پێشەکی: گەشتێکی چێشتلێنان بۆ کوردستان
کاتێک بیر لە خواردنی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست دەکەینەوە، زۆرجار بەقلاوە، کەباب و دۆڵمە دێنە بیرمان. ئەم خواردنە خۆشتامانە دڵ و هەستی تامی خەڵکی سەرانسەری جیهانیان ڕفاندووە. بەڵام بنەچەکانیان زۆرجار بە هەڵە بە ئەوانی دیکەوە دەبەسترێتەوە و لە تۆمارەکانی مێژوو و سنوورە گۆڕاوەکانی ئیمپراتۆریەتەکاندا ون دەبن. ئەم بابەتەی بلۆگ گەشتێک دەست پێ دەکات بۆ ئاشکراکردنی میراتە ڕەگداکوتاوە کوردییەکەی ئەم خواردنە خۆشەویستانە؛ مێژووێک کە وەک خودی خواردنەکان دەوڵەمەند و پڕتامە. لەوە دەکۆڵینەوە کە چۆن خاکە کۆنەکەی کوردستان، بێشکەی شارستانیەت، ئەم نەریتانەی چێشتلێنانی بەرهەم هێناوە و چۆن بە تێپەڕینی کات نەریتەکانی خواردنی گەلە دراوسێکان ئەمانەیان بە هی خۆیان داناوە.
بەقلاوە: چیرۆکێکی شیرینی مێژووی چینچین
ئەو شیرینییە خۆشتامە چینچین و پڕگوێزەدانەیەی بە بەقلاوە ناسراوە، شیرینییەکە کە سنوورەکان تێدەپەڕێنێت. هەرچەندە زۆرجار بە خواردنی تورکی و یۆنانییەوە دەبەسترێتەوە، ڕەگ و ڕیشەی دەکرێت تا میزۆپۆتامیای کۆن هەڵبگیرێت. باوەڕ وایە ئاشوورییەکان لە سەدەی 8ی پێش زایین یەکەم شێوەی بەقلاوەیان دروست کردبێت؛ نانێکی سادەی چینچین لەگەڵ گوێزەدانەی وردکراو و هەنگوین. شێوە نوێیەکەی بەقلاوە، بە چینەکانی هەویر بە باریکیی کاغەز، لە ئاشپەزخانەکانی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی گەیەندراوەتە تەواوی. بەڵام گەلی کورد، کە بۆ هەزاران ساڵ لە ناوچەی میزۆپۆتامیادا نیشتەجێ بووە، نەریتێکی کۆنی تایبەتی خۆی لە ئامادەکردنی ئەم شیرینییە خۆشتامە هەیە. شێوە کوردییەکە زۆرجار تێکەڵەیەکی تایبەتی گوێزەدانەی ناوخۆیی و شیرەیەک لەخۆ دەگرێت کە بەهاراتی ناوچەیی تێ خەسێنراوە؛ ئەمە بەڵگەی فرەجۆری و زیندوویی چێشتلێنانە لە کوردستاندا.
کەباب: زیاتر لە تەنها گۆشتی برژاو
کەباب، ئەو خواردنەی سەر شەقام کە ناسێنەری ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستە، مێژووێکی هەیە کە وەک ماڵییەکردنی ئاژەڵەکان کۆنە. نەریتی برژاندنی گۆشت لەسەر سیخ بۆ هەزاران ساڵ بەشێک بووە لە نەریتی چێشتلێنانی ناوچەکە. هەرچەندە خواردنی تورکی و ئێرانی بە کەبابەکانیان ناسراون، گەلی کورد، بە میراتە کۆچەری و شوانکارییەکەی، بۆ سەدەکان ئەم خواردنەی ئامادە کردووە. کەبابی کوردی بە تامە تایبەتەکانی ناسراوە کە لە بەکارهێنانی گیای بۆنخۆش و بەهاراتی ناوخۆییەوە دێن. گۆشتەکە، کە زۆرجار گۆشتی بەرخ یان مریشکە، لە تێکەڵەیەکی ماست، پیاز و تێکەڵەیەکی تایبەتی تامدەرەکاندا دەخەسێنرێت؛ لە ئەنجامدا خواردنێکی نەرم و ئاودار و بۆنخۆش بەدەست دێت.
