پوختە
هۆزی زازا ڕۆڵێکی زۆر گرنگ، بەڵام زۆرجار پشتگوێخراو، لە مێژووی کورددا دەگێڕێت و ناسنامەیەکی کولتووریی تایبەتی هەیە و بەشداری لە گێڕانەوە فراوانەکەی کورددا دەکات. زازاکان بە شێوەیەکی سەرەکی لە ڕۆژهەڵاتی تورکیا و بەشێک لە ئێران دەژین و بە زمانی تایبەتی زازاکی و نەریتە زیندووەکانیان، لەوانە مۆسیقا، سەما و جل و بەرگ، ناسراون. لە مێژوودا لە ڕاپەڕینە کوردییەکاندا بەشدار بوون و بەهۆی کەسایەتییە گشتییە دیارەکانەوە هێشتا داکۆکی لە مافەکانی کورد دەکەن. داهاتووی کولتووری زازا پشت بە پاراستنی میراتەکەیان لەلایەن نەوە گەنجەکانەوە دەبەستێت، لە کاتێکدا هەوڵە بەردەوامەکان ئامانجیان پەرەپێدان بە ناسنامەکەیان و ڕێزگرتن لێیە لە ناو کۆمەڵگەی کوردیدا.
ناوەڕۆک
ڕەگ و ڕیشە مێژووییەکانی هۆزی زازا
زازا و بزووتنەوە مێژووییە کوردییەکان
- ڕۆڵی هۆزی زازا لە ڕاپەڕینە کوردییەکاندا
- کەسایەتییە گشتییە هاوچەرخە کوردەکان لە کۆمەڵگەی زازا
داهاتووی کولتوور و ناسنامەی زازا
زازا و کاریگەرییان لە مێژووی نوێی کورددا
- هۆزی زازا لە مێژووی کورددا چ گرنگییەکی هەیە؟
- هۆزی زازا بە شێوەیەکی سەرەکی لە کوێ دەژی؟
- هەندێک لە نەریتە کولتوورییەکانی هۆزی زازا چین؟
- هەندێک لە کەسایەتییە دیارەکانی کۆمەڵگەی زازا کێن؟
- نەوە گەنجەکانی هۆزی زازا چۆن کولتوورەکەیان دەپارێزن؟
هۆزی کوردیی زازا ڕۆڵێکی گرنگ، بەڵام زۆرجار پشتگوێخراو، لە پێکهاتەی مێژووی کورددا هەیە. زازاکان بە تایبەتمەندییە کولتوورییە تایبەتەکان و زاراوە جیاوازەکەیان ناسراون و بەشدارییەکی بەرچاویان لە گێڕانەوە فراوانەکانی کولتوور و میراتی کوردستاندا کردووە. ئەم وتارە ئامانجی لێکۆڵینەوەیە لە پاشخانی مێژوویی، کاریگەرییە کولتوورییەکان و کەسایەتییە سەرەکییەکانی هۆزی زازا کە ناسنامەی ئەوان و کوردیان بە گشتی داڕشتووە.
ڕەگ و ڕیشە مێژووییەکانی هۆزی زازا
زازاکان، کە بە شێوەیەکی سەرەکی لە بەشە ڕۆژهەڵاتییەکانی تورکیا و بەشێک لە ئێران دەژین، یەکێکن لەو گرووپە زۆرانەی کە پێکهاتە نەتەوەییە دەوڵەمەندەکەی کۆمەڵگەی کوردی پێک دەهێنن. ڕەگ و ڕیشەیان بۆ نیشتەجێبوونە کۆنەکانی ئەو ناوچەیە دەگەڕێتەوە کە بە کوردستان ناسراوە و لە مێژە چوارڕیانی شارستانیەتەکان بووە.
