ناوەڕۆک
1. پێشەکییەک بۆ میرنشینی شێخان
بەدەستهێنانەوەی مێژوو: بەشی یەکەمی خۆبەڕێوەبردنی ئێزدی
میرنشینی شێخان کە بە میرنشینی داسنی یان شێخانیش ناسراوە، لە تۆمارەکانی مێژووی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا یەکێکە لە هێما بەردەوامەکانی خۆڕاگریی کورد و ناسنامەی کولتووریی ئێزدی. ئەم میرنشینە نیوەخۆبەڕێوەبەرەی کوردی ئێزدی لە پاشماوە ئاڵۆزەکانی دابەزینی ئیمپراتۆریەتی عەباسی سەری هەڵدا و ناوەندەکەی لە ناوچەی شێخان لە باکووری عێراق بوو، کە دۆڵی پیرۆزی لالیشی دەگرتەوە؛ نزیکەی هەزار ساڵ، لە دەوروبەری 906ەوە تا 1832، بەردەوام بوو. هەم یەکەیەکی سیاسی بوو و هەم قەڵایەک بۆ ئازادیی ئایینی و بەردەوامیی کولتووریی گەلی ئێزدی، کە نەریتە کۆنە ئێرانییەکانیان لەگەڵ توخمەکانی جولەکەیی و مەسیحیەت و ئیسلام تێکەڵ کرد و باوەڕێکی تێکەڵی تایبەتیان پێک هێنا.
بە پێچەوانەی زۆر میرنشینی کوردیی کورتخایەن کە لە ناو گۆڕانکارییەکانی داگیرکاریی ئیمپراتۆرییەکاندا سەریان هەڵدا و ڕووخان، تەمەنی درێژی شێخان ڕیشەی لە شوێنی ستراتیژی و یەکگرتوویی هۆزی و ڕاکێشانی ڕۆحانیی لالیشدا هەبوو، کە پیرۆزترین شوێنی ئایینی ئێزدییە. ئەم میرنشینە لە نێوان هاوپەیمانێتی و ململانێ لەگەڵ دراوسێ بەهێزەکاندا ڕێگای خۆی دۆزییەوە، لە حەمدانی و عەباسییەکانەوە تا عوسمانییەکان و میرنشینی سۆران، و لە هەمان کاتدا ناسنامەیەکی جیاوازی پاراست. چیرۆکەکەی چیرۆکی ڕاپەڕین و زیندووبوونەوە و بەرەنگاربوونەوەی بێوچانی توانەوەی ناسنامەیە و وانەی قووڵ دەربارەی مانەوەی کەمینەکان لە ناوچەیەکدا پێشکەش دەکات کە بە ململانێی نەتەوەیی و ئایینی ناسراوە.
لە سەردەمێکدا کە مێژووی کورد زۆرجار لەژێر سێبەری ئیمپراتۆرییەتە گەورەکاندا دەشاردرێتەوە، بەدەستهێنانەوەی گێڕانەوەی شێخان ڕۆڵی ئێزدییەکان وەک پارێزەرانی میراتێکی کۆن ڕوون دەکاتەوە. شێخان وەک یەکێک لە درێژخایەنترین میرنشینە کوردییەکان ناوەندێکی حوکمڕانی و کولتوور بوو؛ میرە ئێزدییەکان دەسەڵاتی دنیایی و ئایینییان پێکەوە بەڕێوە دەبرد و سیستەمێکی ئایینساڵارییان پەرە پێ دا کە لە داگیرکاری و کۆمەڵکوژییەکان ڕزگاری بوو. ئەمڕۆ، لە ناو ئاستەنگە بەردەوامەکانی وەک جینۆسایدی داعش لە 2014دا، تێگەیشتن لە میراتی شێخان بۆ بەهادان بە ڕۆحی نەبەزیوی ئێزدییەکان چارەنووسسازە.
دڵی چیاکان: چارەنووسێکی جوگرافی
ناوچەی شێخان کە لە دامێنە سەختەکانی چیاکانی باکووری عێراقدا جێگیرە، لانکەیەکی گونجاوی بۆ ئەم میرنشینە دابین کرد. لە ڕۆژئاواوە بە ڕووباری دیجلە و لە باشوورەوە بە زێی گەورە سنووردار بوو و ناوچە سەرەکییەکانی وەک عەین سفنی، پایتەختەکە، و باعدرێ و چیاکانی شەنگالی دەگرتەوە. دۆڵی لالیش بە مەزارە پیرۆزەکان و کانییە سروشتییەکانییەوە بووە ناوەندی ڕۆحانی، زیارەتکارانی ڕادەکێشا و پەیوەندییەکانی کۆمەڵگای بەهێز دەکرد. ئەم سروشتە شاخاوییە هەم بەرگریی سروشتیی لەبەردەم داگیرکەران دابین دەکرد و هەم هێمای ئەو گۆشەگیرییەی ئێزدییەکان بوو کە لە پەنددا هاتووە: «کورد جگە لە چیاکان هیچ هاوڕێیەکی نییە»؛ قسەیەک کە بە قووڵی لەگەڵ مێژووی گۆشەگیری و خۆپشتبەستنی شێخان دەگونجێت.
بەپیتیی ناوچەکە پاڵپشتیی کشتوکاڵ و ئاژەڵداریی دەکرد و ژیانی دانیشتووانێکی دەستەبەر دەکرد کە بە توندی پابەندی نەریتە ئێزدییەکان بوون. لە ڕووی جوگرافییەوە، شێخان دەشتەکانی میزۆپۆتامیای بە بەرزاییەکانی کوردستان دەبەستەوە و وای کرد ببێتە خاڵی تلاقیی بازرگانی و ململانێ. نزیکییەکەی لە مووسڵ وای کرد ڕووبەڕووی کاریگەریی عەرەبی و عوسمانی ببێتەوە، بەڵام هۆزی داسنی کە دامەزرێنەری میرنشینەکە بوو، بە دیپلۆماسیی لێهاتوو و بەرەنگاربوونەوەی توند خۆبەڕێوەبردنی پاراست. ئەم «چارەنووسە جوگرافییە» شێخانی کردە ناوچەیەکی خۆڕاگر کە سروشت و باوەڕ تێیدا تێکەڵ بوون بۆ بنیادنانی قەڵایەکی کولتووریی نەشکێنراو.
بەردەوامیی کولتووری: بڵێسەی هەمیشەیی ئایینی ئێزدی
لە ناوەندی ناسنامەی شێخاندا ئایینی ئێزدی هەبوو، کە باوەڕێکی تاکخوداییە و تەوسیمەلەک، فریشتەی تاووس، ڕێز دەگرێت و لە ڕیشە کۆنە میزۆپۆتامی و زەردەشتی و سۆفییەکانەوە سەرچاوە دەگرێت. میرەکانی میرنشینەکە، کە زۆرجار هەمان کات ڕابەری ئایینیش بوون، بە نەریتە زارەکییەکان و ئاهەنگەکانی وەک چوارشەممەی سوور و قەدەغەکانی هاوسەرگیری لە دەرەوەی ئایین یان گۆڕینی ئایین، بەردەوامیی کولتوورییان مسۆگەر کرد. ئەم هاوسەرگیرییەی ناو کۆمەڵگای خۆیان تایبەتمەندیی ئێزدیی پاراست، بەڵام هەروەها تێڕوانینی دەرەکی بۆ هەرەتیکیبوونی ئەوانی بەهێز کرد و بووە هۆی 74 جینۆسایدی مێژوویی یان «فەرمان»، واتە فەرمانەکانی لەناوبردن.
