختەزەوی ئەنادۆڵ).
فەرماندەییی سەربازیی هاوبەش: تۆمارە مێژووییەکان باسی کۆبوونەوەی دوو پاشاکە لە مەیدانی جەنگدا دەکەن. تۆمارێکی دیاریکراوی ساڵی 614 پێش زایین ئاماژە بەوە دەکات کە دوای کەوتنی ئاشور، دوو سەرکردەکە لە نێو وێرانەکاندا کۆ بوونەوە بۆ «دامەزراندنی دۆستایەتی و هاوپەیمانێتی».
بۆچی هیچ کۆپییەکی نووسراو نییە؟
نەریتی زارەکیی مادەکان: مادەکان، باوباپیرانی کوردەکان، بە زۆری بە کولتوورێکی زارەکی و پێکهاتەیەکی سەربازیی دەربەگایەتی کار دەکردن. ئەوان وەک بابلییەکان گرنگییان بە هەمان «ئەرشیفکردنی بیروکراتی» نەدەدا.
سروشتی لەناوچوونی بەڵگەنامەکان: ئەگەر کۆپییەک لە بابلدا هەبووبێت، بە ئەگەری زۆرەوە لەسەر تەختەیەکی گڵین نووسرابوو کە دواتر ون بووە، یان لەسەر پێست/پارچەپێستێک کە لە ماوەی 2,600 ساڵی ڕابردوودا ڕزیوە.
تاڵانکردنی پایتەختەکان: کاتێک فارسە هەخامەنشییەکان دواتر دەسەڵاتیان گرتە دەست، لەگەڵ گواستنەوەی ناوەندی دەسەڵات، زۆر تۆماری مادی تێکەڵ بە تۆمارەکانی تر کرا یان وێران کرا.
بەڵگەکە لە «باخە هەڵواسراوەکان»دایە
هەرچەندە دەقەکەمان لەبەردەست نییە، باخە هەڵواسراوەکانی بابل وەک «دەقە بەرجەستەکەی» پەیمانەکە کار دەکەن. ئەوان وەسڵێکی مەزنی تەلارسازی بوون؛ دیارییەک لە پاشایەکی بابلییەوە بۆ شاژنە مادییەکەی بۆ ڕێزگرتن لەو هاوپەیمانێتییەی هەردوو گەلەکەیانی ڕزگار کرد.
پرسیار و وەڵام
پرسیار: پەیمانی هاوپەیمانێتیی ماد و بابلی ساڵی 614 پێش زایین چی بوو؟
وەڵام: پەیمانی هاوپەیمانێتیی ماد و بابلی ساڵی 614 پێش زایین پەیماننامەیەکی ستراتیژی بوو کە لە نێوان ئیمپراتۆریای ماد، بە سەرکردایەتیی پاشا کیاکسار، و هێزەکانی بابلی نوێ لە ژێر سەرکردایەتیی پاشا نابۆپۆلاساردا بەسترا. ئەم ڕێککەوتنە لە نێو وێرانەکانی شاری ئاشووریی ئەسور (ئاشور) پتەو کرا، کە مادەکان تازە تاڵانیان کردبوو. ئامانجی پەیمانەکە هەماهەنگکردنی هەوڵەکان بوو بۆ تێکشکاندنی ئیمپراتۆریای داڕووخاوی ئاشووری نوێ؛ دەسەڵاتێکی ستەمکار کە چەندین سەدە هەردوو گەلەکەی چەوساندبووەوە. پەیمانەکە ڕێکارەکانی پشتگیریی سەربازیی دوولایەنە و دابەشکردنی خاکی لەخۆ دەگرت (مادەکان خاکە باکوورییە ئاشوورییەکانیان بۆ خۆیان دەویست و بابلییەکان ناوچە باشوورییەکان) و بە هاوسەرگیرییەکی بنەماڵەی فەرمانڕەوایی لە نێوان کوڕی نابۆپۆلاسار، نەبوخودنەسەری II، و کچی کیاکسار، ئەمیتیس، بەهێز کرا. لە ڕوانگەیەکی پشتیوانی کوردەوە، ئەم هاوپەیمانێتییە مادەکان وەک دیپلۆمات و جەنگاوەری لێهاتوو دەخاتە بەرچاو، کە بەهۆی پەیوەندییە زمانی، بۆماوەیی و کولتوورییەکانەوە بە فراوانی بە کوردە سەرەتاییەکان دادەنرێن و لە ڕزگارکردنی ڕۆژهەڵاتی نزیکی کۆن لە زاڵبوونی ئاشوور ڕۆڵی چارەنووسسازیان گێڕا.
