پوختە
لە سەدەکانی ناوەڕاستدا (لە سەدەی 5 تا 15)، کورد لە ڕێگەی گۆڕانکارییە کولتووری و سیاسییەکانەوە ڕۆڵێکی گرنگی لە پێکهێنانی ناسنامەی خۆی گێڕا. میرنشینە سەرەکییە کوردییەکان سەریان هەڵدا و بە پەروەردەکردنی میراتێکی تایبەت و کەسایەتییە مێژووییە دیارەکانی وەک سەلاحەدین، بەشدارییان لە یەکگرتوویی کورد و بووژانەوەی کولتووری کرد. سەرکردە کوردەکان لە دیپلۆماسی و ملمڵانێ ئاڵۆزەکاندا ڕێگای خۆیان دەدۆزییەوە و لە نێوان ئیمپراتۆرییەتە گەورەترەکاندا هەوڵیان بۆ خۆبەڕێوەبردن دەدا. خۆڕاگری و بەشدارییەکانیان لەم سەردەمەدا تا ئێستاش کاریگەری لەسەر ناسنامە و کولتووری هاوچەرخی کورد دادەنێن.
ناوەڕۆک
تێگەیشتن لە ناسنامەی کورد لە چوارچێوەی سەدەکانی ناوەڕاستدا
سەرهەڵدانی میرنشینە کوردییەکان
کەسایەتییە مێژووییە کوردییەکان و بەشدارییەکانیان
بووژانەوەی کولتووری لە کوردستان
بزووتنەوە مێژووییەکانی کورد و دیپلۆماسی
لەباوەشگرتنی تێکەڵەی کولتوورەکان
- گرنگیی کورد لە مێژووی سەدەکانی ناوەڕاستدا چییە؟
- کام کەسایەتییە مێژووییە کوردییەکان لە سەدەکانی ناوەڕاستدا دیار بوون؟
- میرنشینە کوردییەکان چی بوون و بۆچی گرنگن؟
- کولتووری کورد لە سەدەکانی ناوەڕاستدا چۆن گەشەی کرد؟
- کورد لە ڕێڕەوی مێژوویی خۆیدا لە سەدەکانی ناوەڕاستدا ڕووبەڕووی چ ئاڵنگارییەک بووەوە؟
سەردەمی سەدەکانی ناوەڕاست لە نێوان سەدەی 5 و کۆتایی سەدەی 15دا بوو و شاهیدی گۆڕانکارییە کولتووری و سیاسییە گرنگەکان لە سەرانسەری جیهان بوو. لەم تێکەڵە ئاڵۆزەی مێژووی مرۆڤایەتیدا، کورد ڕۆڵێکی چارەنووسسازی گێڕا کە تا ئەمڕۆش کاریگەری لەسەر ناسنامەی دادەنێت. ئەم گەڕانە بەناو مێژووی کورددا باس لە بەشدارییە بەرچاوەکانی کەسایەتییە مێژووییە کوردییەکان، پەرەسەندنی کولتوور و میراتی کوردستان و ناوەڕۆکی بزووتنەوە مێژووییەکانی کورد و دیپلۆماسی لە سەدەکانی ناوەڕاستدا دەکات.
تێگەیشتن لە ناسنامەی کورد لە چوارچێوەی سەدەکانی ناوەڕاستدا
بۆ ئەوەی بە تەواوی ڕۆڵی کورد لە سەرانسەری سەدەکانی ناوەڕاستدا بناسین، سەرەتا دەبێت ورد ببینەوە لە ناسنامە پەرەسەندووەکەی. کورد گرووپێکی نەتەوەییە کە زۆربەی لە ناوچە شاخاوییەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا دەژین، بە تایبەتی لە سنووری ئەو وڵاتانەی ئەمڕۆ بە تورکیا، ئێران، عێراق و سووریا ناسراون. بە ئاوڕدانەوە لە مێژووی کورد، دەبینین زمانی تایبەت، کولتوور و دابونەریتی کورد لە مێژە جیاوازییان لەگەڵ نەتەوەکانی دەوروبەر دروست کردووە. بەڵام ناکۆکییە خاکییەکان و خەبات بۆ خۆبەڕێوەبردن چیرۆکی مێژوویی کوردیان داڕشتووە.