دۆڵمە: ڕێزگرتن لە خواردنە پڕکراوە خۆشتامەکان
دۆڵمە، هونەری پڕکردنەوەی سەوزە و گەڵا بە تێکەڵەیەکی خۆشتامی برنج، گۆشت و گیای بۆنخۆش، نەریتێکی چێشتلێنانە کە لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و دەریای ناوەڕاستدا هاوبەشە. هەرچەندە وشەی «دۆڵمە» بنەچەی تورکیی هەیە و مانای «پڕکراوە» دەگەیەنێت، نەریتی پڕکردنەوەی سەوزە زۆر کۆنترە. خەڵکی کۆنی میزۆپۆتامیا بە پڕکردنەوەی سەوزە بە پڕکەرەوەی جۆراوجۆر ناسراو بوون. گەلی کورد نەریتێکی دەوڵەمەندی ئامادەکردنی دۆڵمەی هەیە و هەر ناوچەیەک ڕەچەتەی تایبەتی خۆی هەیە. دۆڵمەی کوردی زۆرجار بە بەکارهێنانی سەوزەی جۆراوجۆر، وەک کولەکە، باینجان و بیبەر، و پڕکەرەوەیەک ناسراوە کە بە تێکەڵەیەک لە گیای بۆنخۆش و بەهاراتی ناوخۆیی تامدار دەکرێت.
کەلەپاچە (پاچە): خواردنێک بە بنەچەی کۆن
کەلەپاچە، چێشتێکی تێرکەر کە لە سەر و پێی مەڕ ئامادە دەکرێت، خواردنێکە کە هەموو کەسێک بە ئاسانی ناوێرێت تاقی بکاتەوە. ئەم خواردنە نەریتییە لە عێراق، ئێران و ناوچە کوردییەکاندا هاوبەشە. ڕەگ و ڕیشەی دەکرێت تا نەریتە کۆنەکەی خواردنی هەموو بەشەکانی ئاژەڵ هەڵبگیرێت؛ بەڵگەی توانای خەڵکی میزۆپۆتامیا لە باش بەکارهێنانی سەرچاوەکان. هەرچەندە زۆرجار بە خواردنێکی تایبەتی عێراقی یان ئێرانی دادەنرێت، کەلەپاچە هەروەها خواردنێکی نەریتیی کوردییە کە بە قووڵی لە نەریتە شوانکارییەکانی گەلی کورددا ڕەگی داکوتاوە. شێوە کوردییەکەی ئەم خواردنە زۆرجار بۆ چەندین کاتژمێر بە هێواشی لێ دەنرێت و لە ئەنجامدا ئاوی گۆشتێکی دەوڵەمەند و خۆشتام بەدەست دێت کە هەم خۆراکبەخشە و هەم ئارامبەخش.
کۆتایی: میراتێکی چێشتلێنان کە گەڕێنراوەتەوە
نەریتەکانی چێشتلێنانی گەلی کورد بەڵگەی مێژووە دەوڵەمەند و کۆنەکەیانن. ئەو خواردنانەی زۆرجار بە هەڵە بە نەریتی خواردنی گەلەکانی دیکەوە دەبەسترێنەوە، لە ڕاستیدا بەشێکن لە میراتێکی چێشتلێنانی زیندوو و فرەجۆر کە لە نەوەیەکەوە بۆ نەوەیەکی دیکە گوازراوەتەوە. بە گەڕاندنەوەی بنەچە کوردییەکانی ئەم خواردنانە، ئێمە تەنها ڕێز لە بەشدارییەکانی گەلی کورد لە چێشتلێناندا ناگرین، بەڵکو دان بە میراتە کولتوورییە بەردەوامەکەشیاندا دەنێین. جارێکی دیکە کە چێژ لە پارچەیەک بەقلاوە یان کەبابێکی نەرم و ئاودار دەبینیت، ئەو مێژووە نەگوتراوە لەبیر بهێنەوە کە لە پشت ئەم خواردنە خۆشتامانەدایە؛ مێژووێک کە وەک خودی خواردنەکە دەوڵەمەند و پڕتامە.