گەلی کورد، بە کولتوور و میراتە دەوڵەمەند و ڕەنگارەنگەکەیەوە، بە درێژایی مێژوو لە نێو دنیایەکی ئاڵۆزی ڕۆحانیەتدا ڕێگای خۆی گرتووەتە بەر. ئایین کاریگەرییەکی قووڵی لەسەر مێژووی کورد داناوە و هەم ناسنامەی تاکەکان و هەم پێکهاتەی بەکۆمەڵی کۆمەڵگەی کوردی داڕشتووە. لە باوەڕە کۆنەکانەوە تا پێکهاتە ئایینییە ڕێکخراوترەکان، کاریگەریی دوولایەنەی باوەڕ و ناسنامە ڕۆڵێکی بنەڕەتی لە ژیانی تاک و کۆمەڵە کوردییەکاندا هەبووە.
باوەڕ و کردەوە ئایینییە کۆنەکان
زۆر پێش سەرهەڵدانی ئایینە ڕێکخراوەکان، کوردەکان شێوەی جۆراوجۆری ڕۆحباوەڕی و سروشتپەرستییان پەیڕەو دەکرد. ئەم باوەڕە کۆنانە لەگەڵ خاک و دیمەنە سروشتییەکانی کوردستان، کولتوور و میراتەکەیدا تێکئاڵابوون. چیا و ڕووبار و دۆڵەکان بە بوونەوەری پیرۆز دەبینران کە ڕۆح و خوداکانیان تێدا نیشتەجێ بوون.
سروشتپەرستی: ڕێز و پیرۆزی بە دار و بەرد و توخمە سروشتییەکانی دیکە دەبەخشرا.
ڕێوڕەسمە ئایینییەکان: کۆمەڵەکان جەژنیان بۆ چرخی گۆڕانکارییەکانی سروشت دەگێڕا، بەو هیوایەی بەرهەمی باش و کەشوهەوای گونجاو مسۆگەر بکەن.
ئەم کردەوە سەرەتاییانە بناغەیان بۆ وەرگرتنی ئایینە ڕێکخراوترەکانی دواتر دانا و ڕێزێکی ڕەگداکوتاو بۆ ڕۆحانیەت پیشان دەدەن کە بە خودی ئەو خاکەوە بەستراوە کە کوردەکان لێی دەژیان.
هاتنی ئایینی زەردەشتی
لەگەڵ سەرهەڵدانی ئیمپراتۆرییەتە گەورەکاندا، ئایینی زەردەشتی چووە ناو خاکی کورد. ئەم ئایینە کۆنە، کە ئاگر بە هێمایەکی سەرەکیی پاکی دەزانێت، کاریگەرییەکی بەرچاوی لەسەر ژیانی ڕۆحانیی کوردەکان دانا. زۆرێک لە مێژوونووسان پێیان وایە ئایینی زەردەشتی کاریگەریی لەسەر کەسایەتییە مێژووییە سەرەتاییەکانی کورد و کردەوە کولتوورییەکان هەبووە.
لە سەردەمی ئیمپراتۆرییەتی هەخامەنشیدا، ئایینی زەردەشتی بوو بە باوەڕی زاڵ و گۆڕانێکی گەورەی لە کردەوە ڕۆحانییەکانی کورددا هێنایە ئاراوە. توخمەکانی باوەڕی زەردەشتی هێشتا لە فۆلکلۆری کوردی و جەژنەکاندا دەردەکەون و پەیوەندی بە نەریتە کۆنەکانەوە دەردەخەن.
کاریگەریی ئیسلام
هاتنی ئیسلام لە سەدەی 7ەمدا گۆڕانێکی زیاتری لە چوارچێوەی ئایینیی کۆمەڵگەی کوردیدا هێنا. ئیسلام لەگەڵ بڵاوبوونەوەیدا بەها کولتوورییە نوێیەکان، یاسا ئەخلاقییەکان و پێکهاتە کۆمەڵایەتییەکانی لەگەڵ خۆیدا هێنا. مەزهەبە جیاوازەکانی ئیسلام بە ڕادەی جیاواز لە نێو عەشیرەتە کوردییەکاندا پەسەند کران.
