پێشەکییەک بۆ پەیماننامەی وابەستەکان
لە تۆمارەکانی مێژووی کۆندا، کەم بەڵگەنامە هەیە کە هێز و جووڵەی بێپەردەی دەسەڵاتی ئیمپراتۆری و ملکەچکردن بەو ڕوونییە دەربخات کە پەیماننامەی وابەستەکانی ئێسەرحەدۆن دەریدەخات. ئەم شوێنەواری ئاشووری نوێیە کە بۆ 672 پێش زایین دەگەڕێتەوە، شایەتییەکە بۆ کۆنترۆڵی دەستڕەقانەی ئیمپراتۆریەتی ئاشوور بەسەر وابەستەکانیدا، لەوانە سەرۆکە مادەکان کە بە شێوەیەکی بەربڵاو وەک باوباپیرانی گەلی کوردی ئەمڕۆ دادەنرێن.
ئەم پەیماننامەیە کە لە سەردەمی پاشا ئێسەرحەدۆن (681–669 پێش زایین)دا داڕێژرا، سوێندی وەفاداریی تەنها بە پاشا نەسەپاند، بەڵکو بە جێنشینە دیاریکراوەکەشی، ئاشووربانیپاڵ، لە ژێر هەڕەشەی نەفرەتە خوداییەکان و تۆڵەی زەوینیدا. بەڵام ئەم هێمای زاڵبوونە تۆوی ڕاپەڕینی چاند. تەنها چەند دەیەیەک دواتر، مادەکان ڕاپەڕین بۆ هەڵوەشاندنەوەی هەمان ئەو ئیمپراتۆریەتەی هەوڵی بەستنەوەیانی دەدا و ڕۆحێکی خۆڕاگریان دەردەخست کە تا ئەمڕۆ بە درێژایی مێژووی کورد دەنگ دەداتەوە.
پاشخانی مێژوویی: لووتکەی دەسەڵاتی ئاشوور و حوکمڕانیی ئێسەرحەدۆن
ئیمپراتۆریەتی ئاشووری نوێ لە لووتکەی دەسەڵاتیدا لە سەدەی 7ی پێش زایین، هێزێکی زەبەلاح بوو کە لە دەریای ناوەڕاستەوە تا دەشتی بەرزی ئێران درێژ دەبووەوە. ئێسەرحەدۆن، کوڕی سەنحێریب، لە ناو ململانێی ناوخۆدا چووە سەر تەخت، لەوانە جەنگێکی ناوخۆیی کە بەهۆی تیرۆرکردنی باوکییەوە هەڵگیرسا. بۆ دڵنیابوون لە میراتەکەی، نفووزی ئاشووری فراوان کرد و لە 671 پێش زایین میسری داگیر کرد و لە سەرانسەری ناوچەکەدا هاوپەیمانیی پێک هێنا، یان ڕاستتر بڵێین، ملکەچبوونی سەپاند.
پەیماننامەکانی ئێسەرحەدۆن لەگەڵ وابەستەکان تەنها مامەڵەی جوانی دیپلۆماسی نەبوون؛ ئامرازی ئاڵۆزی کۆنترۆڵ بوون. درێژترین پەیماننامەی ناسراوی ئاشوور کە لە وێرانەکانی نەمرود (کەلحووی کۆن) دۆزرایەوە، پابەندییە بەرفراوانەکانی ڕەعیەت دەخاتە ڕوو، لە حوکمڕانە مادەکانی شارەوە تا پاشاکانی ڕۆژئاوا وەک مەنەسەی یەهودا. ئەم ڕێککەوتنانە کە زۆرجار بە سوێند و بە ناوهێنانی خوداکانی ئاشوور مۆر دەکران، داوای وەفاداریی نەگۆڕ و باج (لەوانە ئەسپە بە نرخەکانی مادەکان) و قەدەغەکردنی ڕاپەڕینیان دەکرد.
شیکردنەوەی پەیماننامەکە: سوێند و نەفرەت و کۆنترۆڵ
پەیماننامەی وابەستەکانی ئێسەرحەدۆن کە بە پەیماننامەی جێنشینیی ئێسەرحەدۆنیش ناسراوە، لەسەر تابلێتی گڵ پارێزراوە و سەدان دێڕ دەگرێتەوە. بە پێشەکییەک دەست پێ دەکات کە ئێسەرحەدۆن بە «پاشای جیهان» دەناسێنێت و لیستی وابەستەکان دەخاتە ڕوو، لەوانە سەرکردە مادەکانی وەک هومبارێشی نەهشیمارتی. ناوەڕۆکە سەرەکییەکە داوای وەفاداری بۆ ئاشووربانیپاڵ دەکات و هەر ناوەفاداری یان هاوپەیمانییەک دژ بە ئەو قەدەغە دەکات.