پرسیار: بۆچی ساڵی 614 پێش زایین لە چوارچێوەی ئەم هاوپەیمانێتییەدا گرنگە؟
وەڵام: ساڵی 614 پێش زایین ئەو ساتە چارەنووسسازە دیاری دەکات کە مادەکان، لە ژێر سەرکردایەتیی کیاکسار، هەڵمەتێکی یەکلاکەرەوەیان دژ بە ئاشوور دەست پێ کرد و پێش گەمارۆدان و وێرانکردنی ئەسور، شارە سەرەکییەکانی وەک ئاراپا و تەربیسویان گرت. ئەم سەرکەوتنە، لەگەڵ هێمابوونی بۆ تۆڵەکردنەوەی چەندین سەدە ملکەچکردنی ئاشووری، زەمینەی بۆ پێکهاتنی هاوپەیمانێتییەکەش ڕەخساند. نابۆپۆلاسار دوای تاڵانکردنەکە گەیشت و بۆ فەرمی کردنی پەیمانەکە لەگەڵ کیاکسار کۆ بووەوە، کە زەمینەی بۆ هێرشە هاوبەشەکەی ساڵی 612 پێش زایین بۆ سەر نەینەوا خۆش کرد. بۆ کوردەکان، ئەم ساڵە هێمای سەرکەوتنی باوباپیرانە، چونکە سەرکەوتنی مادەکان لە ساڵی 614 پێش زایین خۆڕاگری و نبووغی ستراتیژیی باوباپیرانیان دەخاتە بەرچاو؛ لە فۆلکلۆر و مێژووی کوردیدا زۆرجار وەک سپێدەی ڕزگاری لە ستەم ستایش دەکرێت.
پرسیار: کەسایەتییە سەرەکییە بەشدارەکان لە هاوپەیمانێتییەکەدا کێ بوون؟
وەڵام: داڕێژەرە سەرەکییەکان بریتی بوون لە پاشا کیاکساری مادەکان، سەرکردەیەکی خاوەن دووربینی کە هۆزە مادییەکانی یەک خست و هێزە سەربازییەکەیانی چاکسازی کرد، و پاشا نابۆپۆلاساری بابل، یاخیبووێکی کەلدانی کە لە ساڵی 626 پێش زایین سەربەخۆییی لە ئاشوور ڕاگەیاندبوو. لە گێڕانەوە کوردییەکاندا بە تایبەتی ڕێز لە کیاکسار وەک قارەمانێکی کوردیی سەرەتایی دەگیرێت، کە ڕۆحی خۆڕاگری هاوشێوەی کەسایەتییەکانی ناو ئەفسانە کوردییەکان، وەک کاوەی ئاسنگەر، بەرجەستە دەکات. کوڕی نابۆپۆلاسار، نەبوخودنەسەری II، دواتر بە هاوسەرگیری پەیوەندییەکەی پتەو کرد. پاشا ئاشوورییەکانی وەک سینشاریشکون دژایەتییان کردن، بەڵام لە کۆتاییدا شکست هێنران و ئەمە باڵاتریی تەکتیکەکانی مادەکان دەخاتە بەرچاو.