ڕۆڵی شێخان وەک ناوەندی کارگێڕی و ڕۆحانیی ئایینی ئێزدی، پەرەی بە کۆمەڵێکی دەوڵەمەند لە سرودەکان، قەولەکان، و ئەفسانە و ڕێوڕەسم دا کە قەوواڵەکان، گۆرانیبێژە پیرۆزەکان، دەیانگواستنەوە. سەرەڕای ملکەچکردنی عوسمانی و داگیرکارییەکانی سۆران، بڵێسەی ئایینی ئێزدی بە ڕووناکی دەسووتا و هێمای نوێبوونەوە بوو، زۆر لە نەورۆز دەچوو، کە ئاهەنگی بەهار و لەدایکبوونەوەیە و ئێزدییەکان لەگەڵ کوردەکاندا هاوبەشن. ئەم بەردەوامییە میراتی شێخان وەک چرایەکی بەرەنگاربوونەوەی کولتووری دەخاتە ڕوو.
کۆتایی: میراتی زیندوو
چیرۆکی هەزارساڵەی میرنشینی شێخان بەڵگەیەکی ڕۆحی نەبەزیوی ئێزدییە. لە ڕاپەڕین دژی ستەمی حەمدانییەکانەوە تا شەهیدبوون لەژێر تیغەکانی سۆران، لە ناو تەنگانەدا خۆبەڕێوەبردنی بەرجەستە کرد. بە بەدەستهێنانەوەی ئەم مێژووە، هەم ڕێز لە میرنشینێک دەگرین و هەم لە ڕۆحی بەردەوامی گەلێک کە سەرەڕای هەموو دژوارییەکان، بڵێسەی پیرۆزی خۆی داگیرساو ڕادەگرێت.
2. لە «داسنی»یەوە بۆ «شێخان»: ڕیشەی ناوەکان
پەرەسەندنی زمان: لە ڕیشەی هۆزییەوە بۆ ناونانی پیرۆز
ناوی «شێخان» لە «شێخ عەدی»یەوە هاتووە، ئەو عاریفە سۆفییەی سەدەی 12 کە نیشتەجێبوونی لە لالیش ناوچەکەی کردە دڵی ئایینی ئێزدی. لە بنەڕەتدا، میرنشینەکە بە هۆزی داسنی، یان داسینی، بەستراوەتەوە؛ گرووپێکی کوردی کە لە سەرچاوەکانی سەدەکانی ناوەڕاست، وەک بەلاذوری، مردوو لە 892ی زایینی، وەک دانیشتووانی «جەبەل داسن» لە نزیک مووسڵ باس کراوە. «داسنی» بە ئەگەری زۆرەوە لە پەیوەندییە هۆزییە کۆنەکانەوە هاتووە و ڕەنگە بە کوردە بۆختییەکانەوە پەیوەست بێت؛ لە ڕووی زمانییەوە لە کورمانجیدا پەرەی سەندووە بۆ ڕەنگدانەوەی ناسنامەی نەتەوەیی و ئایینی پێکەوە.
ئەم گۆڕانە لە «داسنی»یەوە بۆ «شێخان» گۆڕانی میرنشینەکە ڕەنگ دەداتەوە: لە ناوچەیەکی هۆزیی ڕاپەڕیو دوای ڕاپەڕینی حەمدانیی ساڵی 906ەوە بۆ میرنشینێکی ئایینساڵار کە میراتی شێخ عەدی ناوەندەکەی بوو. تا سەدەی 13، لە ناو دابەزینی عەباسییەکاندا، ئێزدییەکان ناوی یەکە سیاسییەکەی خۆیان کردە «شێخان» بۆ ڕێزگرتن لە دامەزرێنەری ڕۆحانییان و باوەڕیان لە ناونانەکەدا چەسپاند.
ناوی گەل: «ئێزدی» و «داسنی» بە هاوئاهەنگی
«ئێزدی»، کە لە کورمانجیدا Êzîdîیە، واتە «پەرستەری خودا» و ئەو ناونانە سووکایەتیپێکەرە ڕەت دەکاتەوە کە خەڵکی دەرەوە بە «شەیتانپەرست» ناویان بردوون. داسنییەکان وەک لقێک لە کوردە بۆختییەکان کە پابەندی عەدەویە، ئایینی پێش ئێزدی، بوون، ناسنامە هۆزی و ئایینییەکانیان هاوئاهەنگ کرد. دەقە مێژووییەکانی وەک دەقەکانی یاقووت حەمەوی، داسنی وەک «خەڵکێکی زۆری کورد» لە ناوچە شاخاوییەکاندا وەسف دەکەن؛ ئەم ناسنامەیە لەگەڵ ناونانی ئێزدی تێکەڵ بوو بۆ پێکهێنانی ڕۆحێکی یەکگرتووی نەتەوەیی و ئایینی.
میراتی داسنی لە ئەدەب و شیعری ئێزدیدا
نەریتە زارەکییەکان، لەوانە قەولەکانی قەوواڵەکان دەیخوێننەوە، چیرۆکەکانی ڕاپەڕین و پیرۆزیی داسنی دەپارێزن. شیعرەکان ڕاپەڕینی میر جەعفەر لە 838 دژی عەباسییەکان وەک بناغەیەک شکۆدار دەکەن، لە هەمان کاتدا شەرەفنامەی شەرەفخانی بەدلیسی (1597) پەیوەندی و هاوکاریی کورد و ئێزدی تۆمار دەکات. ئەم زنجیرە ئەدەبییە ئازایەتیی داسنی لە ناو عیرفانی ئێزدیدا دەهۆنێتەوە و گواستنەوەی کولتوور لە نێوان نەوەکاندا مسۆگەر دەکات.
پردی ناسنامە: ڕیشەیەکی یەکخەری ناوەکان
لە ڕووی ڕیشەناسیی ناوەکانەوە، شێخان «داسنی»ی هۆزیی بە «شێخ»ی پیرۆز بەستەوە و کوردی لەژێر ئایینی ئێزدیدا یەک خست. ئەم تێکەڵبوونە بەرەنگاری توانەوەی ناسنامە بووەوە، وەک لە تۆمارە عوسمانییەکاندا دەبینرێت کە بە «سەنجەقی داسنی» ناوی دەبەن. ناسنامەیەکی خۆڕاگری پێک هێنا کە زمان و باوەڕ تێیدا پێکەوە بەستراون.
کۆتایی: ئەو ناوەی هەرگیز نەمرد
ڕێڕەوی ڕیشەناسیی ناوی شێخان، لە ڕیشە داسنییەکانەوە بۆ ناونانی پیرۆز، هەزار ساڵ پەرەسەندن دەگرێتەوە و ناوێک دەپارێزێت کە لە سرودە ئێزدییەکان و گێڕانەوە نەریتییە کوردییەکاندا دەنگ دەداتەوە.
3. خاکەکەمان، وێرانەکانمان: شوێنەواری ناوەندی ئێزدییەکان
پایتەختی زیندوو: عەین سفنی و ڕۆحی شێخان
عەین سفنی، پایتەختی میرنشینەکە، دەوڵەمەندیی شوێنەواری شێخان بەرجەستە دەکات. هەڵکۆڵینەکان چینەکانی سەردەمی ئاشووری دەخەنە ڕوو و مەزارە ئێزدییەکان لەسەر شوێنە کۆنەکان دروست بوون. وێرانەکانی شارۆچکەکە، بارەگا بەرگرییەکان و خانووەکان، باسی مێژووێکی زیندوو دەکەن کە هۆزە داسنییەکان تێیدا خۆیان لەبەردەم داگیرکەراندا قایم کرد.
