پێڕستی ناوەڕۆک
بەشی I: ڕەگەکانی تیرەکانی زیلانید
بەشی II: پۆنتوس ــ قەڵای بەهێزی باکوور
میتراداتیدەکان: فەرمانڕەواکانی دەریای ڕەش و گۆڕە بەرد‌هەڵکۆڵراوەکانی ئەماسیا
میتراداتەسی VI یوپاتۆر: پاشای ژەهر و زیندووکردنەوەی کولتووری خەڵکی ڕەسەنی خاکەکە
بەشی III: کاپادۆکیا ــ ناوەندی دەرەبەگایەتی
بەشی IV: کۆماگێن ــ گوەهەرەکەی تاج
بەشی V: ژێردەستیی ڕۆما (63 پێش زایین – 72ی زایینی)
ستراتیژیی دەوڵەتی بەربەست: وەفاداری، بەرگری و زانیاریی نهێنی
سەربازە «کورد»ەکانی لەشکرەکان: ئالاێ کۆماگێنۆروم لە سوپای ڕۆمادا
بەشی VI: میراتی بنەماڵە فەرمانڕەواکانی زیلانید
دەرئەنجام: فەرمانڕەواکانی سنوورەکان
سەرچاوەکان بۆ خوێندنەوەی زیاتر
پێشەکی: هاوپەیمانییە شاراوەکە
لە مێژووە باوەکانی جیهانی کلاسیکدا، ڕۆژهەڵاتی نزیک زۆرجار وەک ململانێیەکی دوولایەنە نیشان دەدرێت: ڕۆما بەرامبەر پارت، ڕۆژئاوا بەرامبەر ڕۆژهەڵات. نەخشەکانی سەردەمی کۆن بە دێڕە گشتییەکان کێشراون و سنوورە فراوانەکانی ئیمپراتۆریاکان نیشان دەدەن. بەڵام لەژێر ئەم چینە ئیمپراتۆریاییانەدا، پێکهاتە ئاڵۆز و ڕەنگاوڕەنگەکانی دەسەڵاتی خەڵکی ڕەسەنی خاکەکە هەن؛ پاشایەتیگەلێک کە تەنها «دەوڵەتی وابەستە» نەبوون، بەڵکو هاوپەیمانییە کۆنەکانی بنەماڵە فەرمانڕەواکان بوون کە ڕەگیان لە چیاکانی ئەناتۆلیا و میزۆپۆتامیای سەرەوەدا بوو.
لە نێوان ئەمانەدا، گرنگترین ئەوانەی زۆرجار پشتگوێ دەخرێن بنەماڵە فەرمانڕەواکانی زیلانیدن.
ناویان لە قەڵای باپیرانیان، زێلا (لە ناوەڕاستی باکووری تورکیای ئەمڕۆ)، وەرگیراوە و پەیوەندییان بە هاوپەیمانیی بەردەوامی هۆزەکانی زیلانەوە هەیە. ئەم بنەماڵە خانەدانانە بنیاتی سێ لە بەهێزترین پاشایەتییەکانی سەردەمی کۆنیان نا: پۆنتوس، کاپادۆکیا و کۆماگێن. هەرچەندە مێژوونووسە ڕۆژئاواییەکان زۆرجار بە گشتی وەک «فارسی‌کراو» یان «یۆنانی‌کراو» پۆلیان دەکردن، لێکۆڵینەوەیەکی وردتر لە پێکهاتە کۆمەڵایەتییەکەیان، نەریتە ئایینییەکان و ڕەگە تیرەییەکانیان ناسنامە جیاوازەکەیان وەک خانەدانە کوردییە سەرەتاییەکانی جیهانی دوای ئەسکەندەر ئاشکرا دەکات.
بۆ سێ سەدە، زیلانیدەکان یارییەکی مەترسیداری مانەوەیان کرد. ئەو «پاشا بەربەستانە» بوون کە دەروازەکانی فوراتیان دەگرت. ئەو دیپلۆماتانە بوون کە لە ڕێگەی هاوسەرگیرییەوە پەیوەندییان بە بنەماڵەکانی پاشا یۆنانییەکان و سێ دەسەڵاتدارە هاوبەشە ڕۆمییەکانەوە دروست دەکرد. لە کۆتاییشدا، ئەو پاسەوانە ڕەسەنانەی خاکەکە بوون کە کولتووری چیاکانی زاگرۆس و تاورۆسیان لەژێر ڕووپۆشی ژێردەستیی ڕۆمادا پاراست.