ئەوەی پەیماننامەکەی بەدناو کردووە، نەفرەتەکانیەتی؛ بانگەوازی ورد و درێژی تووڕەیی خودایی بۆ سوێندشکێنان. ئەمانە پەتا و قاتوقڕی و وێرانکردنی تەواویان لەخۆ دەگرت و هاوشێوەیی لەگەڵ دەقەکانی کتێبی پیرۆز وەک کتێبی دووبارەکردنەوەی یاسا 28 هەیە، هەرچەندە توێژەران مشتومڕ لەسەر ئاراستەی کاریگەرییەکە دەکەن. بۆ مادەکان، ئەمە واتای سوێندخواردنی وەفاداری لە ڕێوڕەسمەکاندا بوو، زۆرجار لە قەڵا بەهێزەکانی ئاشوور، کە پێگەیان وەک باجدەر بەهێز دەکرد نەک هاوتا.
مادەکان: باوباپیرە ملکەچکراوەکانی کورد
مادەکان، گەلێکی ئێرانیی سەردەمی ئاسن کە لە چیاکانی زاگرۆس نیشتەجێ بوون، لایەنی سەرەکیی ئەم ڕووداوانە بوون. تۆمارە ئاشوورییەکان ئەوان وەک ئەسپبەخێوکەر و جەنگاوەر وێنا دەکەن کە «خاوەنانی شار» حوکمیان دەکرد و خاکەکانیان لە پارێزگا ئاشوورییەکانی وەک پارسوا و بیت‌حەمباندا تێکەڵ کرابوون. لە ژێر دەسەڵاتی ئێسەرحەدۆندا ناچار کران باج و یارمەتیی سەربازی دابین بکەن و خۆبەڕێوەبردنیان بە سوێندگەلێک سنووردار کرا کە وەک ژێردەستی هەمیشەیی مامەڵەی لەگەڵ دەکردن.
بەڵام ئەم گێڕانەوەی ملکەچکردنە ڕاستەوخۆ پەیوەندیی بە میراتی کوردەوە هەیە. مێژوونووسانی وەک ڤلادیمیر مینۆرسکی و ئەی. ئێس. شەهبازی بۆچوونیان ئەوە بووە کە مادەکان لە باوباپیرە سەرەکییەکانی کوردن و ڕەگی زمانی و کولتووری و جوگرافیی هاوبەشیان لە دەشتی بەرزی ئێراندا هەیە.
دەقەکانی سەدەکانی ناوەڕاست زۆرجار «مادەکان»یان بە جێی کورد بەکار دەهێنا، کە ڕەنگدانەوەی بەردەوامییەکی وێناکراو بوو. تەنانەت توخمەکانی وەک «پۆشاکی مادی»ی نەریتی، کراسە درێژە شۆڕەکان و پانتۆڵەکان، لە پۆشاکی کوردیدا دەنگ دەدەنەوە. هەرچەندە مشتومڕ هەیە و هەندێک توێژەر تێبینیی توانەوەی مادەکان لە ناو گرووپە فراوانترە ئێرانییەکاندا دەکەن، بانگەشەی کورد دەربارەی ڕەچەڵەکی مادی بە بەڵگەی جینەتیکی و زمانی و مێژوویی پشتڕاست دەکرێتەوە و وەک میراتگری ئەم خۆڕاگرییە کۆنە دەیانناسێنێت.
لە زنجیرەوە بۆ داگیرکردن: ڕاپەڕینی ماد و ڕووخانی ئاشوور
دەسەڵاتی پەیماننامەکە کاتی بوو. تا کۆتایی سەدەی 7ی پێش زایین، لە ژێر دەسەڵاتی پاشا کیاکساردا، مادەکان یەکیان گرت و هاوکێشەکەیان بە پێچەوانە گۆڕی. لە 614 پێش زایین، شاری ئاشووریان تاڵان کرد کە ناوەندی ئایینیی ئاشوورییەکان بوو و لە 612 پێش زایین، بە هاوپەیمانی لەگەڵ بابلییەکان لە ژێر دەسەڵاتی نەبوپۆلەسەردا، نەینەوای پایتەختی ئیمپراتۆریەتەکەیان گەمارۆ دا و وێران کرد. ئەم ڕووخانە کارەساتبارە کە لاوازییە ناوخۆییەکانی ئاشوور و لەوانەیە وشکەساڵییەکی زۆر گەورە خراپتریان کردبێت، کۆتایی زاڵبوونی ئاشووری دیاری کرد.
ڕۆڵی مادەکان چارەنووسساز بوو: سوارییەکانیان و هاوپەیمانییە ستراتیژییەکانیان ئەو چەوسێنەرەیان هەڵوەشاندەوە کە بەستیبوونەوە. ئەم سەرکەوتنە ڕێگای بۆ ئیمپراتۆریەتی ماد خۆش کرد کە پێشەنگی دەوڵەتی فارسیی هەخامەنشی بوو و جەخت لە ئیرادەی نەچەماوەی مادەکان و بە درێژکردنەوەی ئەم پەیوەندییە، کورد دەکاتەوە.
کەوتنی نەینەوا – ویکیپیدیا
پەیماننامەکە
چەندین کۆپیی پەیماننامەی وابەستەکانی ئێسەرحەدۆن (کە بە پەیماننامەی جێنشینیی ئێسەرحەدۆنیش ناسراوە) لە سەردەمی کۆنەوە ماونەتەوە، بە سەرەکی لەسەر تابلێتی گڵ کە لە هەڵکۆڵینە شوێنەوارناسییەکاندا دۆزراونەتەوە. ناسراوترین کۆمەڵە لە 1955دا لە نەمرود (کەلحووی کۆن) لە عێراق دۆزرایەوە، لەو شوێنەی وا دەردەکەوێت ژووری تەختی کۆشک بووبێت، کە زیاتر لە 350 دێڕی دەقی ئەکەدی بە نووسینی بزمار لەسەر چەندین تابلێت پێک دەهات.