لالیش: کانونی باوەڕی سەرەتاییی ئێزدی
لالیش بە پەرستگاکانییەوە کە سەربانی قۆنەیییان هەیە، گەوهەری شوێنەوارە. مەزاری شێخ عەدی کە مێژووەکەی بۆ سەدەی 12 دەگەڕێتەوە، ئاگرگە زەردەشتییەکان و کاریگەرییە سۆفییەکان تێکەڵ دەکات. کەرەستە شوێنەوارییەکانی وەک بەردە پیرۆزەکان و حەوزەکان بەردەوامی لە سەردەمەکانی میزۆپۆتامیاوە دەخەنە ڕوو.
شەنگال و ئابووریی زاگرۆس
چیاکانی شەنگال ئەشکەوت و وێرانە هەڵدەگرن کە لە کاتی کۆمەڵکوژییەکاندا وەک پەناگە بەکار هاتوون. دۆزراوە شوێنەوارییەکان، گۆزە و ئامرازەکان، تیشک دەخەنە سەر ئابوورییە کشتوکاڵییەکان کە ژیانی میرنشینەکەیان دەستەبەر کرد.
کەرەستە شوێنەوارییەکانی پێشینان: کولتووری ماددی
کەرەستە شوێنەوارییە ئێزدییەکان، لەوانە قۆنە شیارەدارەکان کە هێمای تیشکی خودایین، لێهاتووییی پیشەسازیی کوردی بە هێماگەریی ئایینی تێکەڵ دەکەن. پاشماوەکانی سەردەمی عوسمانی لە کۆشکەکانی میراندا پەیوەندییە بازرگانییەکان دەخەنە ڕوو.
کۆتایی: بەدەستهێنانەوەی خاک
شوێنەواری شێخان خاکێک بەدەست دەهێنێتەوە کە لە مێژوودا نوقم بووە و وێرانە کۆنەکان بە ناسنامەی ئێزدیی ئێستاوە دەبەستێتەوە.
4. شێری ڕۆژهەڵات: فەرمانڕەوا سەرەکییەکان و سەردەمی زێڕین
یەکخستنی مەزن: لە هۆزەکانەوە بۆ نەتەوەیەک
گۆڕانی گەلی ئێزدی لە هاوپەیمانێتییەکی شلی هۆزە شاخاوییەکانەوە بۆ یەکەیەکی سیاسیی یەکگرتوو، بە ڕاپەڕینە مێژووییەکەی میر جەعفەر لە 838ی زایینی دژی خەلافەتی عەباسی دەستی پێ کرد. ئەم ڕاپەڕینە وەک کۆرەیەکی پێکهێنان کار کرد و ناسنامەیەکی هاوبەشی داسنیی داڕشت. بەڵام ئەوە شێخ حەسەن (1195–1246) بوو کە بەڕاستی ئەم دەسەڵاتەی لە ناوەندێکدا کۆکردەوە. شێخ حەسەن بە دامەزراندنی Civata Ruhani، واتە ئەنجومەنی ڕۆحانی، حوکمڕانیی ئێزدیی دامەزراوەیی کرد. ئەم ئەنجومەنە بە شێوەیەکی لێهاتووانە ڕابەرایەتیی دنیایی بە دەسەڵاتی ئایینی بەستەوە و شێخانی لە ناوچەیەکی هۆزییەوە بۆ نەتەوەیەکی ڕێکخراوی ئایینساڵار گواستەوە کە توانای کارگێڕیی پێشکەوتووی هەبوو.
ڕۆحی سەربازی: تەکتیک و سواریی داسنی
بۆ مانەوە لە ناوچەیەکدا کە ململانێی توندی لەسەرە، شێخان نەریتێکی سەربازیی بەهێزی پەرە پێ دا. جەنگاوەرە داسنییەکان لە سروشتی سەختی ناوچەکەدا شارەزا بوون. بە بەکارهێنانی دۆڵە قووڵەکان و لوتکە بەرزەکانی چیاکانی زاگرۆس و شەنگال، شەڕی پارتیزانیی ناهاوسەنگیان گەیاندە ئاستی تەواو. بە پشتبەستن بە سواریی سووک و زۆر جووڵاو و ناسینی وردی خاک، جەنگاوەرە ئێزدییەکان دەیانتوانی هێرشی کەمینگیریی وێرانکەر ئەنجام بدەن و دواتر پاشەکشە بۆ قەڵا شاخاوییە تێپەڕنەکراوەکان بکەن. ئەم تەکتیکانە ڕێگەیان پێ دان بە سەرکەوتوویی بەرگری لە خۆبەڕێوەبردنی خۆیان بکەن لەبەردەم سوپای زۆر گەورەتر کە بە شێوازی نەریتی ڕێکخرابوون، لەوانە سوپاکانی بنەماڵەی حەمدانی و میرنشینی دراوسێی بادینان.
ڕووخانی داگیرکەران: 1246 و دواتر
خۆڕاگریی میرنشینەکە لە کاتی داگیرکاریی کارەساتباری فەرمانڕەوای زەنگی، بەدرەددین لؤلؤ، لە 1246دا بە توندی تاقی کرایەوە. هێزەکانی کە ئێزدییەکانیان بە هەرەتیک و هەڕەشەیەکی سیاسی دەزانی، حورمەتی دۆڵی پیرۆزی لالیشیان شکاند، شێخ حەسەنیان ئێعدام کرد و هەزاران مەدەنیی ئێزدییان کۆمەڵکوژ کرد. بەڵام میرنشینەکە نەوەشایەوە. لەژێر ڕابەرایەتیی شێخ شەرفەدیندا، کۆمەڵگاکە پاشەکشەی کرد، ڕیزەکانی ڕێک خستەوە و بەرەنگاربوونەوەیەکی توندی دەست پێ کرد. هەوڵەکانی شەرفەدین بۆ ئاوەدانکردنەوەی لالیش و بووژاندنەوەی کۆمەڵگاکە، بنەمایەکی سەرەکیی ڕۆحی ئێزدیی چەسپاند: توانای بەرگەگرتنی وێرانکاریی تەواو و بەدیهێنانی لەدایکبوونەوەی ڕۆحانی و دانیشتووانی.
شەڕ بۆ خۆبەڕێوەبردن: سەردەمی عوسمانی
لەگەڵ گۆڕانی دۆخی جیۆپۆلیتیکی بە سەرهەڵدانی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی، ڕابەرانی شێخان بە دیپلۆماسیی زیرەکانە خۆیان گونجاند. میر حسێن بەگ، مردوو لە 1564، لوتکەی ئەم جووڵە سیاسییە نوێنەرایەتی دەکات. بە ناسینی گۆڕانی هاوسەنگیی دەسەڵات، بە شێوەیەکی ستراتیژی لە کاتی هەڵمەتە توندەکانیان دژی ئیمپراتۆریەتی سەفەویدا لەگەڵ عوسمانییەکان هاوپەیمان بوو. لە بەرامبەر وەفاداری و پاڵپشتیی سەربازییەکەیدا، سوڵتانی عوسمانی فەرمانڕەوایی ناوچە کارگێڕییە فراوان و دەوڵەمەندەکانی مووسڵ و هەولێری بە میر حسێن بەگ بەخشی.
میراتی شێر
چیرۆکی ئەم ڕابەرانە، کە زۆرجار وەک «شێرەکانی ڕۆژهەڵات» لە یاد دەکرێنەوە، لەبری کۆتاییەکی سەربەخۆ، چیرۆکێکی خۆگونجاندنی بەردەوامە. لە بەرەنگاربوونەوەی سەرەتاییی میر جەعفەرەوە تا لێهاتووییە دیپلۆماسییەکانی میر حسێن بەگ، ئەم فەرمانڕەوایانە تێکەڵەیەک لە شەڕی پارتیزانی و ناوەندگەراییکردنی ئایینی و هاوپەیمانێتییە بەحیسابەکانیان بەکار هێنا بۆ زیندوو و خۆبەڕێوەبەر هێشتنەوەی میرنشینی شێخان بۆ نزیکەی هەزار ساڵ.