ئەمە چیرۆکی بنەماڵە فەرمانڕەواکانی زیلانیدە؛ ئەو تیرە کوردیانەی پاشایەتییەکانی ئەناتۆلیایان دامەزراند.
بەشی I: ڕەگەکانی تیرەکانی زیلانید
بۆ تێگەیشتن لە سەرهەڵدانی پۆنتوس، کاپادۆکیا و کۆماگێن، پێویستە سەرەتا سەیری ڕەگەکانی خانەدانانی زیلانید بکرێت. دەسەڵاتیان لە دیموکراسیی شارە دەوڵەتە یۆنانییەکان یان کۆمارخوازیی ڕۆمییەوە سەرچاوەی نەدەگرت؛ لە عەشیرەتەوە سەرچاوەی دەگرت؛ ئەو پێکهاتە کۆنە هۆزایەتی و دەرەبەگایەتییەی تا ئەمڕۆ شێوەی کۆمەڵگەی کوردی دیاری دەکات.
میراتی زیلا
ناوی «زیلانید» لە شاری زێلا (زیلەی ئەمڕۆ) و هاوپەیمانیی هاوتای هۆزەکانی زیلانەوە وەرگیراوە. لە سەردەمی کۆندا، زێلا تەنها قەڵایەک نەبوو؛ میرنشینێکی ئایینی بوو، شارێکی پیرۆزگە کە بۆ خوداوەندە ئاناهیت (و دواتر پەرستشەکانی بنەماڵە فەرمانڕەواکان) تەرخان کرابوو. سترابۆ، جوگرافیاناسی ئەماسیا، زێلای وەک پیرۆزگەیەکی قەڵابەندکراو وەسف کرد کە کاهینە پاشاکان فەرمانڕەوایییان تێدا دەکرد؛ پێکهاتەیەک کە باڵادەستیی چینە کاهینەکان لە کۆمەڵگەی مادی کۆن دەنوێنێت.
زیلانیدەکان میراتگری فراوانبوونی ئیمپراتۆریای ماد بەرەو ڕۆژئاوا بوون. دوای ڕووخانی مادەکان و پاشان شکستی هەخامەنشییەکان بە دەستی ئەسکەندەری گەورە، فەرمانڕەوا ڕەسەنەکانی بەرزاییەکانی ئەناتۆلیا ون نەبوون. کشانەوە بۆ قەڵا چیاییەکانیان. ئەم تیرانە، کە زینۆفۆن وەک چیانشینی بە توندی سەربەخۆ وەسفی کردوون، یەکیان گرت و بنەماڵەی فەرمانڕەوای ناوخۆییان پێک هێنا.
خانەدانە شەڕکەرەکان
بنیاتی کۆمەڵایەتیی پاشایەتییەکانی زیلانید بە ڕوونی دەرەبەگایەتی بوو. بە پێچەوانەی کۆلۆنییە شارنشینە یۆنانییەکانی کەناراو، ناوچە ناوەندییەکانی زیلانید (ناوەوەی ئەناتۆلیا) لە دەوری قەڵا قەڵابەندکراوەکانی سەر گرد ڕێک خرابوون کە کۆنترۆڵی دۆڵە بەپیتەکانیان دەکرد.
ئازادان: خانەدانان (پیاوە ئازادەکان) کە سوارەی قورس‌چەکیان دابین دەکرد.
جوتیاران: بە زەوییەوە بەسترابوون، بە شێوەیەک کە پێکهاتە دەرەبەگایەتییەکانی دواتر لە کوردستانی سەدەکانی ناوەڕاست دەنوێنێت.