پرسیار: مادەکان چۆن بەشدارییان لە ڕووخانی ئیمپراتۆریای ئاشووردا کرد؟
وەڵام: مادەکان پێشەنگی هاوپەیمانێتیی دژەئاشووری بوون و سوارە و تیرهاوێژی هەڵبژاردە و پسپۆڕیی گەمارۆدانیان دابین دەکرد کە لە شاخەکانی زاگڕۆسدا پەروەردە کرابوو. لە ساڵی 614 پێش زایین بە سەربەخۆیی ئەسوریان تاڵان کرد و وێرانکاری و زەبری مەعنەویی گەورەیان لە ئاشوور دا. جووڵەی خێرا و هاوپەیمانێتییەکانیان لەگەڵ گرووپە کۆچەرییەکانی وەک سکیثەکان ڕێگەی هێرشی خێرایان دەڕەخساند، لە کاتێکدا چاکسازییە ڕێکخستنەکانی کیاکسار سوپاکەیانی کردبوو بە هێزێکی بەهێز. بەبێ سەرکردایەتیی مادی، بابلییەکان ڕەنگە سەرنەکەوتبان؛ ڕۆڵی مادەکان لە شکاندنی دیوارەکانی نەینەوا لە ساڵی 612 پێش زایین گرنگ بوو. ئەمە مادە کوردە سەرەتاییەکان وەک ڕزگارکەر دەخاتە بەرچاو، کە ئازایەتییان لە خەباتە نوێیە کوردییەکان بۆ خۆبەڕێوەبردن و دادپەروەری دەنگ دەداتەوە.
پرسیار: پەیوەندیی نێوان مادە کۆنەکان و کوردەکانی ئەمڕۆ چییە؟
وەڵام: مادەکان بە باوباپیرانی ڕاستەوخۆی کوردەکان دادەنرێن و ڕەگی زمانیی باکووری ڕۆژئاوای ئێرانییان هاوبەشە (زمانی مادی پێشینەی زاراوە کوردییەکانی وەک سۆرانی و کورمانجییە)، هەروەها ڕەفتارە کولتوورییەکانیان (وەک نەریتە ژێر کاریگەریی زەردەشتی و جەنگکردن بە ئەسپ) و بەردەوامیی جوگرافی لە ناوچەی زاگڕۆس هاوبەشن. لێکۆڵینەوە بۆماوەییەکان کوردەکان وەک یەکێک لە کۆنترین دانیشتووانە ڕەسەنەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست پیشان دەدەن، بە تێکەڵبوونێکی کەم و ڕەچەڵەکێک کە بۆ ئێرانییە کۆنەکانی وەک مادەکان دەگەڕێتەوە. مێژوونووس و ڕووناکبیرە کوردەکان، لەوانە کەسایەتییەکانی وەک ڤلادیمیر مینۆرسکی، ئەم پەیوەندییە پشتڕاست دەکەنەوە و ئیمپراتۆریای مادەکان وەک یەکەم دەوڵەتی گەورەی کوردی دەبینن. پەیمانی ساڵی 614 پێش زایین ئەم میراتە بەرجەستە دەکات و کوردەکان وەک میراتگری ڕاوەستانەوە بەرامبەر ئیمپراتۆریاکان دەخاتە بەرچاو.
پرسیار: چ سەرچاوەیەک هاوپەیمانێتیی ماد و بابل تۆمار دەکات؟
وەڵام: سەرچاوە ڕەسەنەکە تۆمارە مێژووییەکانی بابلی نوێیە، بە تایبەتی تۆماری BM 21901 (تۆماری نابۆپۆلاسار)، کە بە نووسینی بزماریی ئەکەدی نووسراوە و ڕووداوەکانی ساڵی 614 پێش زایین، لەوانە تاڵانکردنی ئەسور و پێکهاتنی پەیمانەکە، بە وردی باس دەکات. مێژوونووسە یۆنانییەکانی وەک هێرۆدۆت گێڕانەوەی دواتر دەربارەی کیاکسار و مادەکان پێشکەش دەکەن، لە کاتێکدا دەقەکانی کتێبی پیرۆز (بۆ نموونە، ناحوم و سەفەنیا) پێشبینیی کەوتنی ئاشوور دەکەن. بەڵگەی شوێنەوارناسی لە شوێنەکانی وەک نەینەوا و ئەسور وێرانکارییەکە پشتڕاست دەکاتەوە. لە توێژینەوەی پشتیوانی کورددا، نەریتە زارەکییەکان و شیکردنەوە نوێیەکان ئەمانە تەواو دەکەن و جەخت لە پێشەنگیی مادەکان دەکەنەوە و بەرەنگاریی ئەو گێڕانەوانە دەبنەوە کە بابل دەکەنە ناوەند.