5. ڕۆحی عەدەویە: باوەڕی کۆن و ناسنامەی نوێ
پێشەوایەتیی ئایینیی ئێزدییەکان: میران کێ بوون؟
لە میرنشینی شێخاندا، میران، واتە شازادەکان، تەنها فەرمانڕەوای سیاسی نەبوون؛ سەرۆکی ڕۆحانیی ڕەهای کۆمەڵگاکە بوون. ئەم پێکهاتە ئایینساڵارە تایبەتە واتای ئەوە بوو کە میر حوکمڕانیی دنیایی، وەک دیپلۆماسی و باج و شەڕ، بە دەسەڵاتی باڵای ئایینی تێکەڵ دەکرد. لە سەدەی 14ەوە، ئەم پۆستە باڵای ڕابەرایەتییە تەنها لە ڕەچەڵەکی قەتانییەوە هەڵبژێردراوە. ئەم سیستەمە توندی میراتگرییە بەردەوامییەکی قووڵی ڕابەرایەتیی مسۆگەر کرد و ڕێگەی بە میران دا بیروباوەڕە نهێنییەکانی ئایینەکە بپارێزن، لە هەمان کاتدا ڕێگای خۆیان لە دۆخی جیۆپۆلیتیکیی زۆرجار مەترسیداری ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا بدۆزنەوە.
بڵێسە و بەرد: شوێنە پیرۆزەکانی پێشینان
تێگەیشتن لە ڕۆحی شێخان واتە تێگەیشتن لە لالیش. تەلارسازیی ئەم دۆڵە پیرۆزە کە بە گومەزە شیارەدار و قۆنەییە تایبەتەکانی ناسراوە، بەرجەستەبوونێکی ماددیی تێکەڵبوونی کۆنی باوەڕەکەیە.
لە قوڵایی کۆمەڵەی پەرستگاکانی لالیشدا، بڵێسەکان بە بەردەوامی داگیرساو ڕادەگیرێن؛ دەنگدانەوەیەکی قووڵی ڕیشە زەردەشتییەکانی ئایینەکەیە کە بۆ پێش ئیسلام دەگەڕێنەوە. ئەم ئاگرگە و بەردە پیرۆزانە تەنها وێرانەی مێژوویی نین؛ شوێنی چالاکی زیارەتن کە ڕێزگرتن لە ڕووناکی، وەک هێمای پاکیی ڕەهای خودا و ئامادەبوونی تەوسیمەلەک، لە پەرستنی ڕۆژانەدا ناوەندییە.
بەردەوامییە نهێنییەکان: لە عەدەویەوە بۆ ئایینی ئێزدی
ڕیشەی ڕۆحانیی شێخان بە شێوەیەکی ئاڵۆز بە شێخ عەدی کوڕی موسافیرەوە بەستراوەتەوە، کە عاریفێکی سۆفیی سەدەی 12 بوو. لە بنەڕەتدا، شوێنکەوتووانی تەریقەتی سۆفیی عەدەویەیان پێک هێنا. بەڵام لە ماوەی چەندین سەدە گۆشەگیری لە چیاکانی کوردستاندا، ئەم تەریقەتە عیرفانییەی پابەند بە باوەڕی باو، پەرەسەندنێکی سەرنجڕاکێشی بەخۆوە بینی. بە شێوەیەکی سروشتی ئەفسانە کۆنە میزۆپۆتامی و هیندوئێرانییەکانی هۆزە ناوخۆییە داسنییەکانی وەرگرت و پاراست. ئەم بەردەوامییە نهێنییە عەدەویەی لە تەریقەتێکی ئیسلامیی نەریتییەوە بۆ ئایینێکی تەواو جیاواز و تێکەڵ گۆڕی، واتە ئایینی ئێزدی، بە جیهانبینی و سیستەمی چینایەتیی تایبەتی خۆیەوە.
بنەما ئەخلاقییەکان: «ژیانی باش»
ژیانی ڕۆژانەی ئێزدییەک لە میرنشینی شێخاندا لەژێر چوارچێوەیەکی توندی ئەخلاقی و ڕۆحانیدا بەڕێوە دەچوو کە بۆ پاراستنی هاوئاهەنگیی گەردوونی داڕێژرابوو. ئەخلاقی ئێزدی جەختێکی باڵا لە پاکی دەکاتەوە؛ هەم پاکیی جەستە و هەم پاکیی توخمە سروشتییەکان، خاک و هەوا و ئاگر و ئاو، کە هەرگیز نابێت پیس بکرێن. لە ناوەندی خوازانستیی ئەواندا باوەڕ بە گواستنەوەی ڕۆحەکان یان تەناسخ هەیە، کە تێیدا پێشکەوتنی ڕۆحانیی ڕۆحێک بە کردەوە ڕابردووەکانی دیاری دەکرێت.
ئەم هەوڵە بۆ «ژیانی باش» بە سیستەمێکی ئاڵۆزی قەدەغە کولتوورییەکان بە توندی دەپارێزرێت. ئەمانە سنووردارکردنی دیاریکراوی خواردن، قەدەغە زمانییەکان، وەک دوورکەوتنەوەی تەواو لەو وشانەی لە ڕووی دەنگییەوە لە وشەی عەرەبیی شەیتان دەچن، بۆ ڕێزگرتن لە تەوسیمەلەک، و یاسای ڕەهای هاوسەرگیری لە ناو کۆمەڵگای خۆیان دەگرنەوە. لە کۆتاییدا، ئەم باوەڕە کۆنە و بنەما ئەخلاقییە توندەکانی بەهێزترین هێزی یەکخەری شێخان بوون. میران بە دامەزراوەییکردنی ئەم باوەڕە نهێنییانە دڵنیایان کردەوە کە ڕووناکیی دانەمرکاوەی ئایینی ئێزدی زۆر دوای کاڵبوونەوەی سنوورە سیاسییەکانی میرنشینەکە بەردەوام دەبێت.
6. گواستنەوە بۆ سەردەمی عوسمانی: ملکەچکردن یان یەکخستن؟
ئیمپراتۆریەتی «دوونەتەوەیی»
فراوانبوونی عوسمانییەکان واقیعێکی ئاڵۆزی جیۆپۆلیتیکیی هێنایە پێش. ستراتیژیی سەرەتاییی عوسمانی لە بەرزاییەکانی کوردستاندا لەبری داواکردنی ملکەچیی تەواو، ناوەندنەگەرایی بوو. میرنشینی شێخان بووە میرنشینێکی ملکەچی عوسمانی؛ پەیوەندییەک کە زۆرجار بە شێوەیەکی ناڕاستەوخۆ لە ڕێگەی میرنشینی بادینانی سوننەی دراوسێوە ناوبژیوانیی بۆ دەکرا. ئەم ڕێکخستنە سنوورەکانی ئیمپراتۆریەتی پاراست و لە هەمان کاتدا خۆبەڕێوەبردنی ناوخۆیی بەخشی.
ئێزدی لە تۆمارە ئیمپراتۆرییەکاندا
جێی سەرنجە کە تۆمارە سەرەتاییە عوسمانییەکان یەکخستنێکی پراگماتیکی ڕەنگ دەدەنەوە. لە تۆمارە باجییەکانی ئیمپراتۆریەتدا، ناوچەکە بە فەرمی وەک سەنجەقی داسنی ناسرا بوو. دیاریکردنی وەک سەنجەقێکی فەرمی، واتە ناوچەیەکی کارگێڕی، هاوسانیی پێکهاتەیی بە خاکی ئێزدی بەخشی لە پاڵ پارێزگاکانی ژێر دەسەڵاتی موسوڵمانان و بە یاسا دان بە بوونی جیاوازیاندا نرا.