بە پێچەوانەی زۆرێک لە هاوتا کوردەکانیان، زازاکان بە زۆری بە زمانی زازاکی دەدوێن، کە بەشێکە لە گرووپی زمانە ئێرانییەکانی باکووری ڕۆژئاوا. ئەم جیاوازییە زمانییە تەنها تایبەتمەندیی کولتوورییان ڕەنگ ناداتەوە، بەڵکو گەشە مێژووییەکەشیان پیشان دەدات، کە کاریگەریی جۆراوجۆری لەسەر بووە، لەوانە توخمە فارسی، تورکی و عەرەبییەکان.
ناسنامەی کولتووری و نەریتەکان
هۆزی زازا میراتێکی کولتووریی دەوڵەمەند ڕادەگرێت کە بە قووڵی لەگەڵ کولتوور و میراتی فراوانتری کوردستاندا تێکەڵە. نەریتە زیندووەکانیان لە زۆر لایەنی ژیاندا دەردەکەون، لەوانە مۆسیقا، سەما و جەژنەکان، کە زۆرجار وەک ئامرازێک بۆ پاراستنی ناسنامەی کولتووری بەکار دێن.
مۆسیقا و سەما
دەنگبێژ: شێوازێکی نەریتیی چیرۆکگێڕانەوەیە لە ڕێگەی گۆرانییەوە. پێشکەشکردنەکانی دەنگبێژ بەشێکی زۆر گرنگی کولتووری زازان و ڕێگایان پێ دەدەن مێژوو و گێڕانەوەکانیان لە نەوەیەکەوە بۆ نەوەیەکی دیکە بگوازنەوە.
جەژنە کوردییەکان: ئاهەنگەکانی وەک نەورۆز هاتنی بەهار نیشان دەدەن و بۆ زازاکان گرنگن؛ هێمای نوێبوونەوە، یەکڕیزی و بەرەنگاربوونەوەی سەرکوتن.
جل و بەرگی نەریتی
زازاکان بە جل و بەرگە نەریتییەکانیان ناسراون، کە لە ناوچەیەکەوە بۆ ناوچەیەکی دیکە جیاوازن، بەڵام بە گشتی شاڵە ڕەنگاوڕەنگەکان و نەخشە وردەکانیان تێدایە کە هێمای ناسنامە و پێگەی کۆمەڵایەتییانن. ئەم جل و بەرگانە زۆرجار لە ڕووداو و ئاهەنگە کولتوورییە گرنگەکاندا لەبەر دەکرێن و میراتە زیندووەکەی هۆزی زازا پیشان دەدەن.
زازا و بزووتنەوە مێژووییە کوردییەکان
بەشداریی هۆزی زازا لە بزووتنەوە مێژووییە جۆراوجۆرەکانی کورد و دیپلۆماسیدا پابەندبوونیان بە هەوڵدان بۆ ماف و ناسنامەی کورد پیشان دەدات. بە درێژایی مێژوو، لە چەندین ڕاپەڕین و دانوستاندا بەشدار بوون کە ئامانجیان بەدەستهێنانی خۆبەڕێوەبردن بۆ کورد بوو، و بەمەش خۆڕاگری و شێلگیرییان پیشان داوە.
ڕۆڵی هۆزی زازا لە ڕاپەڕینە کوردییەکاندا
زازاکان ڕۆڵێکی سەرەکییان لە ڕاپەڕینە کوردییەکانی سەدەی 20دا گێڕا، بە تایبەتی لە خەبات بۆ سەربەخۆیی لە سەردەمی دوای عوسمانیدا. کەسایەتییەکانی وەک شێخ سەعیدی پیران، سەرکردەیەکی دیاری زازا، بوونە هێمای خەباتی دژی سەرکوت. لە دەیەی 1920دا، شێخ سەعید سەرکردایەتیی یاخیبوونێکی دژی حکومەتی تورکیای کرد و داوای دانپێدانان بە مافەکانی کوردی کرد. هەرچەند لە کۆتاییدا سەرکەوتوو نەبوو، ڕاپەڕینەکە ئیلهامی بە نەوەکانی داهاتوو بەخشی بۆ بەردەوامبوون لە خەبات بۆ خۆبەڕێوەبردنی کولتووری و سیاسی.