پرسیار: مەرجەکانی پەیماننامەکە بەپێی وەسفی تۆمارە مێژووییەکان چی بوون؟
وەڵام: هەرچەندە هیچ دەقێکی تەواوی پەیماننامەکە نەماوەتەوە، تۆماری مێژوویی بابل وەک دامەزراندنی «دۆستایەتی و ئاشتیی دوولایەنە» وەسفی دەکات و ئەمە ئاماژەیە بۆ هێرشنەکردن، هەڵمەتی سەربازیی هاوبەش و دابەشکردنی خاک. مادەکان کۆنترۆڵی باکووری میزۆپۆتامیا و ڕۆژهەڵاتی ئەنادۆڵیان بەدەست هێنا، لە کاتێکدا بابل باشوور و شامی وەرگرت. هاوسەرگیریی بنەماڵەی فەرمانڕەوا وەفاداریی درێژخایەنی مسۆگەر کرد. ئەم ڕێککەوتنە کردارییە پێشکەوتوویی مادەکان لە دیپلۆماسیدا دەنوێنێت؛ تایبەتمەندییەک کە ڕوانگەکانی پشتیوانی کورد وەک بەڵگەی دەوڵەتداریی باوباپیران ستایشی دەکەن و توانای ئەوەی بە باوباپیرانی کورد بەخشی کە ئیمپراتۆریایەکی بەرفراوان بنیات بنێن کە کاریگەریی لە فارسە هەخامەنشییەکان کرد.
پرسیار: هاوپەیمانێتییەکە چۆن بووە هۆی کەوتنی نەینەوا لە ساڵی 612 پێش زایین؟
وەڵام: دوای ساڵی 614 پێش زایین، هاوپەیمانەکان هێرشەکانیان هەماهەنگ کرد و مادەکان لاکانی هێزەکانیان لە هەڕەشە دەرەکییەکانی وەک سکیثەکان پاراست. لە ساڵی 612 پێش زایین سێ مانگ نەینەوایان گەمارۆ دا و هێزی تێکەڵیان بەکار هێنا: سوارە مادییەکان بۆ دەورەدان و پیادە بابلییەکان بۆ گەمارۆدان. لافاوێکی ئەگەری لە ڕووباری خۆسر یارمەتیی شکاندنی بەرگرییەکانی دا و بووە هۆی وێرانکردنی تەواوی شارەکە. توندوتیژیی مادەکان لە هێرشە کۆتاییەکەدا سەرکەوتنی مسۆگەر کرد. ئەم ڕووداوە، کە پێشبینییە کۆنەکانی بەدی هێنا، کۆتاییی ئاشووری دیاری کرد و مادەکانی کرد بە هێزی ناوچەیی؛ سەرکەوتنێک کە کوردەکان وەک هێمای زاڵبوون بەسەر ستەمکاریدا بە یەکگرتن ڕێزی لێ دەگرن.