بە درێژایی مێژوو، کەسایەتییە گشتییە جیاوازەکانی کورد سەریان هەڵداوە و داواکاریی مافەکان و شێوەی بەڕێوەبردنی داهاتووی گەلی کوردیان کردووە. ئەم کەسانە ڕۆڵی ناوەندییان لە پێکهێنانی ناسنامەی کورد لە دیدی خۆیەوە گێڕاوە و هەروەها بەشدارییان لە دیمەنی کۆمەڵایەتی و سیاسیی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی سەدەکانی ناوەڕاستدا کردووە. بەشدارییەکانیان لە ڕێڕەوی کاتدا دەنگ دەدەنەوە و بنەمایەکن بۆ تێگەیشتن لە میراتە دەوڵەمەندەکەی کوردستان.
سەرهەڵدانی میرنشینە کوردییەکان
لە سەدەکانی ناوەڕاستدا، چەندین میرنشینی کوردی پەیدا بوون، بە تایبەتی لە سەدەی 9 تا سەدەی 12. ئەم میرنشینانە، لەوانە *شەدادییەکان*، *ئەمینی* و *حەسنەوەییەکان*، ڕۆڵێکی ناوەندییان لە دامەزراندنی ناسنامەیەکی کوردی لە ئاستێکی فراوانتردا هەبوو. لە لوتکەی دەسەڵاتیاندا، کاریگەریی بەرچاویان لەسەر بەڕێوەبردنی خاک و تێکەڵبوونی کولتوورە جیاوازەکان هەبوو. هەر میرنشینێک کەسایەتییە مێژووییە کوردییە دیارەکانی خۆی هەبوو کە بەشدارییان لە گەشەی پێکهاتە کارگێڕییەکان و کردە کولتوورییەکان دەکرد.
شەدادییەکان: شەدادییەکان لەلایەن سەرکردەی کورد *شەمدین*ەوە دامەزران و حوکمی خاکەکانی ئەرمەنستان و بەشێک لە ڕۆژاوای ئێرانیان کرد. سەردەمەکەیان بە گەشەی هونەر، شیعر و تەلارسازیی کوردی دیار بوو.
ئەمینی: ئەم بنەماڵە حوکمڕانە دەسەڵاتی بەسەر بەشێک لە کوردستانی عێراقی ئەمڕۆدا هەبوو و بە پشتیوانی لە پەروەردە و کولتوور ناسرابوو؛ ئەمەش لە پاڵپشتییان لە شاعیران و زانایاندا دەردەکەوت.
حەسنەوەییەکان: وەک یەکێک لە کۆنترین بنەماڵە حوکمڕانە کوردییەکان، ڕۆڵیان لە گەشەپێدانی ناسنامەیەکی یەکگرتووی کوردیدا هەبوو کە گرووپە نەتەوەیی و ئایینییە جیاوازەکانی ژێر دەسەڵاتیان دەگرتەوە.
کەسایەتییە مێژووییە کوردییەکان و بەشدارییەکانیان
چەندین کەسایەتیی مێژوویی گرنگی کورد ڕێڕەوی مێژووی کوردیان لە سەدەکانی ناوەڕاستدا داڕشت؛ هاوپەیمانییان پێک دەهێنا و جووڵەی سیاسییان دەکرد کە هاوکێشەکانی ناوچەکەی دەگۆڕی.
یەکێک لە کەسایەتییە دیارەکان *سەلاحەدین یوسف کوڕی ئەیوب*، یان *سەلاحەدین*، بوو کە لە سەدەی 12دا بنەماڵەی ئەیوبییەکانی دامەزراند. سەرکردایەتیی ئەو لە شەڕە خاچپەرستییەکاندا نموونەی هێز و یەکگرتوویی کوردە؛ ئەو ڕۆڵێکی سەرەکیی لە تێکشکاندنی خاچپەرستان و گەڕاندنەوەی قودسدا گێڕا. میراتی سەلاحەدین وەک سەرکردەیەک کە جەختی لە دادپەروەری و لێبوردەیی دەکردەوە، لە فۆلکلۆری کوردیدا ڕێزی لێ دەگیرێت و کاریگەرییەکی بەردەوامی لەسەر ناسنامەی کولتووریی کورد بەجێ هێشتووە.