نموونەیەکی دیکەی باش پارێزراو لە تەڵ تەینات لە تورکیای ئەمڕۆ دۆزرایەوە کە بۆ هەمان سەردەم دەگەڕێتەوە. ئەم شوێنەوارانە لە مۆزەخانەکانی وەک مۆزەخانەی بەریتانیا پارێزراون و گواستنەوەی تەواوی نووسین بۆ پیت و وەرگێڕان و لێکدانەوەکان لە بڵاوکراوە توێژینەوەییەکانی وەک زنجیرەی ئەرشیفە دەوڵەتییەکانی ئاشوور (SAA)، بەرگی 2، بەردەستن.
ئەم پەیماننامەیە کە لە 672 پێش زایین سەپێنرا، لە بنەڕەتدا بەڵگەنامەی سوێندی وەفادارییە کە ئێسەرحەدۆنی پاشای ئاشوور بەسەر وابەستەکانیدا سەپاند، لەوانە سەرۆکە مادەکان و حوکمڕانەکانی دیکە، بۆ دڵنیابوون لە پاڵپشتیی نەگۆڕیان بۆ کوڕەکەی ئاشووربانیپاڵ وەک جێنشینی تەختی ئاشوور و بۆ کوڕەکەی دیکەی، شەماش‌شومو‌ئوکین، وەک شازادەی جێنشینی بابل. بە پێشەکییەک دەست پێ دەکات کە لایەنە بەشدارەکان دەناسێنێت و لیستی شایەتە خوداییەکان دەخاتە ڕوو و دواتر 33 بڕگەی پابەندی دەخاتە ڕوو، کە نەفرەتی فراوان بۆ هەر پێشێلکارییەک بەدوایاندا دێت.
ئەمە پوختەیەکی ڕێکخراوی ناوەڕۆکەکەیەتی، بە پشتبەستن بە وەرگێڕانە باوەکە و لەگەڵ پارچە سەرەکییە وەرگیراوەکان (ژمارەی دێڕەکان بە نزیکەیی لە تابلێتەکانی نەمرود وەرگیراون):
پێشەکی (§1)
ئەم بەشە پەیماننامەکە وەک ڕێککەوتنێک لە نێوان ئێسەرحەدۆن (کە بە «پاشای جیهان، پاشای ئاشوور» وەسف کراوە) و وابەستە دیاریکراوەکان دەناسێنێت، وەک هومبارێش، حوکمڕانی شاری نەهشیمارتی (خاکێکی مادی)، لەگەڵ خێزان و ڕەعیەتەکانی. نەوەکانی داهاتووش دەگرێتەوە و جەخت لە وەفاداری بۆ ئاشووربانیپاڵ دەکاتەوە. پارچەی وەرگیراو: «(1) پەیماننامەی ئێسەرحەدۆن، (پاشای جیهان)، پاشای ئاشوور، کوڕی سەنحێریب، (هەروەها پاشای جیهان)، پاشای ئاشوور، لەگەڵ هومبارێش، حوکمڕانی شاری نەهشیمارتی (هتد.) ...»
شایەتە خوداییەکان و سوێنددان (§2–3)
پەیماننامەکە لیستێکی درێژی خودا و جەستە ئاسمانییەکان وەک شایەت بانگ دەکات، لەوانە ئاشوور و ئانوو و ئەنلیل و ئێئا و سین و شەماش و ئەدەد و مەردووک و ئەوانی دیکە لە کۆمەڵە خوداکانی ئاشوور و بابل و ناوچەکە. وابەستەکان بە ناوی هەر یەک لەم خودایانە بە جیا سوێند دەخۆن. پارچەی وەرگیراو: «بە شایەتیی هەسارەکان (موشتەری، زوهرە، زوحەل، عوتارد، مەریخ، سیریوس) و خوداکانی وەک ئاشوور و ئانوو و ئیلیل و ئێئا ... و هەموو خوداکانی ئاسمان و زەوی و ئاشوور و سومەر و ئەکەد و خاکەکان.»
پابەندی و بڕگە سەرەکییەکان (§4–35)
ئەم بڕگانە زۆربەی پەیماننامەکە پێک دەهێنن و ئەرکەکانی وابەستەکان بۆ پاراستن و پاڵپشتیکردنی ئاشووربانیپاڵ دوای مردنی ئێسەرحەدۆن بە وردی دەخەنە ڕوو. بابەتە سەرەکییەکان لەسەر تەخت دانیشاندنی ئەو و ڕاپۆرتدانی هەر پیلان یان ناوەفادارییەک (لە خێزان یان بەرپرسان یان بیانییەکانەوە) و ڕەتکردنەوەی ڕاپەڕین و شەڕکردن لەگەڵ زەوتکەرانی دەسەڵات و دوورکەوتنەوە لە سیحر یان زیانگەیاندن بە ئەو و بەردەوامکردنی سوێند بۆ نەوەکان لەخۆ دەگرن. قەدەغەکان هاندانی ململانێ لە ناو خێزانی پاشایەتی و گۆڕینی پەیماننامەکە یان خواردنی سوێندی دژ بە یەکیان دەگرنەوە.