ئەم خانەدانە شەڕکەرانە ڕێگەیان بە زیلانیدەکان دەدا سوپای سەرنجڕاکێش بخەنە مەیدان. بە سوارەکانیان، کاتافراکتەکان، بەناوبانگ بوون؛ سوارە زری‌پۆشەکان کە باپیرانی شوالێرەکانی سەدەکانی ناوەڕاست بوون. ئەم توانایەی جەنگاوری بوو کە سەرەتا مەقدۆنییەکان و دواتر ڕۆمییەکانی ناچار کرد مامەڵە لەگەڵ میرەکانی زیلانید وەک هاوپەیمان بکەن، نە وەک ژێردەست.
بەشی II: پۆنتوس ــ قەڵای بەهێزی باکوور
پاشایەتیی پۆنتوس، کە زۆرجار تەنها بە شەڕەکانی میتراداتەسی VI یاد دەکرێتەوە، باکووریترین بەرجەستەبوونی پێکهاتەی دەسەڵاتی زیلانید بوو. بە درێژایی کەناراوی دەریای ڕەش و بۆ قووڵاییی ئەلپەکانی پۆنتوس درێژ دەبووەوە و پاشایەتییەکی دوو سروشتی بوو: لە کەناراو یۆنانی، بەڵام لە ناوەوەدا بە قووڵی ئێرانی و هۆزایەتی بوو.
میتراداتیدەکان: فەرمانڕەواکانی دەریای ڕەش
بنەماڵەی فەرمانڕەوای پۆنتوس، میتراداتیدەکان، بانگەشەی ڕەچەڵەکی ڕاستەوخۆیان لە حەوت بنەماڵە گەورەکەی فارسەوە دەکرد (بە تایبەتی بنەماڵەی ئۆتانەس). بەڵام بناغەی دەسەڵاتیان ناوخۆیی و ڕەسەنی خاکەکە بوو. سەرەتا پایتەختیان لە ئەماسیا دامەزراند؛ شارێک بە گۆڕە بەرد‌هەڵکۆڵراوەکان کە لە لێوارە بەردینەکاندا هەڵکۆڵرابوون، نەریتێک کە گۆڕە مادییەکانی قزقاپان دەنوێنێت.
دڵی کولتووریی پاشایەتییەکە هەر زێلا بوو. لێرە، لە ناوەندی باپیرانی تیرەکانی زیلانید، پاشاکان پیرۆزترین ڕێوڕەسمەکانیان ئەنجام دەدا. زێلا بناغە ڕۆحانییەکە بوو کە ڕەوایەتی بە فەرمانڕەوایییان بەسەر هۆزە جۆراوجۆرەکانی ناوەوەدا دەدا.
میتراداتەسی VI یوپاتۆر: پاشای ژەهر
لوتکەی دەسەڵاتی زیلانید لە باکوور لەژێر میتراداتەسی VIدا هات. زۆرجار بەهۆی پەروەردە هەلەنستییەکەیەوە بە شێوەیەکی ڕۆمانسی وەک پاشایەکی «یۆنانی» نیشان دەدرێت، بەڵام سیاسەتەکەی زیندووکردنەوەی خەڵکی ڕەسەنی خاکەکە بوو. «ڕۆژهەڵات»ی، هۆزەکانی سکیتیا، ئەرمەنییەکان و تیرە چیاییەکانی تاورۆس، دژ بە دەسەڵاتی پێشڕەوی ڕۆما کۆ کردەوە. سوپاکانی میتراداتەس فەلەنکسە یۆنانییەکان نەبوون؛ هێزگەلی پێکهاتوو بوون کە پشت بە سوارەی قورس‌چەک و تیرهاوێژەکان دەبەستن، ئەو تایبەتمەندییانەی جەنگی زیلانید. شکستی کۆتاییی بە دەستی ڕۆما کۆتایی بە کاریگەریی تیرە ناوخۆییەکان نەهێنا؛ تەنها ناچاری کردن خۆیان بگونجێنن.