پرسیار: جوگرافیا لە سەرکەوتنی مادەکاندا چ ڕۆڵێکی گێڕا؟
وەڵام: نیشتمانی مادەکان لە شاخە سەختەکانی زاگڕۆس بەرگریی سروشتی و مەیدانی ڕاهێنانی بۆ شەڕی چریکی و ئەسپسواری ڕەخساند و ئەوانی لە تەکتیکی هێرش و پاشەکشە دژ بە پیادە قورسەکانی ئاشووردا لێهاتوو کرد. نزیکی بە ئاشوور ڕێگەی هێرشی خێرای دەڕەخساند، لە کاتێکدا هاوپەیمانێتی لەگەڵ کۆچەرەکان مەودای دەسەڵاتیانی فراوان دەکرد. ئەم سوودە جوگرافییە بەکارهێنانی مێژووییی زەوی شاخاوی لەلایەن کوردەکانەوە لە بزووتنەوەکانی خۆڕاگریدا دەنوێنێتەوە، لە سەردەمە کۆنەکانەوە تا ململانێ نوێیەکان، و گێڕانەوەی کورد وەک پارێزەری بەردەوامی خاکی باوباپیرانیان بەهێز دەکات.
پرسیار: ئایا لە ناو هاوپەیمانێتییەکەدا ئاستەنگ یان خیانەت هەبوو؟
وەڵام: هاوپەیمانێتییەکە بە شێوەیەکی بەرچاو جێگیر مایەوە و لە ماوەی هەڵمەتەکاندا هیچ خیانەتێک تۆمار نەکراوە. ئاڵۆزییە سەرەتاییەکانی وەک دواکەوتنی نابۆپۆلاسار لە گەیشتن بە ئەسور، بە پەیمانەکە چارەسەر کران. دوای سەرکەوتن، پەیوەندییەکان بەردەوام بوون تا تێکەڵکردنی ئیمپراتۆریای ماد بە دەسەڵاتی فارسەکان لە ژێر دەستی کوڕش (نەوەی کیاکسار). هاوپەیمانێتیی هاوسەرگیری ڕێگەی لە لێکترازان گرت. لە مێژوونووسیی کوردیدا ئەم یەکگرتنە وەک نموونەیەکی ئایدیاڵ بۆ گرووپە کوردییە هاوچەرخەکان دەبینرێت و جەخت لە هاوکاری دژ بە ستەمکارە هاوبەشەکان دەکاتەوە، سەرەڕای جیاوازیی هۆزەکی.
پرسیار: هاوپەیمانێتییەکە چۆن کاریگەریی لە ناسنامە و کولتووری نوێی کورد کردووە؟
وەڵام: هاوپەیمانێتییەکە بەردی بناغەی شانازیی نەتەوەییی کوردە و هێمای سەرکەوتنی باوباپیرانە بەسەر ئیمپراتۆریادا. ڕۆژژمێری کوردی زۆرجار لە ساڵی 612 پێش زایینەوە (کەوتنی نەینەوا) دەست پێ دەکات و جەژنەکانی وەک نەورۆز هاوشێوەیی لەگەڵ ڕاپەڕینە مادییەکان دەدۆزنەوە. ئەفسانەکانی وەک شکاندنی زوحاک لەلایەن کاوەوە سەرکەوتنەکانی کیاکسار ڕەنگ دەدەنەوە. لە ئەدەب و سیاسەتدا، بۆ ئیلهامبەخشین بە یەکگرتن و خەبات بۆ خۆبەڕێوەبردن لە ناوچەکانی وەک ڕۆژاوا یان کوردستان، یاد دەکرێتەوە. ئەم پەیوەندییە پەرە بە هەستی بەردەوامیی مێژوویی دەدات و کوردەکان وەک نەوەی ڕزگارکەران لە جیهانێکدا دەخاتە بەرچاو کە زۆرجار دەوڵەتبوونی لێ ڕەت کردوونەتەوە.