زۆربەی موسڵمانە کوردەکان سەر بە ئیسلامی سوننین، بەڵام ژمارەیەکی بەرچاویشیان پەیڕەوی مەزهەبەکانی عەلەوی و شیعە دەکەن. ئەم فرەچەشنییە هەم توانای خۆگونجاندنی بزووتنەوە مێژووییەکانی کورد و دیپلۆماسییەکەی دەردەخات و هەم پەیوەندییە باوباپیرانییەکان لەگەڵ گرووپە نەتەوەییەکانی دیکەی ناوچەکە.
کەسایەتییە دیارە کوردییەکان لە ئیسلامدا
بە درێژایی مێژوو، ژمارەیەکی زۆر لە کەسایەتییە دیارە کوردییەکان وەک ئەکتەری سەرەکی لە بواری ئیسلامیدا سەریان هەڵداوە و کاریگەرییان لەسەر هەردوو بواری ڕۆحانی و سیاسی داناوە. لە کەسایەتییە دیارەکان بریتین لە:
سەلاحەدین: بە سەرکردایەتییەکەی لە جەنگە خاچپەرستییەکاندا ناسراوە و میراتەکەی وەک پاڵەوانێکی موسڵمان لە کولتووری کوردیدا دەنگ دەداتەوە.
سەید ڕەزا: سەرکردەیەکی ڕۆحانیی سەدەی 20ەم کە ڕۆڵێکی گرنگی لە داکۆکیکردن لە مافەکانی گەلی کورددا گێڕا.
ئەم کەسایەتییانە تێکئاڵانی سیاسەت و ئایین لە مێژووی کورددا بەرجەستە دەکەن و هێشتا بزووتنەوەکانی ئەمڕۆ ئیلهام لێ وەردەگرن.
کەمینە ئایینییەکان و ڕۆڵیان
ناوچەی کورد نیشتەجێگەی کەمینە ئایینییە جۆراوجۆرەکانە، لەوانە ئێزدییەکان، مەسیحییەکان و موسڵمانە عەلەوییەکان. هەر گرووپێک بە شێوەی تایبەتی خۆی بەشداریی لە کولتوور و میراتی کوردستاندا کردووە. بۆ نموونە، ئێزدییەت، کە باوەڕێکی یەکتاپەرستانەیە و ڕەگی لە نەریتە کۆنەکاندا داکوتاوە، هێشتا لایەنێکی سەرەکیی ناسنامەی کوردییە. ئەزموونی ئێزدییەکان کاریگەرییەکی قووڵی لەسەر کوردە نائێزدییەکان داناوە، بەتایبەتی لە ڕووی سیستەمەکانی پشتگیریی کۆمەڵایەتی لە ناوچە نەتەوەییە فرەچەشنەکاندا.
کاریگەریی مەسیحییەت
مەسیحییەتیش شوێنەواری خۆی لە دنیای کورددا جێهێشتووە. لەگەڵ بڵاوبوونەوەی مەسیحییەت لە سەدەکانی ناوەڕاستدا، کۆمەڵە مەسیحییە جۆراوجۆرەکان لە ناوچەکەدا گەشەیان کرد. مەسیحییە کەلدانی و ئاشوورییەکان ڕۆڵی بەرچاویان لە پێکهاتەی کولتووری و ئابووریی کۆمەڵگەی کوردیدا گێڕا و لە کاتە ناخۆشەکاندا هاوپشتییان بەهێز کرد.
ڕۆحانیەت و سیاسەت لە سەردەمی ئەمڕۆدا
لە سەردەمی هاوچەرخدا، کوردەکان هێشتا لەگەڵ دوولایەنی ناسنامە ئایینییەکانیان و ئاواتە نەتەوەییەکانیاندا مامەڵە دەکەن. هەستە ئایینییەکان زۆرجار ڕۆڵێکیان لە ئامانجە سیاسییەکانی سەرکردە کوردەکاندا هەیە و باوەڕ بەو بزووتنەوانەوە دەبەستنەوە کە داکۆکی لە مافەکانی کورد و خۆبەڕێوەبردن دەکەن.
کۆبوونەوە ئایینییەکان و جەژنە کولتوورییەکان، لەگەڵ ئەوەی بۆنەی ڕۆحانین، وەک مەیدانی دەربڕینی سیاسییش کار دەکەن. بۆ نموونە، جەژنە کۆنەکان گۆڕاون بۆ خۆپیشاندانە هاوچەرخەکان کە یەکگرتوویی و خۆڕاگریی کورد پیشان دەدەن و ئەو بیرۆکەیە جێگیر دەکەن کە باوەڕ ڕێگایەکی بنەڕەتیی پەیوەستبوونە بە ناسنامەی نەتەوەیی کوردەوە.