بەشی III: کاپادۆکیا ــ ناوەندی دەرەبەگایەتی
لە باشووری پۆنتوس کاپادۆکیا هەڵکەوتبوو، دەشتێکی بەرزی سەخت کە گرێدانی ڕێگا جیاوازەکانی جیهانی کۆن بوو. ئەگەر پۆنتوس قەڵغان بوو، کاپادۆکیا دڵ بوو. لێرە پێکهاتە کۆمەڵایەتییەکەی زیلانید زیاتر لە هەر شوێنێک بە تەواوی مایەوە و لە بەرەنگاربوونەوەی یۆنانی‌کردندا لە هەر ناوچەیەکی دیکە سەرکەوتووتر بوو.
بنەماڵەی فەرمانڕەوای ئاریاراتید
پاشاکانی کاپادۆکیا، ئاریاراتیدەکان، دەکرێت بە «دەرەبەگایەتیترین» بنەماڵە فەرمانڕەواکانی زیلانید دابنرێن. تۆمارە مێژووییەکان ئاماژە دەکەن کە کاپادۆکیا ناوەندە شارنشینە گەورەکانی جیهانی یۆنانیی نەبوو. لەبری ئەوە، خاکێکی قەڵا و زەوی و موڵک بوو. پاشای کاپادۆکیا «پاشایەکی باڵا» بوو کە فەرمانڕەواییی بەسەر بارۆنە بەهێز و نیمچەسەربەخۆکان (ساتراپەکان)دا دەکرد کە کۆنترۆڵی زەوی و موڵکە فراوانەکانی دەشتە بەرزەکەیان دەکرد.
ئەم پێکهاتەیە نزیکەی تەواو هاوشێوەی میرەکانە (ئەمیرەکان) لە میرنشینە کوردییەکانی دواتر (وەک بۆتان یان سۆران). ئاریاراتیدەکان لە ڕێگەی هاوپەیمانییە ئاڵۆزەکانی هاوسەرگیری لەگەڵ بنەماڵە فەرمانڕەوا دراوسێکان و بەوەی پەروەردەکەرە سەرەکییەکانی ئەسپ بۆ سوپاکانی ڕۆژهەڵاتی نزیک بوون، دەسەڵاتی خۆیان دەپاراست.
گۆڕانی ئاراستە بۆ ڕۆما
مانەوەی کاپادۆکیا پشت بە لێهاتوویی دیپلۆماسی دەبەست. لە نێوان میتراداتەسی هێرشبەری پۆنتوس و کۆماری فراوانبووی ڕۆمادا گیرابوو؛ فەرمانڕەواکانی کاپادۆکیا بڕیارێکی حسابکراویان دا: لەگەڵ ڕۆما هاوپەیمان بوون. بە بوون بە «دۆست و هاوپەیمانی گەلی ڕۆما»، خانەدانانی کاپادۆکیا خاکەکانی خۆیان پاراست. باجیان دەدا و سوارەی یارمەتیدەریان بۆ لەشکرە ڕۆمییەکان دابین دەکرد، بەڵام لە ناوخۆدا بەپێی یاسا کۆنەکانی خۆیان فەرمانڕەوایییان دەکرد. ئەم سەردەمە دەستپێکی سیستمی «پاشای وابەستە» بوو، کە فەرمانڕەواکانی زیلانید تێیدا وەک ژێردەستی ڕۆما فەرمانڕەوایییان دەکرد و لە ڕۆژهەڵاتدا بەربەستێک بوون بەرامبەر ئیمپراتۆریای پارت.
بەشی IV: کۆماگێن ــ گوەهەرەکەی تاج
لە هەموو ئەو پاشایەتییانەی تیرەکانی چیاکان دامەزراندیان، هیچکامیان نەگەیشتە شکۆی کولتووری و تەلارسازیی کۆماگێن. کۆماگێن لە کەنارە ڕۆژئاواییەکەی فورات هەڵکەوتبوو (ئادی‌یامانی ئەمڕۆ) و بچووکترین، بەڵام لە ڕووی ستراتیژییەوە گرنگترین قلمڕەوی زیلانید بوو.