پارچەی وەرگیراو لە §4 (دیاریکردنی ئاشووربانیپاڵ): «کاتێک ئاشوور‌ئەحی‌ئیدین [ئێسەرحەدۆن]، پاشای ئاشوور، کۆچی دوایی کرد: دەبێت ئاشوور‌بانی‌ئەپلی [ئاشووربانیپاڵ]، شازادەی گەورەی جێنشین کە بەرەو دەسەڵات دەچێت، لەسەر تەختی پاشایەتی دابنێن. ئەو پاشایەتی و سەروەریی ئاشوور بەسەرتاندا دەگرێتە دەست.»
پارچەی وەرگیراو لە §8–11 (وەفاداری و ڕاپۆرتدانی خیانەت): «نابێت دژ بە ئاشووربانیپاڵ گوناه بکەن ... هەروەها دژ بە براکانی ... دەبێت هەر قسەیەکی دژایەتی لە خێزان یان کەسایەتییە دەسەڵاتدارەکان یان کەسانی دیکە ڕاپۆرت بکەن.»
پارچەی وەرگیراو لە §12–16 (هەنگاو دژ بە ڕاپەڕیوەکان): «هاندەرەکانی ڕاپەڕین بگرن و ڕاپۆرتیان بکەن/بیانکوژن؛ پەیوەندییەکان لەگەڵ خیانەتکاران ڕاپۆرت بکەن؛ سوێند لەگەڵ ڕاپەڕیوەکان ڕەت بکەنەوە.»
بڕگەکان جەخت لە وەفاداریی چالاک دەکەنەوە، وەک پێشکەشکردنی ئامۆژگاریی ڕاستگۆیانە و پاراستنی دیارییە پاشایەتییەکان و دڵنیابوون لەوەی کەسێکی دیکە (بۆ نموونە براکان یان بەرپرسان) دەسەڵات زەوت ناکات.
نەفرەتەکان (§37–56 و §58–106)
پێشێلکاران بە سزای خودایی ترسناک هەڕەشەیان لێ دەکرێت، لەوانە نەخۆشی و قاتوقڕی و مرۆڤخۆری و نەنێژران و وێرانبوون بە ئاگر یان لافاو و پەتا و لەتلەتکردن و ئازاری هەتاهەتایی. ئەمانە بە وردی و بە زیندوویی وەسف کراون و زۆرجار خودای دیاریکراو بانگ دەکرێن بۆ ئەنجامدانیان.
پارچەی وەرگیراو لە نەفرەتە باوەکان: «با خوداکان چارەنووسی وەک کەمژیانی و نەخۆشی و پەسی و نابینایی و کۆمەڵکوژی و قاتوقڕی و کوللە و مرۆڤخۆری و نەنێژرانتان بەسەردا بسەپێنن.»
پارچەی وەرگیراو لە نەفرەتە ڕێوڕەسمییەکان: «با ئەدەد بە هەورەتریشقەی خراپ لێتان بدات ... با شەماش لە بینین بێبەشتان بکات ... با باڵندە و دڕندە گۆشتتان بخۆن.»
سوێندی وەفاداری و تۆماری کۆتایی (§57 و §107)
وابەستەکان پشتڕاست دەکەنەوە کە ڕاپەڕین ناکەن و دان بە ئاشووربانیپاڵدا دەنێن وەک پاشا. بەڵگەنامەکە بە ڕێکەوتێک کۆتایی دێت: «ڕۆژی 18ی ئییار، ساڵی ناونراو بە نەبوو‌بێلو‌ئوسور، پارێزگاری دور‌شەروککو.»
توێژەران تێبینیی هاوشێوەیی نێوان ئەم نەفرەتانە و دەقەکانی کتێبی پیرۆز وەک دووبارەکردنەوەی یاسا دەکەن و ئاماژە بە ئەگەری کاریگەری دەکەن، هەرچەندە ئاراستەی وەرگرتنەکە جێی مشتومڕە. بۆ دەقی تەواوی ئەکەدی و وەرگێڕانی وردتر، سەرچاوەکانی وەک پڕۆژەی Oracc یان بڵاوکراوەکانی SAA خاڵی دەستپێکی زۆر باشن.