مانەوەی کارگێڕیی داسنی
بەهۆی ئەم پراگماتیزمە کارگێڕییەوە، میرە ئێزدییەکان بە ئاسانی حوکمڕانیی ناوخۆییان پاراست. بە سەرکەوتوویی چاودێریی باجی ناوخۆییان کرد، دادپەروەریی نەریتییان بەڕێوە برد و پلەبەندیی ئاڵۆزی ئایینساڵاریی خۆیان بێ دەستێوەردانی قورسی ئیمپراتۆریەت پاراست.
بەرەنگاربوونەوە و پاراستنی ناسنامە
بەڵام ئەم یەکخستنە ئاشتییانە ناوبەناو تێک دەچوو. کاتێک دەوڵەتی عوسمانی دواتر هەوڵی دا بە توندی دەسەڵات ناوەندگەرایی بکات، ئێزدییەکان بە توندی بەرەنگاری بوونەوە. ڕاپەڕینە چەکدارەکانی وەک ڕاپەڕینە گەورەکەی بەداغ بەگ لە 1770دا، بە شێوەیەکی بەهێز بەرگرییان لە سنوورەکانیان کرد. لە کۆتاییدا، دەسەڵاتی عوسمانی دۆخی سیاسیی فراوانتری شێخانی داڕشت، بەڵام ڕابەرە ئێزدییەکان بە خۆگونجاندنی ستراتیژی و بەرەنگاربوونەوەی چەکداری دڵنیایان کردەوە کە خۆبەڕێوەبردنی تایبەت و ناسنامەی کولتوورییان هەرگیز بە تەواوی ناسڕێتەوە.
7. کۆمەڵگا و کولتوور: شێوازی ژیانی ئێزدی
بناغەی هۆزی: کۆڵەکەکانی داسنی
پێکهاتەی کۆمەڵایەتیی شێخان لەسەر سیستەمێکی ڕەقی چینایەتیی بنیات نرا کە بە قووڵی چەسپابوو و ئەمڕۆش لە ناوەندی ژیانی ئێزدییەکاندا ماوەتەوە. کۆمەڵگاکە بەسەر سێ چینی سەرەکیی هاوسەرگیریی ناوخۆدا دابەش بووە: شێخەکان و پیرەکان، واتە پیاوانی ئایینی و ڕێنمایانی ڕۆحانی، و موریدەکان، واتە خەڵکی ئاسایی کە زۆرینەی گەورەی دانیشتووان پێک دەهێنن. یاسا توندەکانی هاوسەرگیریی ناوخۆ فەرمان دەدەن کە هاوسەرگیری لە دەرەوەی چینی تایبەتی خۆت بە توندی قەدەغەیە، جا هاوسەرگیری لە دەرەوەی ئایینی ئێزدی خۆی. ئەم کۆڵەکە پێکهاتەییە وەک میکانیزمێکی بەهێز بۆ مانەوە کار کرد و مسۆگەری کرد کە ڕەچەڵەکی هۆزی و زانیاریی ئایینیی نهێنی پێکەوە بێ کاڵبوونەوە لە ماوەی سەدەکانی چەوساندنەوەدا دەپارێزرێن.
جلوبەرگی ئێزدی: شێوەی ڕەسەنی کوردی
دیمەنی دەرەکی و جلوبەرگی نەریتی لە شێخاندا بەرجەستەبوونی دەرەکیی پاکیی ڕۆحانیی ناوەوە بوون. لە مێژوودا، جلوبەرگی ئێزدی زیاتر پۆشاکی سپیی پاکی هەڵدەبژارد کە بە توندی هێمای پاکیی ڕۆحانی و ڕەتکردنەوەی پیسیی دنیایی بوو. پیاوان بە نەریت کراسی سپی و شەڵواری فراوانیان لەبەر دەکرد کە بە پشتێنێکی پان دەبەسترایەوە، ژنانیش کراسی سپیی چین بە چینیان لەبەر دەکرد کە زۆرجار بە سەرپۆشی ڕەنگاوڕەنگی چنراو و نووسشتی پارێزگاری ڕازێنرابووەوە. ئەم شێوە جیاواز و پارێزکارە هەم میراتی قووڵی کوردییان ڕەنگ دەدایەوە و هەم لە دیمەندا لە دانیشتووانی دەوروبەریان جیا دەکردنەوە و ناسنامەی تایبەتی نەتەوەیی و ئایینییان بەهێز دەکرد.
زمان: دایکی کورمانجی
زمان ئامرازی سەرەکیی پاراستنی یادەوەریی دەوڵەمەندی کولتووریی شێخان بوو. ئێزدییەکان بە شانازییەکی بەهێزەوە قسە بە کورمانجی دەکەن، کە شێوەزاری کوردیی باکوورە. چونکە ئایینی ئێزدی لە مێژوودا نەریتێکی تەواو زارەکی بووە، کورمانجی زمانی پیرۆزی ئەوان بوو. بەو زمانە بوو کە قەوواڵەکان، گۆرانیبێژە پیرۆزەکان، قەولەکانیان لەبەر دەکرد و دەیانخوێندنەوە، واتە سرودەکان، و چەندین سەدە خوازانستی و ئەفسانە و حەماسە مێژووییەکانیان نەوە دوای نەوە بێ پشتبەستن بە دەقی نووسراو دەگواستەوە.
ئابووری: شارەزایانی خاک و مەڕوماڵات
بزوێنەری ئابووریی میرنشینی شێخان بە قووڵی لە دۆڵە بەپیتەکان و بەرزاییە سەختەکانی باکووری عێراقدا ڕیشەی هەبوو. ژیانی کۆمەڵگا بە شێوەیەکی سەرەکی بە ئابوورییەکی بەهێزی کشتوکاڵ و ئاژەڵداری دەستەبەر دەکرا. جوتیارە ئێزدییەکان لە کشتوکاڵی پلەپلەدا شارەزا بوون و گەنم و جۆ و زەیتوونیان دەچاند، شوانەکانیش لە دامێنی چیاکانی شەنگالدا ڕانە مەڕ و بزنە فراوانەکانیان بەڕێوە دەبرد. ئەم خۆپشتبەستنە بە خاک، میرنشینەکەی تا ڕادەیەکی زۆر لە فشارە ئابوورییە دەرەکییەکان پاراست. هەرچەندە سنوورە سیاسییەکانی شێخان لەمێژە نەماون، ئەم پەیوەندییە قووڵە بە خاک و زمانی پیرۆزی کورمانجییان و کۆڵەکە کۆمەڵایەتییە نەشکێنراوەکانیان مسۆگەری دەکات کە ئەمە مێژووێکی لەبیرکراو نییە، بەڵکو کولتوورێکی زیندووی بەهێزە لە ئێستادا.
8. میراتەکە: لە سەردەمی کۆنەوە بۆ ئێزدییەکان
پردی زمان و جینەتیک: زانست نەریت پشتڕاست دەکاتەوە
بۆ چەندین سەدە، نەریتە زارەکییەکان ئێزدییەکانیان وەک «کوردە ڕەسەنەکان» ناساندووە کە کۆنترین کردەوە زمانی و کولتوورییەکانی ناوچەکە دەپارێزن. ئەمڕۆ زانستی نوێ ڕۆژ بە ڕۆژ زیاتر ئەم گێڕانەوەیە پشتڕاست دەکاتەوە. توێژینەوە جینەتیکییە نوێکان ئاماژە بەوە دەکەن کە دانیشتووانی ئێزدی تایبەتمەندییەکی جینەتیکیی تایبەت و زۆر هاوچەشنیان هەیە کە بە قووڵی ڕیشەی لە دانیشتووانە کۆنەکانی چیاکانی زاگرۆس و میزۆپۆتامیادا هەیە. بەهۆی هاوسەرگیریی توند لە ناو کۆمەڵگای خۆیاندا، ڕەچەڵەکە جینەتیکییەکانیان پاراستووە کە دانیشتووانی ئێستا بە ڕاستەوخۆ بە سەردەمی کۆنەوە دەبەستێتەوە. بە هەمان شێوە، زمانناسان بەکارهێنانی کۆنی کورمانجیی ئەوان وەک کەپسولێکی پاکی کاتی زمانی کوردی دەخوێننەوە کە لەو توانەوە فراوانە عەرەبی یان تورکییانە دوور ماوەتەوە کە لە ناوچە دراوسێکاندا دەبینرێن.