ئۆرۆنتیدەکان: باپیرانی پاشاکان
بنەماڵەی فەرمانڕەوای کۆماگێن، ئۆرۆنتیدەکان، قووڵترین ڕەگیان هەبوو. پێشتر فەرمانڕەوایییان لە سۆفێن و ئەرمەنستان کردبوو و ڕەچەڵەکیان ڕاستەوخۆ بە ساتراپە کۆنەکانی مادەکانەوە بەستراوە. تا سەدەی 1ی پێش زایین، پاشایەتییەکی بچووک و دەوڵەمەندیان دامەزراندبوو کە کۆنترۆڵی دەروازە سەرەکییەکانی تێپەڕین بەسەر فوراتدا دەکرد.
نەمرود داغ: بەیاننامە بەردینەکە
بەردەوامترین میراتی سەردەمی زیلانید پیرۆزگەی چیای نەمرودە، کە پاشا ئەنتیۆخۆسی I تێۆسی کۆماگێن بنیاتی نا. ئەنتیۆخۆس تەواوترین بەرجەستەبوونی ناسنامەی زیلانیدە. لە نووسینە بەردینەکانی خۆیدا، بە ئاشکرا بانگەشەی میراتێکی دووانە دەکات: فارسی (مادی) و یۆنانی. بەڵام یادگارەکە خۆی بەڵگەی کولتووری ڕەسەنی چیاییە.
شوێنەکە: لەسەر لوتکەیەکی دووری چیا بنیاتی نراوە (2,134 مەتر)، نە لە ناوەندی شارێکدا؛ نەریتەکانی پەرستنی چیا لە زاگرۆس دەنوێنێت.
پەیکەرەکان: خوداوەندەکان بە «جلوبەرگی فارسی» نیشان دراون؛ پانتۆڵ و کڵاوە فریگییەکان، جلوبەرگە نەریتییەکەی باپیرانی کورد کە لە کراسە درێژەکانی یۆنانییەکان جیاوازن.
تێکەڵکردنی باوەڕەکان: ئەنتیۆخۆس تێکەڵەیەکی نوێی ئایینی دروست کرد و زیوسی بە ئەهورامەزدا و هێرکولێسی بە ئارتاگنێس (ڤێرێتراگنا) یەکسان دانا. ئەمە هەوڵێکی فیکری بوو بۆ یەکخستنی کولتوورەکانی ڕۆژهەڵات و ڕۆژئاوا لەژێر ئاڵای پاشایەکی ناوخۆییدا.
سامۆساتا: پایتەختی سەر ڕووبار
لە کاتێکدا نەمرود ناوەندی ڕۆحانی بوو، سامۆساتا ناوەندی بازرگانی بوو. دەوڵەمەندیی کۆماگێن لە باجەکانی بازرگانیی ڕێگای ئاوریشمەوە دەهات کە لە فورات تێدەپەڕی. ئەم هێزە ئابوورییە ڕێگەی بە ئۆرۆنتیدەکان دەدا ئاستێک لە خۆبەڕێوەبردن بپارێزن کە بۆ زیاتر لە سەدەیەک والییە ڕۆمییەکانی بێزار کرد.
بەشی V: ژێردەستیی ڕۆما (63 پێش زایین – 72ی زایینی)
خاڵی وەرچەرخان بۆ بنەماڵە فەرمانڕەواکانی زیلانید گەیشتنی پۆمپیی گەورە بوو لە 63 پێش زایین. دوای شکست‌هێنان بە میتراداتەس و تیگران، پۆمپی ڕۆژهەڵاتی ڕێک خستەوە. لەبری لکاندنی ئەم ناوچە سەخت و دژوارانە بۆ فەرمانڕەوایی، سیستمی پاشایەتییە وابەستەکانی فەرمی کرد.
ستراتیژیی دەوڵەتی بەربەست
ڕۆما پێویستی بە قەڵغانێک بوو دژ بە پارت. پاشاکانی زیلانید باشترین چارەسەر بوون.
وەفاداری: ڕێگەیان پێ درا تاج و بەڕێوەبەریی ناوخۆییی خۆیان بپارێزن، لە بەرامبەر وەفاداریی تەواو بۆ ڕۆما لە کاروباری دەرەکیدا.