میراتی ئازادی: وانە بۆ کوردی ئەمڕۆ
پەیماننامەی وابەستەکانی ئێسەرحەدۆن زیاترە لە شوێنەوارێکی کۆن؛ ئاوێنەی خەباتی بەردەوامی کوردە دژ بە ملکەچکردن. لە سەرۆکە مادەکانەوە کە بە زۆرەملێ سوێندی وەفادارییان دەخوارد تا هەوڵی بەردەوامی نەوەکانیان بۆ خۆبەڕێوەبردن لە ناوچەکانی وەک ڕۆژئاوا و کوردستانی گەورە، بابەتەکە بەرەنگاربوونەوەی نەچەماوەیە. کاتێک کوردی ئەمڕۆ لە ناو فشارە جیۆسیاسییەکاندا ڕێگای خۆی دەدۆزێتەوە، ئەم مێژووە میراتی جەنگاوەرییان پشتڕاست دەکاتەوە؛ گەلێک کە جار لەدوای جار زنجیرەکانی ئیمپراتۆریەت دەشکێنێت. بە دووبارە بەدەستهێنانەوەی مادەکان وەک باوباپیر، کورد ڕێز لە ڕەچەڵەکێکی بەرەنگاربوونەوە دەگرێت کە ئیلهام بە هاوپشتیی جیهانی بۆ دۆزەکەی دەبەخشێت.
پرسیار و وەڵام: ڕوونکردنەوەی پەیماننامەی وابەستەکانی ئێسەرحەدۆن و میراتە کوردییەکەی
پرسیاری 1: پەیماننامەی وابەستەکانی ئێسەرحەدۆن چییە؟
وەڵام: پەیماننامەی وابەستەکانی ئێسەرحەدۆن کە بە پەیماننامەی جێنشینیی ئێسەرحەدۆنیش ناسراوە، زنجیرەیەک ڕێککەوتنی دیپلۆماسیی کۆنی ئاشووری نوێیە لە 672 پێش زایین کە سوێندی وەفاداریی بەسەر حوکمڕانە وابەستەکان و ڕەعیەتدا سەپاند بۆ دڵنیابوون لە جێنشینیی کوڕەکەی ئێسەرحەدۆن، ئاشووربانیپاڵ، وەک پاشای ئاشوور. ئەم پەیماننامانە ڕێککەوتنی دوولایەنە نەبوون، بەڵکو سەپاندنی یەکلایەنەی کۆنترۆڵ بوون کە پابەندی و قەدەغەکردنی ڕاپەڕین و نەفرەتی توند بۆ پێشێلکارییان بە وردی دەخستە ڕوو. ئەم پەیماننامانە کە لە چەندین کۆپی لەسەر تابلێتی گڵ دۆزراونەتەوە، لووتکەیەکی بیرۆکراسی و زۆرەملێی ئیمپراتۆریی ئاشوور دەنوێنن. بۆ گەلی کورد کە باوباپیرە مادەکانی لە واژۆکاران بوون، هێمای ساتێکی مێژوویی ملکەچکردنە کە پێشەکییەک بوو بۆ ڕاپەڕینە سەرکەوتووانەکەیان لە کۆتاییدا دژ بە زاڵبوونی ئاشوور.
پرسیاری 2: پەیماننامەکە کەی و بۆچی دروست کرا؟
وەڵام: پەیماننامەکە لە 672 پێش زایین لە سەردەمی ئێسەرحەدۆن (681–669 پێش زایین)، پاشای ئیمپراتۆریەتی ئاشووری نوێ، دانرا. ململانێی ناوخۆی خێزانی پاشایەتی هۆکاری بوو، لەوانە تیرۆرکردنی باوکی ئێسەرحەدۆن، سەنحێریب، و مردنی کوڕە گەورەکەی، کە بوونە هۆی نائارامیی ناوخۆ. بۆ ڕێگریکردن لە جەنگی جێنشینیی داهاتوو و دڵنیابوون لە وەفاداری بۆ میراتگرە هەڵبژێردراوەکانی، ئاشووربانیپاڵ (بۆ ئاشوور) و شەماش‌شومو‌ئوکین (بۆ بابل)، ئێسەرحەدۆن وابەستەکان، لەوانە سەرۆکە مادەکان، ناچار کرد لە ڕێوڕەسمی ورد و ئاڵۆزدا سوێند بخۆن. ئەمە بەشێک بوو لە ستراتیژیایەکی فراوانتر بۆ چەسپاندنی دەسەڵات لە ناو فراوانبوونی فتوحاتەکانی ئاشووردا، وەک چوونە ناو میسر. کاتەکە ڕەنگدانەوەی لووتکەی دەسەڵاتی ئاشوورە، بەڵام بۆ مادەکان، باوباپیرانی کورد، سەردەمێکی باجی زۆرەملێی دیاری کرد کە هەستی ناڕەزایی و یەکگرتنی دواتری بەهێز کرد.