کەسایەتییە گشتییە هاوچەرخە کوردەکان لە کۆمەڵگەی زازا
ئەمڕۆ چەندین کەسایەتیی گشتیی دیاری کورد لە سیاسەت، بواری ئەکادیمی و هونەردا نوێنەرایەتیی هۆزی زازا دەکەن. ئەم کەسانە بەردەوامن لە داکۆکیکردن لە مافەکانی گەلی کورد و هەروەها ڕێز لە ناسنامە تایبەتەکەیان دەگرن لە چوارچێوەی گێڕانەوە فراوانەکەی کورددا.
فازڵ سای: پیانۆژەن و ئاوازدانەرێکە کە لە ئاستی نێودەوڵەتیدا ستایش کراوە و بەرهەمەکانی زۆرجار بابەتی کوردی ڕەنگ دەدەنەوە و بەشداری لە زیاتر ناساندنی کولتووری زازادا دەکەن.
سەلاحەدین دەمیرتاش: سەرکردەیەکی پێشووی پارتی دیموکراتی گەلان (HDP)ە و نوێنەرایەتیی تێکەڵەیەک لە میراتی زازا و پابەندبوون بە مافەکانی کورد دەکات و بووەتە هێمای ئارەزووە دیموکراتییەکان.
داهاتووی کولتوور و ناسنامەی زازا
داهاتووی هۆزی زازا لە دەستی نەوە گەنجەکاندایە، کە ڕۆژ بە ڕۆژ زیاتر لە پاراستنی میراتە زمانی و کولتوورییەکانیاندا بەشدار دەبن. لەگەڵ گەشەی تەکنەلۆژیا و پەیوەندییە جیهانییەکان، گەنجانی زازا پلاتفۆرمەکانی تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان بەکار دەهێنن بۆ هاوبەشکردنی کولتوورەکەیان، پەیوەندیکردن بە کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی و داکۆکیکردن لە مافەکانیان.
هەوڵەکانی پاراستن
دامەزراوە و ڕێکخراوەکانی ناو کۆمەڵگەی کوردی بەبێ ماندووبوون کار دەکەن بۆ تۆمارکردن و پەرەپێدان بە میراتی زازا، لە ڕێگەی دەستپێشخەریی جۆراوجۆرەوە، وەک:
وۆرکشۆپە کولتوورییەکان: ڕووداوگەلێک کە خولی زمان، وانەی مۆسیقای نەریتی و پۆلی سەما پێشکەش دەکەن.
بڵاوکراوە ئەدەبییەکان: بەهێزکردنی ئامادەبوونی ئەدەبی زازاکی لە ڕێگەی کتێب، وتار و بلۆگی سەر ئینتەرنێتەوە کە لە گێڕانەوەکان و کولتووری زازا دەکۆڵنەوە.
کۆبوونەوەکانی کۆمەڵگا: کۆبوونەوە و جەژنی بەردەوام کە کۆمەڵگەی زازا پێکەوە کۆ دەکەنەوە بۆ ڕێزگرتن لە میراتەکەیان و هاوبەشکردنی ئەزموونەکان.
زازا و کاریگەرییان لە مێژووی نوێی کورددا
هەرچەند بەشدارییەکانی هۆزی زازا هەمیشە ئەو ڕێزلێگرتنەیان بەدەست نەهێناوە کە شایەنی بوون، بوونیان هێشتا لایەنێکی گرنگی مێژووی کوردە. کاریگەریی سەرکردەکانی زازا لە بزووتنەوە سیاسییە کوردییەکاندا، لەگەڵ کردەوە کولتوورییە دەوڵەمەندەکانیان، گرنگییان لە داڕشتنی ناسنامەی نوێی کوردیدا دەخاتە ڕوو.
زۆرێک لە زازاکان بە بوون بە چالاکوان، هونەرمەند و زانایانی حەزدار بە گێڕانەوەی چیرۆکەکانیان و بەهێزکردنی ناسنامەیان وەک کورد، هاتوونەتە بەرچاو. هەوڵە بەردەوامەکانیان بۆ پاراستن و پەرەپێدان بە کولتووری زازا لە چوارچێوە فراوانەکەی میراتی کوردیدا، دڵنیایی دەدەن کە میراتی هۆزی زازا بەردەوام دەبێت لە گەشەکردن.