جگە لە سەلاحەدین، کەسایەتییە دیارەکانی دیکە *ئیقبال زەنجانی* دەگرنەوە، کە نموونەیەکی دیکەی سەرکردەی کورد بوو و بە ستراتیژە فکری و سەربازییەکان یەکگرتوویی لە نێوان کۆمەڵە جیاوازەکاندا بەهێز دەکرد. ئیقبال ڕۆڵێکی ناوەندیی لە بووژانەوەی کولتووریی ناو کوردستاندا هەبوو؛ پەرەی بە هونەر و زانست دەدا و بەم شێوەیە چوارچێوەی پەروەردەیی ناوچەکەی لە سەدەکانی ناوەڕاستدا باشتر دەکرد.
بووژانەوەی کولتووری لە کوردستان
سەدەکانی ناوەڕاست هەروەها بە بووژانەوەیەکی زیندووی کولتووری لە کوردستاندا دیار بوون؛ هونەر، شیعر و کاری زانستی گەشەیان دەکرد. کارلێکی نەتەوە و ئایینە جیاوازەکان لە ناو میرنشینە کوردییەکاندا تێکەڵەیەکی دەوڵەمەندی ئاڵوگۆڕی کولتووریی دروست کرد. شاعیران، هونەرمەندان و زانایانی سەر بە پاشخانە جیاوازەکان پێکەوە کاریان دەکرد بۆ دروستکردنی تێکەڵەیەکی تایبەت لە دەربڕینە کولتوورییەکان کە نیشانەی کولتوور و میراتی کوردستان بوو.
شیعر لەم سەردەمەدا بنەمایەکی کولتووری کورد بوو. *نالی*ی مەزن، کە بە باوکی ئەدەبی نوێی کوردی ناسراوە، شیعری هێنایە کایەوە کە وردەکارییەکانی ناسنامە و کولتووری کوردی دەردەبڕی. دێڕەکانی، کە پڕ بوون لە بابەتی خۆشەویستی، یاد و هەست بۆ ڕابردوو و سیاسەت، لە ناو کۆمەڵگەی کوردیدا کاریگەرییەکی قووڵیان هەبوو؛ چونکە هەستێکی تازە سەرهەڵداوی یەکگرتوویی لە نێوان هۆزە کوردییە جیاوازەکان و کۆمەڵەکاندا دەردەبڕی.
دەربڕینە هونەرییەکانیش گەشەیان کرد و لە ڕێگەی کارە دەستییە وردەکانی ڕستن و چنینی قوماش و دەستنووسە ڕازاوەکانەوە جەختیان لە *میراتی کوردی* دەکردەوە. بەرهەمهێنانی هونەر لەم سەردەمەدا جوانیی دیمەن و ژیانی کوردی دەخستە ڕوو و زۆرجار ئەزموونەکانی ژیانی ڕۆژانەی لەگەڵ گێڕانەوە گەورە مێژووییەکاندا تێکەڵ دەکرد.
بزووتنەوە مێژووییەکانی کورد و دیپلۆماسی
تێگەیشتن لە بزووتنەوە مێژووییەکانی کورد و دیپلۆماسیی سەدەکانی ناوەڕاست هەوڵی سەرکردە کوردەکان بۆ پێکهێنانی هاوپەیمانی لەگەڵ دراوسێ بەهێزەکان دەخاتە ڕوو. ئەم هەوڵە دیپلۆماسییانە زۆرجار دەیانویست هاوسەنگی لە نێوان دۆخی نالەباری حوکمڕانیی هۆزەکی و هەڕەشە فراوانەکانی ئیمپراتۆرییەتە گەورەترەکانی وەک سەلجوقی و عوسمانی دروست بکەن.