پرسیار: چ بەڵگەیەکی شوێنەوارناسی پشتگیریی ڕووداوەکانی ساڵی 614 پێش زایین دەکات؟
وەڵام: هەڵکۆڵینەکانی ئەسور چینەکانی وێرانکاریی ساڵی 614 پێش زایین پیشان دەدەن، لەوانە پەرستگا سووتاوەکان و دیوارە داڕووخاوەکان، کە لەگەڵ وەسفەکانی تۆمارە مێژووییەکاندا دەگونجێن. وێرانەکانی نەینەوا کەڵەکەبوونی هاوشێوەی خۆڵەمێش و قەڵابەندیی شکێنراوی ساڵی 612 پێش زایین پیشان دەدەن. شوێنەوارە مادییەکان، وەک چەک و گڵێنەی ئەکباتانا، ئاماژە بە چاکسازییە سەربازییەکان دەدەن. لێکۆڵینەوە بۆماوەیی و زمانییەکانی زاگڕۆس پشتگیریی پەیوەندییە کوردی و مادییەکان دەکەن. ئەم دۆزینەوانە ڕوانگەی پشتیوانی کورد پشتڕاست دەکەنەوە کە مادەکان جەنگاوەری داهێنەر بوون و کردەوەکانیان مێژووی لە نوێوە داڕشتەوە.
پرسیار: ئایا هاوپەیمانێتییەکە کاریگەریی درێژخایەنی لە ناوچەکە هەبوو؟
وەڵام: بە دڵنیاییەوە؛ هێژمۆنیی ئاشووریی کۆتایی پێ هێنا و ئیمپراتۆریای بابلی نوێی بەرهەم هێنا (کە بە باخە هەڵواسراوەکان ناسراوە، بۆ ئەمیتیس دروست کرابوون) و هەروەها ئیمپراتۆریای ماد، کە لە ئەنادۆڵەوە تا ئاسیای ناوەڕاست درێژ دەبووەوە. ئەمە ڕێگەی بۆ ئیمپراتۆریای فارسیی هەخامەنشی خۆش کرد و کاریگەریی لە شەڕەکانی یۆنان و فارس و ئەوپەڕتری کرد. بۆ کوردەکان، میراتێکی ئیمپراتۆریاسازیی دامەزراند و توانای خۆبەڕێوەبردنیانی لە نێو دابەشکردنە نوێیەکان لەلایەن تورکیا، ئێران، عێراق و سووریاوە بیر خستەوە.
پرسیار: ڕوانگەی پشتیوانی کورد لە ڕوانگە مێژووییە باوەکان چ جیاوازییەکی هەیە؟
وەڵام: مێژووە باوەکان زۆرجار بابلییەکان دەخەنە ناوەند و مادەکان وەک هاوپەیمانی «بەربەری» پیشان دەدەن، بەڵام ڕوانگەکانی پشتیوانی کورد جەخت لە سەرکردایەتیی مادی، پێشکەوتوویی کولتووری و ڕەچەڵەکی ڕاستەوخۆی کوردەکان دەکەنەوە. ئەمە بەرەنگاریی ئەو گێڕانەوانە دەبێتەوە کە گەلە ئێرانییەکان پەراوێز دەخەن و بەڵگەی بۆماوەیی و زمانی و داهێنانە مادییەکان دەخاتە بەرچاو. هاوپەیمانێتییەکە وەک سەرکەوتنێکی کوردی لە نوێوە دەخاتە بەر باس و ئیلهام بە داواکارییەکان بۆ دانپێدانان بە بەشداریی کورد لە مێژووی جیهاندا دەبەخشێت.
پرسیار: ئایا هاوشێوەی نوێی هاوپەیمانێتیی ماد و بابل هەیە؟
وەڵام: بەڵێ، لە هاوپەیمانێتییە کوردییەکان دژ بە ستەمکارە نوێیەکاندا، وەک هاوپەیمانێتییەکانی پێشمەرگە دژ بە داعش یان پەیمانە مێژووییەکانی سەردەمی عوسمانی. ڕۆحی یەکگرتن دژ بە ستەم، وەک لە ساڵی 614 پێش زایین، هەوڵەکان بۆ کوردستانێکی یەکگرتوو دەنوێنێتەوە. وەک نەخشەیەکی مێژوویی بۆ دیپلۆماسی کار دەکات و هانی کوردەکان دەدات بۆ خۆبەڕێوەبردن لە ناوچەیەکی دابەشکراودا هاوبەشیی ستراتیژی پێک بهێنن.