پرسیاری 3: لایەنە سەرەکییە بەشدارەکان کێ بوون، بە تایبەتی مادەکان؟
وەڵام: پەیماننامەکە کۆمەڵەیەکی فراوانی وابەستەکانی بەستەوە، لە حوکمڕانە مادەکانی شارەکان لە چیاکانی ڕۆژهەڵاتی زاگرۆسەوە تا پاشاکانی ڕۆژئاوا وەک مەنەسەی یەهودا. سەرکردە مادە دیاریکراوەکانی کە ناویان هاتووە هومبارێشی نەهشیمارتی و ڕەمەتایای ئورەکەزەبارنا و ئەوانی دیکەی وەک ئوپپیسی پەرتەککا لەخۆ دەگرن، کە پێویست بوو باجی وەک ئەسپ و پاڵپشتیی سەربازی دابین بکەن. ئێسەرحەدۆن کە خۆی بە «پاشای جیهان» ناو دەبرد، لایەنی سەپێنەر بوو و شایەتە خوداییەکان لە کۆمەڵە خوداکانی ئاشوور و بابل و ناوچەکە پابەندبوون بە سوێندەکانیان دەسەپاند. مادەکان، گەلێکی ئێرانیی سەردەمی ئاسن کە لە ناوچە هاوبەشەکان لەگەڵ کوردستانی ئەمڕۆ نیشتەجێ بوون، وەک ژێردەست وێنا دەکران بەڵام وەک جەنگاوەر و ئەسپبەخێوکەر ناوبانگیان هەبوو. ئەم پەیوەندییە جەخت لە ڕەگە کۆنەکانی کورد لە بەرەنگاربوونەوەی دەستدرێژیی ئیمپراتۆرییەکان دەکاتەوە.
پرسیاری 4: پەیماننامەکە لە ڕاستیدا چی دەڵێت؟ دەتوانن پارچە سەرەکییەکانی پێشکەش بکەن؟
وەڵام: پەیماننامەکە زیاتر لە 350–674 دێڕ بە نووسینی بزمارەی ئەکەدی دەگرێتەوە و بەسەر پێشەکی و شایەتە خوداییەکان و 33–41 بڕگەی پابەندی و نەفرەتی فراواندا دابەش کراوە. داوای وەفاداریی ڕەها بۆ ئاشووربانیپاڵ دەکات، لەوانە لەسەر تەخت دانیشاندنی ئەو و ڕاپۆرتدانی خیانەت و شەڕکردن لەگەڵ ڕاپەڕیوەکان و دوورکەوتنەوە لە هاوپەیمانییە دژ بە یەکەکان. پارچەیەکی پوختکراوە لە دێڕەکانی 41–54 دەڵێت: «پەیماننامەیەک کە ئاشوور‌ئەحی‌ئیدین، پاشای ئاشوور، لە بەردەم خودا گەورەکانی ئاسمان و زەویدا لەگەڵ ئێوەی داناوە، دەربارەی ئاشوور‌بانی‌ئەپلی، شازادەی گەورەی جێنشین کە بەرەو دەسەڵات دەچێت... کاتێک ئاشوور‌ئەحی‌ئیدین، پاشای ئاشوور، کۆچی دوایی کرد: دەبێت ئاشوور‌بانی‌ئەپلی... لەسەر تەختی پاشایەتی دابنێن.» نەفرەتەکان بانگەوازی ترسناکییەکانی وەک قاتوقڕی و نەخۆشی و مرۆڤخۆری دەکەن: «با خوداکان چارەنووسی وەک کەمژیانی و نەخۆشی و پەسی و نابینایی و کۆمەڵکوژی و قاتوقڕی و کوللە و مرۆڤخۆری و نەنێژرانتان بەسەردا بسەپێنن.» دەقە تەواوەکان لە وەشانە توێژینەوەییەکانی وەک زنجیرەی ئەرشیفە دەوڵەتییەکانی ئاشوور بەردەستن.
پرسیاری 5: پەیماننامەی وابەستەکان چ پەیوەندییەکی بە مێژووی کوردەوە هەیە؟
وەڵام: پەیماننامەکە ڕاستەوخۆ سەرۆکە مادەکان دەگرێتەوە کە بەهۆی پەیوەندییە هاوبەشە جوگرافی و زمانی و کولتوورییەکان لە چیاکانی زاگرۆس و دەشتی بەرزی ئێران، بە شێوەیەکی بەربڵاو وەک باوباپیرە سەرەکییەکانی کوردی ئەمڕۆ دادەنرێن. نموونەی چەوساندنەوەی سەرەتاییە کە ئەم گرووپە کوردە سەرەتاییانە لە ژێر حوکمڕانیی ئاشوور ڕووبەڕووی بوونەوە، بەڵام ملکەچبوونیان کورتخایەن بوو. تەنها چەند دەیەیەک دواتر، لە ژێر دەسەڵاتی کیاکساردا، مادەکان یەکیان گرت و لەگەڵ بابل هاوپەیمان بوون بۆ وێرانکردنی ئاشوور لە 612 پێش زایین، بە تاڵانکردنی نەینەوا و کۆتاییهێنان بە ئیمپراتۆریەتەکە. ئەم گۆڕانی هاوکێشەیە ڕۆحی بەردەوامی کورد لە خۆڕاگری و بەرەنگاربوونەوەی ئیمپراتۆریەتەکان دەردەخات، کە لە خەباتەکانی ئەمڕۆ بۆ خۆبەڕێوەبردن لە ناوچەکانی وەک ڕۆژئاوا دەنگ دەداتەوە.