هاوڕاییی زانایان: بەدەستهێنانەوەی گێڕانەوەکە
لە مێژوودا، ئیمپراتۆرییەتە دەرەکییەکان زۆرجار ئێزدییەکانیان لە مێژوو دەرکردووە یان وەک تەریقەتێکی لاوەکیی هەرەتیک پەراوێزیان خستوون. بەڵام توێژینەوەی مێژووییی نوێ بە چالاکی ڕۆڵی ناوەندیی ئەوان بەدەست دەهێنێتەوە. دەقە بنەڕەتییەکانی وەک شەرەفنامەی شەرەفخانی بەدلیسی (1597)، کە بە فراوانی بە گرنگترین دەقی سەدەکانی ناوەڕاست لەبارەی مێژووی کورد دادەنرێت، بە بەرچاوی هۆزە داسنییەکان و ئازایەتییان دەخەنە ڕوو. هاوڕاییی ئەکادیمیی ئەمڕۆ دەگۆڕێت و میرنشینی شێخان وەک کۆڵەکەیەکی چارەنووسساز و بەردەوامی گێڕانەوەی فراوانتری مێژووی کورد دەناسێت، لەبری دیاردەیەکی نائاسایی.
«خۆری شێخان» لە هێماگەریی نوێدا
میراتی شێخان تەنها بابەتێک بۆ مێژوونووسان نییە؛ دڵی لێدەری ناسنامەی ئێزدیی نوێیە. خۆری پیرۆز، هێمایەکی بەربڵاو کە لە مەزارە بەردینەکانی لالیشدا هەڵکەندراوە و بە قووڵی بە خوداوەندە خۆرییە کۆنەکانی میزۆپۆتامیاوە بەستراوەتەوە، نوێنەرایەتیی ڕووناکی و ڕاستی و ئامادەبوونی خوداییی تەوسیمەلەک دەکات.
بەدوای جینۆسایدی داعش لە 2014دا، ئەم هێماگەرییە مێژووییە پەرەی بە شەپۆلێکی نوێی چالاکیی جیهانیی ئێزدی داوە. یادەوەریی خۆبەڕێوەبردنی 900 ساڵەی شێخان نەخشەڕێگایەکی بەهێزی مێژوویی بە کۆمەڵگای ئەمڕۆ دەبەخشێت، بەتایبەتی ئەوانەی داکۆکی لە خۆبەڕێوەبردن و پاراستن لە ناوچەی شەنگال دەکەن. بە وەرگرتنی هێز لە شێرەکانی ڕابردووی خۆیان، ئێزدییەکانی ئەمڕۆ تەنها ڕزگاربووانی مێژوو نین؛ داڕێژەرانی داهاتووی خۆیانن و دڵنیای دەکەنەوە کە خۆری شێخان بەردەوام هەڵدەهێت.
🏛️ هێڵی کاتیی شێخان: ڕێڕەوی ئێزدییەکان
شوێنکەوتنی مێژووی میرنشینی شێخان هەزار ساڵ مانەوە دەخاتە ڕوو. ئەم هێڵە کاتییە تیشک دەخاتە سەر ساتە دیاریکەرەکانی بەرەنگاربوونەوە و یەکخستنی ڕۆحانی و کارەساتی لە خەیاڵ بەدەر کە گەلی ئێزدییان داڕشت.
سەردەمی بناغەکان (838–1246ی زایینی)
838ی زایینی – یەکەم بروسکە: میر جەعفەر بە ڕاپەڕینە توندەکەی دژی خەلافەتی عەباسی ساتی بنەڕەتییەکەی پێک هێنا و هۆزە شاخاوییە پەرتەوازەکانی داسنیی لەژێر ئاڵایەکدا یەک خست.
906ی زایینی – پێکهێنانی میرنشینەکە: بەدوای ڕاپەڕینێکی سەرکەوتوو دژی بنەماڵەی ناوچەییی حەمدانی، میرنشینی نیوەخۆبەڕێوەبەری شێخان بە کردەوە دامەزرا.
1112ی زایینی – بناغەی ڕۆحانی: عاریفە سۆفییە ڕێزلێگیراوەکە، شێخ عەدی کوڕی موسافیر، لە دۆڵی لالیش نیشتەجێ بوو و تۆوی ئەو باوەڕەی چاند کە بە شێوەیەکی سروشتی پەرە دەسێنێت و دەبێتە ئایینی ئێزدیی نوێ.
1195–1246ی زایینی – ناوەندگەرایی و کارەسات: شێخ حەسەن بە پێکهێنانی ئەنجومەنی ڕۆحانی حوکمڕانیی ئێزدیی دامەزراوەیی کرد. بەداخەوە، فەرمانڕەواییەکەی کۆتایی هات کاتێک فەرمانڕەوای زەنگی، بەدرەددین لؤلؤ، لە 1246دا داگیری کرد، شێخ حەسەنی ئێعدام کرد و هەزاران کەسی کۆمەڵکوژ کرد لە یەکەم چەوساندنەوەی گەورەی تۆمارکراودا.
سەردەمی زێڕینی خۆبەڕێوەبردن (1246–ساڵانی 1700ی زایینی)
سەدەکانی 13–14 – ئایینساڵاریی قەتانی: دوای وێرانکاریی 1246، میرنشینەکە خۆی ئاوەدان دەکاتەوە. ڕەچەڵەکی قەتانی مافی تایبەتی خۆی بۆ نازناوی میر دەچەسپێنێت و حوکمڕانیی دنیایی بە دەسەڵاتی ڕەهای ڕۆحانی بە تەواوی تێکەڵ دەکات.
1534ی زایینی – لێهاتووییی عوسمانی: بە ناسینی گۆڕانەکانی ئیمپراتۆریەت، میر حسێن بەگ بە شێوەیەکی ستراتیژی لەگەڵ ئیمپراتۆریەتی فراوانبووی عوسمانی هاوپەیمان بوو. ئەم سەرکەوتنە دیپلۆماسییە خۆبەڕێوەبردنی ئێزدیی پاراست و فەرمانڕەوایی پارێزگا قازانجدارەکانی مووسڵ و هەولێری بە میر بەخشی.
سەردەمی ملکەچکردن (ساڵانی 1700–1832ی زایینی)
ناوەڕاستی سەدەی 18 – فشاری ئیمپراتۆریەت: لەگەڵ توندبوونەوەی ناوەندگەراییی عوسمانی، شێخان ناچار کرا لەژێر دەسەڵاتی میرنشینی بادینانی سوننەی دراوسێدا ببێتە میرنشینێکی ملکەچ و وابەستە، کە سەربەخۆیی مێژوویییان لاواز دەکات.
1770–1791ی زایینی – ڕاپەڕینە سەرکێشەکان: ڕابەرە ئێزدییەکان، بە تایبەتی بەداغ بەگ، ڕاپەڕینی چەکداریی خوێناوی و لە ناچارییەوە دەست پێ دەکەن بۆ بەدەستهێنانەوەی خۆبەڕێوەبردنی خۆیان، کە تۆڵەکردنەوەی توندی ئیمپراتۆریەت و ئێعدامکردنی ئاشکرای لێ دەکەوێتەوە.