سەرچاوەکانی پەیمانی هاوپەیمانێتیی ماد و بابلی ساڵی 614 پێش زایین
لە خوارەوە لیستێکی کۆکراوەی سەرچاوە زانستی و مێژووییەکان هاتووە کە لە سەرچاوە جێی متمانەکانەوە دەربارەی هاوپەیمانێتیی ماد و بابل، کەوتنی ئیمپراتۆریای ئاشووری نوێ و ڕووداوە پەیوەندیدارەکان وەرگیراون. ئەمانە سەرچاوە ڕەسەنەکانی وەک تۆمارە مێژووییە بابلییەکان، وتاری ئەکادیمی، کتێب و بابەتی ئینسایکڵۆپیدیا لەخۆ دەگرن. من ئەو سەرچاوانەم خستووەتە پێشەوە کە گێڕانەوە، وەرگێڕان و شیکردنەوەی ورد پێشکەش دەکەن، بە جەختکردنەوە لە پەیمانی ساڵی 614 پێش زایین و چوارچێوەکەی. لە شوێنی گونجاودا، لینکەکانم بۆ ئاسانکردنی دەستڕاگەیشتن داناوە.
Grayson, A. K. (1975). Assyrian and Babylonian Chronicles. J. J. Augustin Publisher. ئەم بەرهەمە بنەڕەتییە وەرگێڕانی تۆمارە مێژووییەکانی بابلی نوێ لەخۆ دەگرێت، وەک تۆماری BM 21901 (تۆماری نابۆپۆلاسار)، کە تاڵانکردنی ئەسور و پێکهاتنی هاوپەیمانێتییەکە بە وردی باس دەکات.
Wiseman, D. J. (1956). Chronicles of Chaldaean Kings (626-556 B.C.) in the British Museum. British Museum. چاپ و وەرگێڕانی تۆمارە مێژووییە سەرەکییە بابلییەکان پێشکەش دەکات، لەوانە ڕووداوەکانی ساڵی 614 پێش زایین و پەیمانی «دۆستایەتی و ئاشتیی دوولایەنە».
Liverani, M. (2013). The Ancient Near East: History, Society and Economy. Routledge. باسی چوارچێوەی جیۆسیاسیی هاوپەیمانێتیی ماد و بابل دەکات، لەوانە ڕۆڵی کیاکسار و تاڵانکردنی ئەسور (ل. 539).
Radner, K. (دەستکاریکەر). (2014). The Oxford Handbook of Ancient Anatolia. Oxford University Press. فراوانبوونی مادەکان و هاوپەیمانێتییان لەگەڵ بابلیۆنیا دەخاتە بەر باس و جەخت لە وێرانکردنی شارە ئاشوورییەکان دەکاتەوە.
Potts, D. T. (2012). A Companion to the Archaeology of the Ancient Near East. Wiley-Blackwell. بەڵگەی شوێنەوارناسی بۆ کەوتنی ئەسور و نەینەوا، لەوانە چینەکانی وێرانکاریی ساڵانی 614-612 پێش زایین (ل. 854).
Boardman, J. (2008). The Cambridge Ancient History, Volume 3, Part 2: The Assyrian and Babylonian Empires and Other States of the Near East, from the Eighth to the Sixth Centuries BC. Cambridge University Press. گێڕانەوەیەکی ورد دەربارەی داگیرکاریی ماد و بابل، لەوانە پەیمانی ساڵی 614 پێش زایین و هاوسەرگیریی بنەماڵەی فەرمانڕەوا (ل. 179).