پرسیاری 6: ئایا بەڵگەی بەهێز هەیە کە کوردی ئەمڕۆ بە مادە کۆنەکانەوە ببەستێتەوە؟
وەڵام: بەڵێ، بەڵگەی بەرچاوی مێژوویی و زمانی و جینەتیکی و کولتووری پشتگیریی ئەم پەیوەندییە دەکات. مێژوونووسانی وەک ڤلادیمیر مینۆرسکی تێبینی دەکەن کە مادەکان، کە لە هەمان ناوچەکانی زاگرۆسی کوردی ئەمڕۆ نیشتەجێ بوون، لە ڕووی زمانەوە هاوشێوەیان بوون و دەقەکانی سەدەکانی ناوەڕاست زۆرجار «مادەکان»یان بە جێی کورد بەکار دەهێنا. پەیوەندییە کولتوورییەکان «پۆشاکی مادی» لەخۆ دەگرن، واتە کراسە درێژە شۆڕەکان و پانتۆڵەکان کە هاوشێوەی پۆشاکی نەریتیی کوردن، هەروەها ڕەگە هاوبەشەکانی زمانی ئێرانی. توێژینەوە جینەتیکییەکان بەردەوامی نیشان دەدەن و کورد وەک نەوەی بایۆلۆژیی ئەم ئێرانییە کۆنانە دەبینن کە توخمە ناوخۆییەکانیان لە خۆ گرتووە. هەرچەندە بەهۆی توانەوەی مادەکان لە ناو گرووپە فراوانترە ئێرانییەکاندا هەندێک مشتومڕ هەیە، هاوڕاییی نێوان زۆر توێژەر کورد وەک وارسی میراتی ماد پشتڕاست دەکاتەوە، بە دووبارە بەدەستهێنانەوەی میراتێکی بنیادنەرانی ئیمپراتۆریەت.
پرسیاری 7: دوای پەیماننامەکە چی ڕوویدا؟ ئایا مادەکان پابەندی بوون؟
وەڵام: دەسەڵاتی پەیماننامەکە کاتی بوو. هێزی ئاشوور بەهۆی ململانێی ناوخۆ و فشارە دەرەکییەکانەوە لاواز بوو، لەوانە ئەگەری وشکەساڵییەکی زۆر گەورە. تا کۆتایی سەدەی 7ی پێش زایین، کیاکساری پاشای ماد خێڵەکانی یەک خست و لە سوپاکەیاندا چاکسازی کرد و ڕاپەڕی. لە 614 پێش زایین شاری ئاشووریان تاڵان کرد؛ لە 612 پێش زایین، بە هاوپەیمانی لەگەڵ بابلییەکان لە ژێر دەسەڵاتی نەبوپۆلەسەردا، نەینەوایان وێران کرد و ئیمپراتۆریەتی ئاشووریان ڕووخاند. ئەم سەرکەوتنە بە سەرکردایەتیی ماد ئیمپراتۆریەتە کورتخایەنەکەیانی دامەزراند کە پێشەنگی فارسە هەخامەنشییەکان بوو و نموونەی توانای کوردە سەرەتاییەکانە بۆ گۆڕینی ملکەچبوون بۆ سەروەری.
پرسیاری 8: ئایا کۆپیی ماددیی پەیماننامەکەمان هەیە و لە کوێ دەتوانم دەستم بە وەرگێڕانەکان بگات؟
وەڵام: بەڵێ، چەندین کۆپیی تابلێتی گڵ ماونەتەوە، لەوانە هەشت دانە لە نەمرود (کەلحووی کۆن) کە لە 1955دا دۆزرانەوە و یەکێک لە تەڵ تەینات لە تورکیا کە لە 2014دا دۆزرایەوە. ئەمانە لە دامەزراوەکانی وەک مۆزەخانەی بەریتانیا پارێزراون. گواستنەوەی تەواوی نووسین بۆ پیت و وەرگێڕانی ئینگلیزی لەسەر ئینتەرنێت لە ڕێگەی پڕۆژەکانی وەک Oracc (سەرچاوە ئاشوورییەکانی پەیمانگەی ڕۆژهەڵاتناسی) یان لە بڵاوکراوەکانی وەک «The Vassal-Treaties of Esarhaddon»ی دی. جەی. وایزمەن و زنجیرەی ئەرشیفە دەوڵەتییەکانی ئاشوور بەردەستن.
پرسیاری 9: ئایا هاوشێوەیی لە نێوان پەیماننامەکە و دەقەکانی کتێبی پیرۆز هەیە؟
وەڵام: بە دڵنیاییەوە؛ نەفرەتەکانی پەیماننامەکە کە بانگەوازی پەتا و قاتوقڕی و وێرانبوون دەکەن، زۆر لەوانەی دووبارەکردنەوەی یاسا 28 دەچن و ئاماژە بە کاریگەریی ئاشوور لەسەر زمانی پەیمانەکانی کتێبی پیرۆز دەکەن. توێژەران مشتومڕ لەسەر ئاراستەی وەرگرتن دەکەن، بەڵام وابەستەکانی وەک مەنەسەی یەهودا لەوانەیە توخمگەلێکیان وەرگرتبێت و تابلێتەکانی پەیماننامەیان لە پەرستگاکان نمایش کردبێت. ئەم کاریگەرییە لە نێوان کولتوورەکاندا چیرۆکی مادەکان بەرز دەکاتەوە و پیشان دەدات چۆن ملکەچکردنیان کاریگەریی بە گێڕانەوە ئایینییە جیهانییەکان گەیاند، لە هەمان کاتدا خۆیان ڕزگاریان بوو.