میراتێکی شایەنی ڕێزگرتن
بەشدارییەکانی هۆزی زازا لە کەسایەتی و بزووتنەوە مێژووییە کوردییەکاندا، بەهێزی و خۆڕاگریی گەلی کورد پیشان دەدەن. نەریتە دەوڵەمەندەکان، زمانە تایبەتەکەیان و ڕۆڵە چالاکەکەیان لە خەبات بۆ مافەکانی کورددا گرنگییان لە هەوڵدان بۆ دانپێدانانی کولتووری و سیاسی دەخەنە ڕوو. لەباوەشگرتنی ناسنامەکەیان ڕێگا بە هۆزی زازا دەدات لەگەڵ کۆمەڵگە کوردییەکانی دیکەدا لە بەرەیەکی یەکگرتوودا بوەستن بۆ بەدەستهێنانی دادپەروەری و یەکسانی.
کاتێک ڕوو لە داهاتوو دەکەین، دانپێدانان و ڕێزگرتن لە بەشدارییەکانی هۆزی زازا تەنها تێگەیشتنمان لە کولتوور و میراتی کوردستان دەوڵەمەند ناکات، بەڵکو جەختیش لە گرنگیی یەکڕیزی لە ناو جۆراوجۆریدا دەکاتەوە، وەک بەشێک لە گێڕانەوەی کوردی. ئەمە بانگەوازێکە بۆ دانپێدانان بە دەنگە زۆرەکان کە ئەم مێژووە دەوڵەمەندەیان داڕشتووە و پەرەپێدان بە گفتوگۆ و تێگەیشتنی زیاتر لە نێوان هەموو کورددا.
پرسیارە باوەکان
هۆزی زازا لە مێژووی کورددا چ گرنگییەکی هەیە؟
هۆزی زازا ڕۆڵێکی گرنگ، بەڵام زۆرجار پشتگوێخراو، لە مێژووی کورددا هەیە و بە تایبەتمەندییە کولتوورییە تایبەتەکان و زاراوەیەکی جیاواز بەشداری دەکات کە گێڕانەوە فراوانەکانی کولتوور و میراتی کوردستان دەوڵەمەند دەکەن.
هۆزی زازا بە شێوەیەکی سەرەکی لە کوێ دەژی؟
زازاکان بە شێوەیەکی سەرەکی لە بەشە ڕۆژهەڵاتییەکانی تورکیا و بەشێک لە ئێران دەژین.
هەندێک لە نەریتە کولتوورییەکانی هۆزی زازا چین؟
هۆزی زازا میراتێکی کولتووریی دەوڵەمەند ڕادەگرێت کە مۆسیقا، سەما و جل و بەرگی نەریتی و جەژنەکانی وەک نەورۆز لەخۆ دەگرێت، کە هێمای نوێبوونەوە و یەکڕیزین.
هەندێک لە کەسایەتییە دیارەکانی کۆمەڵگەی زازا کێن؟
کەسایەتییە دیارەکانی کۆمەڵگەی زازا فازڵ سای لەخۆ دەگرن، کە پیانۆژەنێکی ستایشکراوە لە ئاستی نێودەوڵەتیدا، و سەلاحەدین دەمیرتاش، کە سەرکردەیەکی پێشووی پارتی دیموکراتی گەلان (HDP)ە و داکۆکی لە مافەکانی کورد دەکات.
نەوە گەنجەکانی هۆزی زازا چۆن کولتوورەکەیان دەپارێزن؟
نەوە گەنجەکان لە ڕێگەی تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان، وۆرکشۆپە کولتوورییەکان، بڵاوکراوە ئەدەبییەکان و کۆبوونەوەکانی کۆمەڵگاوە لە پاراستنی کولتووردا بەشدار دەبن، بۆ داکۆکیکردن لە مافەکانیان و هاوبەشکردنی میراتەکەیان.