بەرگری: بەرپرسی پاراستنی دەروازە چیاییەکان و شوێنەکانی تێپەڕین بە ڕووبارەکاندا بوون. بۆ نموونە، سوپای کۆماگێن زۆرجار ئەرکی پاسەوانیی سنووری فوراتی پێ دەسپێردرا.
زانیاریی نهێنی: پاشاکانی زیلانید کە خزمی خانەدانانی پارت بوون، بەڵام لەگەڵ ڕۆما هاوپەیمان بوون، وەک ناوبژیوان و کۆکەرەوەی زانیاریی نهێنیی زۆر گرنگ ڕۆڵیان دەگێڕا.
سەربازە «کورد»ەکانی لەشکرەکان
لەو سەردەمەدا، کولتووری جەنگاوریی زیلانیدەکان خرایە ناو ئامێری شەڕی ڕۆما. Alae Commagenorum (باڵەکانی کۆماگێن) یەکەکانی سوارەی یارمەتیدەر بوون کە لە ناوچەکەوە پێک هێنرابوون. بەڵگەنامە سەربازییە ڕۆمییەکان کە لە ئەورووپا دۆزراونەتەوە، شایەتیی ئەوە دەدەن کە تیرهاوێژ و سوارەکانی کۆماگێن تا دیواری هادریان لە بریتانیا خزمەتیان کردووە. ئەمە یەکێک لە کۆنترین دیاسپۆرا تۆمارکراوەکانی ئەم شەڕکەرە چیانشینە ئەناتۆلیاییانەیە.
کۆتاییی خۆبەڕێوەبردن
ئەم هاوسەنگییە ناسکە نەیدەتوانی بۆ هەمیشە بەردەوام بێت. کاتێک ڕۆما لە کۆمارەوە گۆڕا بۆ ئیمپراتۆریا، ئارەزووی کۆنترۆڵی ناوەندی زیاتر بوو.
پۆنتوس لە 62ی زایینی لەلایەن نیرۆوە لکاندرایەوە.
کۆماگێن لە کۆتاییدا لە 72ی زایینی لەلایەن ڤێسپاسیانەوە لکاندرایەوە، دوای پیلانێکی بانگەشەکراو لەگەڵ پارت.
کاپادۆکیا بە هێواشی خرایە ناو سیستمی پارێزگاکان.
بەڵام ڕووخانی پاشایەتییەکان واتای کۆتاییی تیرەکان نەبوو. خانەدانانی زیلانید تەنها لە پاشای وابەستەوە گۆڕان بۆ ئەندامی ئەنجومەنی پیرانی ڕۆما و کەسایەتییە پایەبەرزەکانی پارێزگاکان. نەوەی کۆتا پاشای کۆماگێن، گایوس یولیوس ئەنتیۆخۆس ئەپیفانێس فیلۆپاپۆس، بوو بە کونسوڵی ڕۆمی و یادگارەکەی هێشتا ئەمڕۆ لە ئەسینا هەیە.
بەشی VI: میراتی بنەماڵە فەرمانڕەواکانی زیلانید
بۆچی ئەم مێژووە گرنگە؟ چیرۆکی بنەماڵە فەرمانڕەواکانی زیلانید بەرەنگاری ئەو گێڕانەوەیە دەبێتەوە کە باپیرانی کورد هەمیشە لە پەراوێزی مێژوودا بوون. لە کۆماگێن، کاپادۆکیا و پۆنتوسدا، ئەوان ناوەند بوون.
1. مانەوەی زیلان
ناوی بنیاتی‌نەرە «زیلانید»ەکان بە ڕوونترین شێوە لە هۆزی زیلاندا ماوەتەوە، کە ئەمڕۆ یەکێکە لە گەورەترین و بڵاوترین هاوپەیمانییەکانی هۆزە کوردییەکان. بەردەوامیی ناوەکە، لە شاری زێلاوە تا زیلانی ئەمڕۆ، ئاماژە بە پاراستنێکی سەرنجڕاکێشی ناسنامە دەکات بە درێژایی هەزاران ساڵ داگیرکاری.