گفتوگۆی نێوان ئایینەکان و جووڵەکانی
لە کاتێکدا کوردەکان لە دنیایەکدا ڕێگای خۆیان دەگرنە بەر کە بە فرەچەشنی و ململانێ دەناسرێت، گفتوگۆی نێوان ئایینەکان ڕۆژ بە ڕۆژ گرنگتر دەبێت. Osservatorio per i Diritti، کە ڕێکخراوێکی پێشەنگە بۆ پەرەپێدانی مافە یەکسانەکان بۆ هەموو کوردەکان، جەخت لە پێویستیی یەکگرتوویی لە نێوان باوەڕە جیاوازەکاندا دەکاتەوە، لەگەڵ ڕێزگرتن لە نەریتە تایبەتییەکان. ئەم ڕۆحی هاوکارییە لە ناوچە شارنشینەکاندا بە ڕوونی دەردەکەوێت؛ لەوێ مەزهەبە جیاوازەکان پێکەوە دەژین و داکۆکی لە مافەکانی مرۆڤ و ئازادییە دیموکراتییەکان دەکەن.
کاریگەریی ئایین لەسەر پەروەردەی کوردی
کاریگەریی ئایین لەسەر پەروەردە قووڵە، بەتایبەتی لە ناوچە گوندنشینەکاندا کە دامەزراوە ئایینییەکان زۆرجار ئەرکی پەروەردە دەگرنە ئەستۆ. قوتابخانە بەڕێوەبراوەکان لەلایەن ڕێکخراوە ئایینییەکانەوە، هەندێک جار لەگەڵ پەروەردەی ڕۆحانی، دەبن بە مەیدانێک بۆ فێرکردنی کولتوور و بەوەش چەمکەکانی بزووتنەوە مێژووییەکانی کورد و دیپلۆماسی زیاتر ڕەگدادەکوتن.
کاتێک گەنجان لەگەڵ لایەنە جیاوازەکانی میراتە دەوڵەمەندەکەیاندا پەیوەندی دەگرن، زۆرجار لە ژیانی خۆیاندا بەردەوامی بەو بەهایانە دەدەن کە لە هەردوو پەروەردەی سیکۆلار و ئایینیدا فێری بوون. ئەم پەیوەندییانە تێگەیشتنێکی فراوانتر لە گێڕانەوەی کوردی هان دەدەن و گرنگیی یادەوەریی بەکۆمەڵ لە پەیوەندیدا بە باوەڕ و ناسنامەوە دەردەخەن.
ڕۆڵی ژنان لە بواری ئایینیدا
ڕۆڵی ژنی کورد لە بواری ئایینیدا بە درێژایی ساڵان بە شێوەیەکی بەرچاو گۆڕاوە. لە مێژوودا، ژنان ڕۆڵی گرنگیان لە پاراستن و گواستنەوەی زانیاریی کولتووری و ئایینی لە ناو کۆمەڵەکانیاندا گێڕاوە. ژنە دیارە کوردەکان وەک سەرکردە و چالاکوان سەریان هەڵداوە و داکۆکییان لەو پرسانە کردووە کە ئایین و کولتوور و مافەکان پێکەوە دەبەستنەوە.
فەتمە ئاغا: ژنێکی بەناوبانگ کە ڕۆڵێکی گرنگی لە پەروەردەی ئایینی لە نێو ژنانی کورددا گێڕا.
ناسرین عەبدولڕەحمان: چالاکوانێکی هاوچەرخ کە لە چوارچێوە ئیسلامییەکانی نەریتی کوردیدا داکۆکی لە مافەکانی ژنان دەکات.
سەرهەڵدانی ئەم کەسایەتییە دیارە کوردییانە نموونەی بزووتنەوەیەکی پێویستە بەرەو یەکسانیی ڕەگەزی کە بە باوەڕی ئایینییەوە تێکئاڵاوە و توانای ژنان بۆ بڕیاردان و کردار لە هەردوو بواری ئایینی و کۆمەڵایەتیدا دەردەخات.