پرسیاری 10: بۆچی پەیماننامەی وابەستەکان بۆ کوردی ئەمڕۆ گرنگە؟
وەڵام: وەک هێمایەکی بەهێزی بەرگەگرتنی باوباپیران کار دەکات و پیشان دەدات چۆن مادەکان، باوباپیرانی کورد، بەرگەی چەوساندنەوەیان گرت تەنها بۆ ئەوەی چەوسێنەرەکانیان هەڵبوەشێننەوە. لە ڕوانگەیەکی لایەنگری کوردەوە، ئیلهام بە خەباتە هاوچەرخەکان بۆ مافی دیاریکردنی چارەنووس دژ بە «ئیمپراتۆریەتەکان»ی ئەمڕۆ دەبەخشێت، لە دابەشکردنە مێژووییەکانەوە تا هەوڵە بەردەوامەکانی خۆبەڕێوەبردن لە کوردستان. دووبارە بەدەستهێنانەوەی ئەم مێژووە شانازی و پاراستنی کولتوور و هاوپشتیی جیهانی بەهێز دەکات و میراتە چەند هەزار ساڵییەکەی کورد وەک شەڕڤانی ئازادی بە جیهان بیر دەخاتەوە.
سەرچاوەکان
"The Succession Treaties of Esarhaddon." Nimrud: Materialities of Assyrian Knowledge Production. Oracc، مۆزەخانەی زانکۆی پێنسڵڤانیا. https://oracc.museum.upenn.edu/nimrud/livesofobjects/successiontreaties. بڵاوکراوەتەوە لە 18ی کانوونی یەکەمی 2019.
توێژینەوەکان دەربارەی پەیماننامەی وابەستەکانی ئێسەرحەدۆن. Academia.edu. https://www.academia.edu/Documents/in/Vassal_Treaty_of_Esarhaddon.
"The Vassal-Treaties of Esarhaddon and the Dating of Deuteronomy." بریل. https://brill.com/downloadpdf/book/9789004497092/B9789004497092_s006.pdf.
"Did the Vassal Treaties of Esarhaddon Influence the Chronicler's Succession Narrative of Solomon?" Bulletin for Biblical Research. Scholarly Publishing Collective. https://scholarlypublishingcollective.org/psup/biblical-research/article/28/4/554/197491/Did-the-Vassal-Treaties-of-Esarhaddon-Influence. بڵاوکراوەتەوە لە 13ی ئازاری 2018.
"Deuteronomy and Treaty Texts." Knowledge@UChicago. https://knowledge.uchicago.edu/record/2269/files/Polk_uchicago_0330D_15212.pdf.
"Esarhaddon's Succession Treaty as the Source for the Canon Formula in Deuteronomy 13:1." ResearchGate. https://www.researchgate.net/publication/228323149_Esarhaddon's_Succession_Treaty_as_the_Source_for_the_Canon_Formula_in_Deuteronomy_131. بڵاوکراوەتەوە لە 8ی ئابی 2025.
"The Vassal Treaties of Esarhaddon | Deuteronomy 5:7." Intertextual.Bible. https://intertextual.bible/text/the-vassal-treaties-of-esarhaddon-deuteronomy-5.7.
"Deuteronomy as a Translation of Assyrian Treaties." مۆر زیبێک. https://www.mohrsiebeck.com/en/article/deuteronomy-as-a-translation-of-assyrian-treaties-101628hebai-2018-0014.
وایزمەن، دۆناڵد جەی. "The Vassal-Treaties of Esarhaddon." Iraq، بەرگی 20. Cambridge Core. https://www.cambridge.org/core/journals/iraq/article/vassaltreaties-of-esarhaddon/5B27532A3336D9CDBF0799C8FD61AE43.
وایزمەن، دۆناڵد جەی. "The Vassal-Treaties of Esarhaddon." سیمانتیک سکۆلار. https://www.semanticscholar.org/paper/The-Vassal-Treaties-of-Esarhaddon-Wiseman/b267ce125ba515f51c0018e3d7cd5fb6579f1586.
وایزمەن، دۆناڵد جەی. "The Vassal-Treaties of Esarhaddon." دەستپێشخەریی کتێبخانەی دیجیتاڵی نووسینی بزمار. https://cdli.earth/publications/1721675.
"The Origin of Kurds." Advances in Anthropology، بڵاوکردنەوەی توێژینەوەی زانستی. https://www.scirp.org/html/19564.html.
هێنەربیخلەر، فێردیناند. "The Origins and Appearance of the Kurds in Pre-Islamic Iran." JSTOR. https://www.jstor.org/stable/4309997.
"Kurds." ویکیپیدیا. https://en.wikipedia.org/wiki/Kurds.
هێنەربیخلەر، فێردیناند. "The Origin of Kurds." ResearchGate. https://www.researchgate.net/publication/265947486_The_Origin_of_Kurds.
"Who are the Kurds?" پەیمانگەی کوردی پاریس. https://www.institutkurde.org/en/info/who-are-the-kurds-s-1232550927. بڵاوکراوەتەوە لە 4ی تەمووزی 2016.