1832ی زایینی – ڕووخانی شێخان: «میرە کوێر»ە دڕندەکەی میرنشینی سۆران شێخان داگیر دەکات. دوا فەرمانڕەوای میرنشینەکە، عەلی بەگ، گۆڕینی ئایین بۆ ئیسلام ڕەت دەکاتەوە و شەهید دەبێت و کۆتایی سیاسیی یەکجارەکیی میرنشینە 926 ساڵەکە دیاری دەکات.
میراتی نوێ (1832–ئێستا)
1893ی زایینی – کۆمەڵکوژییە عوسمانییەکان: هێزە عوسمانییەکان لەژێر فەرمانی عومەر وەهبی پاشادا هەڵمەتێکی وێرانکەری گۆڕینی ئایین بە زۆر دەست پێ دەکەن، کە یەکێکە لە 74 فەرمانە مێژووییەکان، واتە جینۆسایدەکان، دژی ئێزدییەکان.
2014ی زایینی – جینۆسایدی داعش: لە دەنگدانەوەیەکی کارەساتباری مێژوودا، چەکدارانی داعش هێرش بۆ ناوچەی شەنگال دەبەن و هەزاران کەس دەکوژن و سەدان هەزار ئاوارە دەکەن. بەڵام ئێزدییەکانی ئەمڕۆش زۆر لە ڕزگاربووانی کۆمەڵکوژییەکانی 1246 دەچن و بەردەوام ئاوەدان دەکەنەوە و ڕۆحی دانەمرکاوەی شێخان پاڵپشتییان دەکات.
شیکاریی بەراوردی: شێخان و میرنشینە کوردییەکانی دیکە
تایبەتمەندی | شێخان | سۆران | بادینان | بۆتان |
ماوە | 906–1832 (926 ساڵ) | سەدەکانی 16–19 | 1376–1843 | سەدەکانی 14–19 |
ئایین | ئایینی ئێزدی | ئیسلامی سوننە | ئیسلامی سوننە | تێکەڵ، لەوانە ئێزدی |
ناوەندی سەرەکی | لالیش | ڕەواندز | ئامێدی | جزیرە |
چارەنووس | لەلایەن سۆرانەوە داگیر کرا | یەکخستن لەگەڵ عوسمانی | داگیرکاریی عوسمانی | حوکمڕانیی عوسمانی |
میرات | ناوەندی ڕۆحانیی ئێزدی | فراوانخواز | پاراستنی کولتوور | هاوپەیمانێتیی هۆزی |
ئەم خشتەیە تیشک دەخاتە سەر گرنگیدانی تایبەتی ئایینی و تەمەنی درێژی شێخان.
پرسیارە باوەکان: پەیوەندیی شێخان و ئێزدییەکان
پرسیار: میرنشینی شێخان چی بوو؟ وەڵام: میرنشینێکی نیوەخۆبەڕێوەبەری کوردی ئێزدی بوو لە باکووری عێراق، کە بە شێوەیەکی بەرچاو درێژخایەن بوو. لە 906ەوە تا 1832ی زایینی بەردەوام بوو و لە ناو گۆڕانەکانی ئیمپراتۆرییەتەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا پەناگەیەکی گرنگی سیاسی و کولتووری بۆ گەلی ئێزدی بوو.
پرسیار: بۆچی ناوی شێخانە؟ وەڵام: ناوەکە بە ڕاستەوخۆ ڕێز لە شێخ عەدی کوڕی موسافیر دەگرێت، ئەو عاریفەی سەدەی 12 کە نیشتەجێبوونی لە دۆڵی لالیش ناوچەکەی کردە ناوەندی بێ مشتومڕی ڕۆحانیی ئایینی ئێزدی.
پرسیار: کێ میرنشینەکەی دامەزراند؟ وەڵام: هۆزی داسنی دامەزراندی؛ گرووپێکی بەهێز و شاخاویی کوردی کە دوای ڕاپەڕینێکی سەرکەوتوو دژی بنەماڵەی ناوچەییی حەمدانی لە 906ی زایینیدا خۆبەڕێوەبردنی خۆی دامەزراند.
پرسیار: ئایین چ ڕۆڵێکی لە حوکمڕانییەکەیدا هەبوو؟ وەڵام: ئایین بناغەی ڕەهای شێخان بوو. دەوڵەتەکە وەک سیستەمێکی ئایینساڵار کار دەکرد کە میران، واتە شازادەکان، تێیدا تەنها لە ڕەچەڵەکی قەتانییەوە هەڵدەبژێردران و دوو ڕۆڵیان دەگێڕا؛ هەم فەرمانڕەوای دنیایی بوون و هەم ڕابەری باڵای ڕۆحانیی کۆمەڵگای ئێزدی.
پرسیار: میرنشینەکە چۆن کۆتایی هات؟ وەڵام: شێخان لە 1832دا بە دڕندانەیی لەلایەن میرنشینی سۆرانی ئیسلامیی دراوسێوە داگیر کرا کە «میرە کوێر» ڕابەری بوو. داگیرکارییەکە بە کۆمەڵکوژیی فراوان و ئێعدامکردنی دوا فەرمانڕەوای سەربەخۆی شێخان، عەلی بەگ، گەیشتە لوتکە، کە بە شێوەیەکی ناسراو شەهیدبوونی بەسەر گۆڕینی ئایین بە زۆردا هەڵبژارد.
پرسیار: ئایا ئێزدییەکان لە مێژوودا بە کورد دانراون؟ وەڵام: بەڵێ. لە ڕووی مێژوویی و جینەتیکی و کولتوورییەوە، ئێزدییەکان بە قووڵی بە دانیشتووانی فراوانتری کوردەوە بەستراونەتەوە. بە کورمانجی، واتە کوردیی باکوور، وەک زمانی پیرۆز و ڕۆژانەیان قسە دەکەن و لە نەریتە کۆنە ناوچەییەکاندا هاوبەشن، وەک ئاهەنگی ساڵی نوێی بەهاری.
پرسیار: لالیش چ گرنگییەکی هەیە؟ وەڵام: لالیش کە لە چیاکانی ناوچەی مێژووییی شێخاندا جێگیرە، پیرۆزترین شوێنی ڕەهای ئایینی ئێزدییە. مەزاری شێخ عەدی لەخۆ دەگرێت و هێشتا سەرەکیترین شوێنی زیارەتی جیهانیی ئێزدییە و هێمای بەردەوامییەکی ڕۆحانیی نەشکێنراوە.
پرسیار: ئیمپراتۆریەتی عوسمانی چۆن مامەڵەی لەگەڵ شێخان دەکرد؟ وەڵام: پەیوەندییەکە گۆڕانی زۆر توندی بەخۆوە دەبینی. لە قۆناغەکانی یەکخستنی پراگماتیکدا، ناوچەکە بە فەرمی وەک سەنجەقی داسنی ناسرا بوو و ڕێگەی بە وابەستەییەکی ئاشتییانە دەدا. بەڵام لە سەردەمەکانی ناوەندگەراییی توندی ئیمپراتۆریەتدا، عوسمانییەکان زۆرجار ئێزدییەکانیان ڕووبەڕووی چەوساندنەوەی توند و توانەوەی ناسنامە بە زۆر دەکردەوە.
پرسیار: ئایا هاوتایەکی نوێی میرنشینەکە هەیە؟ وەڵام: هەرچەندە ئەمڕۆ دەوڵەتێکی ئێزدیی خاوەن سەروەری نییە، پێکهاتەی نەریتیی ڕابەرایەتی ماوەتەوە. Civata Ruhani، واتە ئەنجومەنی ڕۆحانی، و میری میراتگر بەردەوام لە بنکەکەیانەوە لە هەرێمی کوردستانی عێراق ڕێنمایی کۆمەڵگای جیهانی دەکەن.