سەرکردە کوردەکان زۆرجار ئامانجیان پاراستنی خۆبەڕێوەبردن بوو، لە کاتێکدا ڕێگای خۆیان لە ئاڵۆزیی فشارە دەرەکییەکاندا دەدۆزییەوە. دیپلۆماسییە ئاڵۆزەکە هاوسەرگیری، پەیماننامە و هاوپەیمانیی دەگرتەوە کە هاوکاریی لە نێوان لایەنە جیاوازە کوردییەکاندا بەهێز دەکرد. ئەم کارە دیپلۆماسییانە تەنها بە دەستکەوتی سیاسی دیار نەدەبوون؛ بەڵکوو ڕێگایەکیش بوون بۆ سەقامگیرکردنی ناوچەکە لە ناو خەباتە بەردەوامەکان بۆ باڵادەستیدا.
لە سەدەکانی ناوەڕاستدا، زۆر سەرکردەی کورد خۆیان وەک ناوبژیوانی نێوان هێزە ناکۆکەکان دەناسێناند، لەوانە ئیمپراتۆرییەتە بیزەنتی و موسڵمانەکان. نموونەیەکی ئەمە لە هەوڵی سەرکردە کوردەکانی سەدەی 11دا دەبینرێت کە دەیانویست لەگەڵ ئیمپراتۆرییەتی سەلجوقی هاوپەیمانی پێک بهێنن. ئەم هاوپەیمانییانە زیرەکانە بوون، چونکە ڕێگایان بۆ گواستنەوەی کولتوور خۆش کرد، بە تایبەتی لە بوارە پەروەردەییەکاندا.
ئاڵنگاری و ملمڵانێکان
ئەزموونی کورد لە سەدەکانی ناوەڕاستدا بەبێ ئاڵنگاری و ملمڵانێ نەبوو. هەوڵ بۆ خۆبەڕێوەبردن زۆرجار کوردی لە ناو ئاگرە دوولایەنەکەی خەباتە جیۆسیاسییە گەورەترەکاندا دەخست. هەندێک لە گرنگترین ملمڵانێکان لە شەڕە خاچپەرستییە بەردەوامەکانەوە سەریان هەڵدا؛ لەو شەڕانەدا سەرکردە کوردەکانی وەک سەلاحەدین بوون بە کەسایەتیی ناوەندیی بەرگری لە خاکە موسڵمانەکان بەرامبەر داگیرکەرە ئەوروپییەکان.
هەروەها ناکۆکیی ناوخۆیی نێوان هۆزە جیاوازەکان زۆرجار ڕێگریی لە هەوڵەکان بۆ بەرەیەکی یەکگرتووی کوردی دەکرد. ئەم پەرتەوازەییە وای دەکرد میرنشینە کوردییەکان بە ئاسانی نەتوانن بە شێوەیەکی کاریگەر بەرەنگاری پێشڕەویی هێزە دەرەکییەکان ببنەوە. پێکدادانە بەردەوامەکان لە هەوڵیان بۆ مافی دیاریکردنی چارەنووسدا هەم پاشەکشە و هەم سەرکەوتنیان بەدوادا هێنا. بزووتنەوە مێژووییەکانی کورد و دیپلۆماسی لەم دۆخە ئاژاوەگێڕەدا هەم خۆڕاگری و هەم توانای خۆگونجاندنیان نیشان دا.
میراتێکی بەردەوام
کاریگەریی کورد لە سەدەکانی ناوەڕاستدا بنەمای بۆ تێگەیشتنە هاوچەرخەکان لە ناسنامەی کورد دانا. ئەو خۆڕاگرییەی کە کەسایەتییە مێژووییە کوردییەکان لە ڕووبەڕووبوونەوەی ناخۆشییەکاندا نیشانیان دا، نموونەی چیرۆکێکی دەوڵەمەندە لە شێلگیری، خۆگونجاندن و شانازیی کولتووری کە تایبەتمەندیی گەلی کوردە.