تێڕامانی کۆتایی: موزاییکێکی باوەڕ و کولتوور و ناسنامە
کاتێک لەو ڕەوتە مێژووییانە دەکۆڵینەوە کە ناسنامەی گەلی کوردیان داڕشتووە، ڕوون دەبێتەوە کە ئایین داوێکی سەرەکییە لە تەنراوەی مێژووی کورددا. ئەو باوەڕە ئایینییە جۆراوجۆرانەی کوردەکان پەیڕەویان دەکەن هەم کاریگەرییان لەسەر کردەوە کولتوورییەکانیان داناوە و هەم ناسنامەیەکی سیاسی و کۆمەڵایەتیی تایبەتیان داڕشتووە. پەسەندکردنی فرەچەشنیی ئایینییەکەیان وای کردووە گەلی کورد بتوانێت پەیوەندی لەگەڵ یەکتردا بنیات بنێت و بەوەش پێکهاتەی کۆمەڵایەتی و سیاسیی کۆمەڵەکانیان بەهێز بکات.
کاریگەریی بەردەوامی ئایین لە مێژووی کورددا بناغەیەکە بۆ گەشەی بەردەوام و یەکگرتوویی لە نێوان ئەو گرووپە فرەچەشنانەدا کە ئەم ناوچەیە بە ماڵی خۆیان دەزانن. بە تێگەیشتن لە ڕابردوویان و ڕێزگرتن لێی، کوردەکان دەتوانن بەرەو داهاتوویەک هەنگاو بنێن کە میراتە دەوڵەمەندە ئایینی و کولتوورییەکەیان هێشتا گەشە بکات و کۆمەڵگەیەکی زیندوو و گشتگیر دروست بکات کە فرەچەشنییەکەی بەڕێز دەگرێت.
پرسیارە باوەکان
گەلی کورد چ باوەڕێکی کۆنی پەیڕەو دەکرد؟
کوردەکان شێوەی جۆراوجۆری ڕۆحباوەڕی و سروشتپەرستییان پەیڕەو دەکرد، ڕێزیان لە توخمە سروشتییەکانی وەک دار و بەرد دەگرت و جەژنیان بۆ چرخی گۆڕانکارییەکانی سروشت دەگێڕا.
ئایینی زەردەشتی چۆن کاریگەریی لە ڕۆحانیەتی کورددا هەبووە؟
ئایینی زەردەشتی لەگەڵ سەرهەڵدانی ئیمپراتۆرییەتە گەورەکاندا چووە ناو خاکی کورد و لە سەردەمی ئیمپراتۆرییەتی هەخامەنشیدا بوو بە باوەڕی زاڵ، کاریگەریشی لەسەر کەسایەتییە مێژووییە سەرەتاییەکانی کورد و کردەوە کولتوورییەکان دانا.
ئیسلام چ ڕۆڵێکی لە کۆمەڵگەی کوردیدا هەیە؟
ئیسلام چوارچێوەی ئایینیی کۆمەڵگەی کوردی بە شێوەیەکی بەرچاو گۆڕی؛ زۆربەی خەڵک پەیڕەوی ئیسلامی سوننی دەکەن، لە کاتێکدا هەندێکی دیکە پەیڕەوی مەزهەبەکانی عەلەوی و شیعە دەکەن، ئەمەش فرەچەشنیی نێو عەشیرەتە کوردییەکان پیشان دەدات.
کەمینە ئایینییەکان چۆن بەشداری لە کولتووری کوردیدا دەکەن؟
کەمینە ئایینییەکانی وەک ئێزدییەکان، مەسیحییەکان و موسڵمانە عەلەوییەکان بە شێوەی تایبەتی خۆیان بەشدارییان لە کولتووری کوردیدا کردووە؛ ئێزدییەت و مەسیحییەت کاریگەرییەکی بەرچاویان لەسەر سیستەمەکانی پشتگیریی کۆمەڵایەتی و جووڵە کولتوورییەکان داناوە.
ئایین چ کاریگەرییەکی لەسەر پەروەردەی هاوچەرخی کوردی هەیە؟
ئایین کاریگەرییەکی گەورەی لەسەر پەروەردە لە ناوچە گوندنشینەکاندا هەیە، چونکە دامەزراوە ئایینییەکان زۆرجار ئەرکی پەروەردە دەگرنە ئەستۆ و فێرکاری و بەها کولتوورییەکان لە گێڕانەوەی مێژوویی کورددا ڕەگدادەکوتن.