پرسیار: بۆچی مێژووی شێخان ئەمڕۆ گرنگە؟ وەڵام: شێخان باڵاترین هێمای خۆڕاگریی ئێزدییە. تێگەیشتن لەم مێژووە 900 ساڵەی مانەوە، چوارچێوەیەکی چارەنووسساز بۆ خۆڕاگریی بەردەوامیان دابین دەکات، بەتایبەتی لە کاتێکدا کۆمەڵگاکە دوای جینۆسایدە وێرانکەرەکەی داعش لە 2014دا خۆی ئاوەدان دەکاتەوە.
پرسیار: فەرمانڕەوا سەرەکییەکانی شێخان کێ بوون؟ وەڵام: دیارترین «شێرەکانی ڕۆژهەڵات» ئەمانە دەگرنەوە: شێخ حەسەن، کە لە سەدەی 13دا دەسەڵاتی ئایینی و حوکمڕانیی ناوەندگەرایی کرد؛ میر حسێن بەگ، کە لە سەدەی 16دا بە لێهاتوویی ڕێگای خۆی لە هاوپەیمانێتییە عوسمانییەکاندا دۆزییەوە؛ و عەلی بەگ، دوا فەرمانڕەوای شەهید لە 1832دا.
پرسیار: هەندێک لە قەدەغە کولتوورییە دیارەکانی ئێزدی چین؟ وەڵام: بۆ پاراستنی پاکیی ڕۆحانی و گەردوونی، ئێزدییەکان پابەندی قەدەغەی توندن. ئەمانە هاوسەرگیریی ڕەها لە ناوخۆ، واتە تەنها هاوسەرگیری لە ناو ئایین و چینی تایبەتی خۆت، و یاسا زمانییەکان دەگرنەوە، وەک قەدەغەکردنی تەواوی دەربڕینی ئەو وشانەی دەنگیان لە وشەی عەرەبیی شەیتان دەچێت، بەهۆی ڕێزگرتنی قووڵ لە تەوسیمەلەک، واتە فریشتەی تاووس.
سەرچاوە هەڵبژێردراوەکان و سەرچاوە زانستییەکان
بۆ مسۆگەرکردنی وردیی مێژوویی و قووڵاییی کولتووریی ئەم بابەتە، دەقە ڕەسەنەکانی خوارەوە و بەرهەمە زانستییە نوێکان و توێژینەوە زانستییەکان بەکار هاتوون:
سەرچاوە ڕەسەنە مێژوویی و زمانییەکان
بەلاذوری، مردوو لە 892ی زایینی: کتاب فتووح البلدان، واتە کتێبی داگیرکردنی خاکەکان. هەندێک لە کۆنترین باسە تۆمارکراوەکانی هۆزی داسنی لە سەردەمی ئیسلامیدا و بوونیان لە ناوچەی «جەبەل داسن» لە نزیک مووسڵ دابین دەکات.
یاقووت حەمەوی (1179–1229ی زایینی): موعجەم البلدان، واتە فەرهەنگی وڵاتەکان. دەقێکی چارەنووسسازی جوگرافیی سەدەکانی ناوەڕاستە کە وەسفی بنەڕەتیی سروشتی شاخاوی و پێکهاتەی دانیشتووانی ناوەندە سەرەتاییە ئێزدییەکان پێشکەش دەکات.
شەرەفخانی بەدلیسی (1597): شەرەفنامە. ئەم دەقە فارسییە بە فراوانی بە گرنگترین بەڵگەنامەی سەدەکانی ناوەڕاست لەبارەی مێژووی کورد دادەنرێت و گێڕانەوەی گرنگ و ورد دەربارەی هۆزە داسنییەکان و میرنشینی شێخان و میرە فەرمانڕەواکانیان دابین دەکات.
ئەولیا چەلەبی (سەدەی 17): سیاحەتنامە، واتە کتێبی گەشتەکان. تۆمارە فراوانەکانی گەشتی ئەم گەڕیدە عوسمانییە تێبینیی سەرنجڕاکێشی ڕاستەوخۆی خەڵکناسی دەربارەی قەدەغە کولتوورییەکان و جلوبەرگ و نەریتە ئایینییەکانی ئێزدی لە سەردەمی عوسمانیدا پێشکەش دەکەن.
کتێب و دەقە ئەکادیمییە نوێکان
گێست، جۆن ئێس. (1993/2012): مانەوە لە ناو کورددا: مێژوویەکی ئێزدییەکان. (ڕاوەتڵێج). یەکێکە لە گشتگیرترین مێژووە ئینگلیزییەکانی گەلی ئێزدی و مانەوەی سیاسیی میرنشینی شێخان لە ماوەی سەدەکانی ئیمپراتۆریەتدا بە وردی دەخاتە ڕوو.
جوەیدە، وەدیع (2006): بزووتنەوەی نەتەوەییی کورد: بنەچە و پەرەسەندنی. (بڵاوکەرەوەی زانکۆی سیراکوز). چوارچێوەیەکی گرنگی جیۆپۆلیتیکی دەربارەی شێوازی مامەڵەی میرنشینی شێخان لەگەڵ میرنشینە کوردییەکانی دیکە، وەک سۆران و بادینان، دابین دەکات.
کرەیەنبروک، فیلیپ جی. (1995): ئایینی ئێزدی: پاشخان و ڕێوڕەسم و نەریتی دەقی. (بڵاوکەرەوەی ئێدوین مەڵن). بەرهەمە زانستییە نوێیە سەرەکییەکەیە لەبارەی پەرەسەندنی ئایینی ئێزدی لە تەریقەتی سۆفیی عەدەویەوە بۆ شێوە تێکەڵە تایبەتەکەی.
وتارە هەڵسەنگێنراوەکانی هاوپیشەکان و دانشنامەکان
دانشنامەی ئێرانیکا: «ئێزدییەکان» (چەند زانای بەشدار). پوختەیەکی ورد و هەڵسەنگێنراوی هاوپیشەکان لەبارەی زمانناسی و بنەچە و خوازانستیی ئێزدییەکانە و وەک بناغەیەکی گرنگ بۆ جیاکردنەوەی هاوڕاییی ئەکادیمی لە ئەفسانەی کولتووری کار دەکات.
عەلی، ماجد حەسەن (2019): ئێزدییەکان و هەڵمەتەکانی جینۆساید لە سەردەمی عوسمانیدا. لە فەرمانە سیستەماتیکەکان، واتە فەرمانەکانی چەوساندنەوە کە ئێزدییەکانیان دەکردە ئامانج، دەکۆڵێتەوە و چوارچێوەیەکی مێژوویی بۆ کارەساتە نوێکان دابین دەکات.
گوڵی، نیزار (2025): شیکارییە مێژووییە نوێکان کە جەخت لە یەکخستنی کارگێڕی و بەرەنگاربوونەوەی سەنجەقی داسنی لە ناو سیستەمی فراوانتری پارێزگاکانی عوسمانیدا دەکەنەوە.
توێژینەوە جینەتیکی و مرۆڤناسییەکان
دۆگان، ئێس.، و هاوکارانی (2017): «شیکاریی جینەتیکیی وردی دانیشتووانی ئێزدی». ئەم توێژینەوە جینەتیکییە مرۆڤناسییە ئاستی بەرزی هاوچەشنیی جینەتیکی لە ناو ئێزدییەکاندا پشتڕاست دەکاتەوە و بە شێوەیەکی زانستی پاڵپشتیی ئەو نەریتە زارەکییانە دەکات کە بە ڕاستەوخۆ ئەوان بە دانیشتووانە کۆن و ڕەسەنەکانی چیاکانی زاگرۆس و میزۆپۆتامیاوە دەبەستێتەوە.