2. تێکەڵکردنی کولتوورەکان
پاشاکانی زیلانید یەکەمین جیهان‌وەطەنە ڕاستەقینەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بوون. سەلماندیان کە کولتووری ڕەسەنی بەرزاییەکان دەتوانێت باشترین بەشەکانی شارستانیەتی یۆنانی و ڕۆمی وەربگرێت، بێ ئەوەی ڕۆحی خۆی لەدەست بدات. پەیکەرەکانی نەمرود داغ هێشتا بەهێزترین هێمای ئەم تێکەڵبوونەن؛ پاشایەکی چیانشین کە سەیری ڕۆژئاوا دەکات، بەڵام جلوبەرگی ڕۆژهەڵاتی لەبەردایە.
3. نموونەی سەرەتاییی دەرەبەگایەتیی کوردی
پێکهاتە سیاسییەکەی ئەم پاشایەتییە وابەستانە ــ کەسایەتییەکی ناوەندیی بنەماڵەی فەرمانڕەوا کە لە نێوان ئیمپراتۆریا گەورەکاندا ڕێگای خۆی دەدۆزێتەوە و تۆڕێک لە قەڵا وەفادارەکانی تیرەکان پشتیوانیی لێ دەکەن ــ نموونەی سەرەتاییی مێژووی سیاسیی کوردە. لە مەروانییەکانەوە تا ئەیوبییەکان و دواتر میرنشینە کوردییەکانی سەردەمی عوسمانی، ئەو شێوازەی زیلانیدەکان دایانڕشت بە درێژایی کات دەنگ دەداتەوە.
دەرئەنجام: فەرمانڕەواکانی سنوورەکان
بنەماڵە فەرمانڕەواکانی زیلانید، میتراداتیدەکانی پۆنتوس، ئاریاراتیدەکانی کاپادۆکیا و ئۆرۆنتیدەکانی کۆماگێن، «بەشێکی ونبوو»ی مێژووی ڕۆژهەڵاتی نزیک دەنوێنن. تەنها پەراوێزەیەک لە کتێبە مێژووییە ڕۆمییەکاندا نەبوون؛ پاڵەوانە سەرەکییەکانی داستانی خۆیان بوون.
بنیاتی شارگەلێکیان نا کە ڕۆمییەکانی سەرسام کرد، یادگارگەلێکیان دروست کرد کە بەرەنگاری ڕاکێشانی زەوی دەبوونەوە و سەروەریی خۆیان لە سەردەمی زەبەلاحەکاندا پاراست. لە چیرۆکەکەیاندا، خەسڵەتە بەردەوامەکەی گەلە چیانشینەکانی ئەناتۆلیا دەبینین: خۆگونجێنەر، جەنگاوەر و بە توندی شاناز.
کاتێک کەسێک سەیری سەرە بەردینە بێدەنگەکانی نەمرود داغ یان گۆڕە بەرد‌هەڵکۆڵراوەکانی ئەماسیا دەکات، سەیری وێرانەی یۆنانی یان بنکەی ڕۆمی ناکات. سەیری میراتە بەردەوامەکەی فەرمانڕەواکانی زیلانید دەکات؛ ئەو پاشا کۆنانەی سەلماندیان کە تەنانەت لە سێبەری ئیمپراتۆریاکانیشدا، چیاکان بۆ هیچ کەسێک کڕنۆش نابەن.
سەرچاوەکان بۆ خوێندنەوەی زیاتر
Strabo, Geography (کتێبەکانی XI & XII): سەرچاوەیەکی ڕەسەنی پێویست دەربارەی زێلا، پۆنتوس و کاپادۆکیا.
Tacitus, Annals: گێڕانەوەی وردی لکاندنی ئەم پاشایەتییە وابەستانە.
Appian, The Mithridatic Wars: گێڕانەوە سەرەکییەکەی ململانێی نێوان ڕۆما و پۆنتوس.
Mehrdad Izady, The Kurds: A Concise Handbook: بۆ شیکردنەوەی پەیوەندیی نێوان بنەماڵە فەرمانڕەوا کۆنەکانی ئەناتۆلیا و تیرە کوردییەکانی ئەمڕۆ.
D.H. French, The Site of Zela: ڕووپێوی شوێنەواریی ناوچە ناوەندییەکەی زیلانید.