ئەمڕۆ، بووژانەوە زیندووەکەی کولتوور و میراتی کوردستان پابەندبوونێکی بەردەوام بەو میراتە مێژووییە دەردەخات؛ کولتوورێک کە سەرەڕای ئاڵنگارییەکانی بە درێژایی مێژوو، هەر گەشە دەکات. بەشدارییە زۆرەکانی کەسایەتییە گشتییە کوردەکان لەم سەردەمەدا هێمای میراتێکن کە نەوەکان، هەم لە ناو کۆمەڵە کوردییەکان و هەم لە دەرەوەیان، ئیلهام لێ وەردەگرن.
لەباوەشگرتنی تێکەڵەی کولتوورەکان
کاتێک لە ڕۆڵی کورد لە سەدەکانی ناوەڕاستدا ورد دەبینەوە، ئەو تێکەڵە کولتوورییەمان بیر دەکەوێتەوە کە ناسنامەی کورد پێک دەهێنێت. ڕێڕەوی مێژوویی کورد بەشە گرنگە کولتووری، دیپلۆماسی و سیاسییەکان دەگرێتەوە کە لە چیرۆکە فراوانترەکەی مێژووی مرۆڤایەتیدا تێکەڵ دەبن. تێگەیشتن لەم هاوکێشانە ڕێگەمان پێ دەدات قووڵایی میراتی کورد و شێلگیریی گەلەکەی بناسین. سەدەکانی ناوەڕاست ڕەنگە تەنها یەکێک لە زۆر سەردەمی چیرۆکێکی درێژی مێژوویی بن، بەڵام ڕۆڵێکی چارەنووسساز لە پێکهێنانی داهاتووی کۆمەڵگەی کوردیدا دەگێڕن. بە ناسین و ڕێزگرتن لەم بەشدارییانە، هەم تێگەیشتنمان لە مێژووی کورد و هەم چیرۆکە گەورەترەکەی مرۆڤایەتی دەوڵەمەند دەکەین.
پرسیارە باوەکان
گرنگیی کورد لە مێژووی سەدەکانی ناوەڕاستدا چییە؟
کورد لە سەدەکانی ناوەڕاستدا ڕۆڵێکی چارەنووسسازی گێڕا؛ بەشداریی لە گۆڕانکارییە کولتووری و سیاسییەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا کرد و ناسنامەی خۆی پێک هێنا کە تا ئەمڕۆش دەنگ دەداتەوە.
کام کەسایەتییە مێژووییە کوردییەکان لە سەدەکانی ناوەڕاستدا دیار بوون؟
کەسایەتییە دیارەکان سەلاحەدین (سەلاحەدین) دەگرنەوە، کە لە شەڕە خاچپەرستییەکاندا سەرکردایەتیی کرد، هەروەها ئیقبال زەنجانی کە پەرەی بە یەکگرتوویی کولتووری و پەروەردە دا.
میرنشینە کوردییەکان چی بوون و بۆچی گرنگن؟
میرنشینە کوردییەکانی وەک شەدادییەکان، ئەمینی و حەسنەوەییەکان لە نێوان سەدەکانی 9 و 12دا سەریان هەڵدا؛ ناسنامەیەکی فراوانتری کوردییان دامەزراند و کاریگەرییان لەسەر حوکمڕانی و کولتوور هەبوو.
کولتووری کورد لە سەدەکانی ناوەڕاستدا چۆن گەشەی کرد؟
سەدەکانی ناوەڕاست شاهیدی بووژانەوەیەکی کولتووری لە کوردستان بوون کە بە پێشکەوتن لە هونەر، شیعر و کاری زانستی دیار بوو و بەشداریی لە پێکهێنانی میراتێکی دەوڵەمەندی کولتووریدا کرد.
کورد لە ڕێڕەوی مێژوویی خۆیدا لە سەدەکانی ناوەڕاستدا ڕووبەڕووی چ ئاڵنگارییەک بووەوە؟
کورد ڕووبەڕووی ئاڵنگارییە گرنگەکان بووەوە، لەوانە ملمڵانێکانی سەرچاوەگرتوو لە شەڕە خاچپەرستییەکان و ناکۆکیی ناوخۆیی نێوان هۆزەکان، کە ڕێگرییان لە هەوڵەکانی بۆ خۆبەڕێوەبردن و یەکگرتوویی دەکرد.