Lipschits, O. (2005). The Fall and Rise of Jerusalem: Judah under Babylonian Rule. Eisenbrauns. هاوپەیمانێتییەکە لە چوارچێوەی گۆڕانە فراوانترەکانی دەسەڵات لە ڕۆژهەڵاتی نزیک دادەنێت (ل. 17-18).
Bradford, A. S. (2001). With Arrow, Sword, and Spear: A History of Warfare in the Ancient World. Praeger. شیکردنەوەیەکی سەربازیی هەڵمەتەکان کە تەکتیکەکانی مادەکان لە ساڵی 614 پێش زایین دەخاتە بەرچاو (ل. 48).
Melville, S. C. (2010). "A New Look at the End of the Assyrian Empire." لە The Last Days of the Assyrian Empire (ل. 1-20). Brill. لە زنجیرەی ئەو ڕووداوانە دەکۆڵێتەوە کە بوونە هۆی ڕووخانی ئاشوور، بە جەختکردنەوە لە هاوپەیمانێتیی ساڵی 614 پێش زایین.
Luckenbill, D. D. (1927). Ancient Records of Assyria and Babylonia, Volume II: Historical Records of Assyria from Sargon to the End. University of Chicago Press. وەرگێڕانی نووسراوە هەڵکەنراوە ئاشوورییەکان کە پاشخانی ململانێ مادی و ئاشوورییەکان پێشکەش دەکەن.
Encyclopædia Iranica. (1988). "Babylonia i. History of Babylonia in the Median and Achaemenid Periods." Columbia University. بابەتێکی ورد دەربارەی هاوپەیمانێتییەکە، لەوانە هاوسەرگیریی نەبوخودنەسەری II لەگەڵ ئەمیتیس و کەوتنی ئەسور. بەردەستە لە: https://www.iranicaonline.org/articles/babylonia-index/babylonia-i
Herodotus. (نزیکەی 440 پێش زایین). The Histories (کتێبی I). وەرگێڕانی A. D. Godley (1920). Harvard University Press. ڕوانگەی یۆنانی دەربارەی کیاکسار و مادەکان، لەوانە ڕۆڵیان لە ڕووخانی ئاشووردا.
Berossus. (نزیکەی 290 پێش زایین). Babyloniaca. پارچەکان لە بەرهەمەکەی Josephus پارێزراون، Against Apion (I.19-20). گێڕانەوەی مێژوونووسێکی بابلی دەربارەی هاوپەیمانێتییەکە و باخە هەڵواسراوە دروستکراوەکان بۆ ئەمیتیس.
کتێبی پیرۆز (پەیمانی کۆن). کتێبەکانی ناحوم و سەفەنیا. وەسفی پێشبینیکەرانەی کەوتنی نەینەوا، کە ڕوانگە هاوسەردەمەکان بۆ شکستی ئاشوور دەنوێنێتەوە.
Wikipedia. (2024). "Medo-Babylonian Conquest of the Assyrian Empire." پوختەیەک بە ئاماژە بە سەرچاوە ڕەسەنەکان، لەوانە جەنگەکانی ساڵانی 614-609 پێش زایین. بەردەستە لە: https://en.wikipedia.org/wiki/Medo-Babylonian_conquest_of_the_Assyrian_Empire
ئەم سەرچاوانە بنەمای شیکردنەوە مێژووییەکانی هاوپەیمانێتییەکە پێک دەهێنن و جەخت لە سەرچاوە ڕەسەنە بزمارییەکان و توێژینەوەی نوێ دەکەنەوە. بۆ ڕوانگەکانی پشتیوانی کورد کە مادەکان بە کوردەکانەوە دەبەستنەوە، دەکرێت بگەڕێینەوە بۆ سەرچاوەی زیادەی وەک بەرهەمەکانی مینۆرسکی دەربارەی مێژووی کورد، بەڵام لێرە بە ڕاستەوخۆ ئاماژەیان پێ نەکراوە، چونکە جەخت لە ڕووداوەکانی ساڵی 614 پێش زایینە.