ترێی کێوی: ترێی کێویی زاگرۆس و ئەو مێوەی خۆراکی بە جیهان دا

لە دۆڵە ڕووبارییەکان و لێوارەکانی دارستانی چیاکانی زاگرۆس، لە بەڕووستانەکانی پارێزگای کوردستان و کرماشان و ئیلام، لە لێژاییە بەردینەکانی سەر ئەو ڕووبارانەی لە بەرزاییەکانی کوردستانەوە بەرەو دەشتە نزماییەکانی میزۆپۆتامیا دابەزێن، مێوێکی کێوی دەڕوێت کە ئەم زنجیرەیە بە درێژایی سەد و چل و شەش وتار بێ ئەوەی ڕاستەوخۆ ناوی بهێنێت، لێی نزیک بووەتەوە. Vitis vinifera subsp. sylvestris: ترێی کێوی، مێوی باوباپیر، ئەو ڕووەکەی هەموو بوتڵە شەرابێکی سەر زەوی لێیەوە هاتووە. بە پێچەڵەکانی بە دارە بەڕووەکانی زاگرۆسدا هەڵدەکشێت، لە هاویندا دانە ترێی بچووک و ترش و پێستتۆخ دەگرێت و لە ئەم شاخانەدا دەڕوێت لە پێش ئەوەی مرۆڤەکان سەرنجی بدەنێ. ئەو ساتەی سەرنجیان دا، ئەو ساتەی دەستیان کرد بە هەڵبژاردن و زۆرکردن و چاودێری، یەکێکە لە گۆڕانە گەورەکانی مێژووی مرۆڤ. ئەمەش لێرە ڕووی دا. توێژینەوە جینەتیکییەکانی کۆمەڵە مێوە کێوییەکان، بە تایبەتی هی پارێزگای کوردستان لە باکووری ڕۆژئاوای ئێران، دڵی ڕۆژهەڵات، بەشی ڕۆژهەڵاتی کوردستان، پشتڕاستیان کردووەتەوە کە چیاکانی زاگرۆس هەندێک لە گرنگترین کۆمەڵەکانی Vitis vinifera sylvestris لە ڕووی جینەتیکییەوە لە جیهاندا هەڵدەگرن. بەرواری دەستەماڵکردنی مێو بۆ نزیکەی 6,000 تا 8,000 ساڵ لەمەوبەر دەگەڕێتەوە، بە ناوەندی سەرەکیی سەرچاوە لە ناوچەکانی قەفقاز و ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، بە تایبەتی چیاکانی تاورۆس و زاگرۆس و ناوچەی ئەودیوی قەفقاز. گوندی تەپەی حاجی فیرووز لە بناری زاگرۆسی باکووری ڕۆژئاوای ئێران، لە تەنیشت پارێزگا کوردییەکەی ئازەربایجانی ڕۆژئاوا (ئازەربایجانی غەربی)، کۆنترین بەڵگە کیمیاییە پشتڕاستکراوەکەی دروستکردنی شەراب لە جیهاندا بە دەستەوە داوە: پاشماوەی ئەسیدی تارتاریک لە کوپە گڵینەکاندا کە بۆ 5,400–5,000 پێش زایین دەگەڕێنەوە. شاخەکانی کوردستان تەنها گەنم و زەیتوون و هەنجیریان نەداوە بە جیهان. ترێشیان پێ داوە. ئەمە وتاری سەد و چل و حەوتەمی زنجیرەکەیە. زنجیرەکە لە سێ شێوەدا باسی ترێی کردووە: دۆشاوەکەی (دووشاو، وتاری سەد و سێزدەهەم)، پوستەمیوە وشککراوەکەی (پەستیل، وتاری سەد و بیست و چوارەم) و شەکرە کریستاڵبووەکەی لە نەریتی شەکرکلۆدا. ئێستا شێرکۆ باسی خودی مێوەکە دەکات، کێوییە و بە بەڕووەکانی زاگرۆسدا هەڵدەکشێت و باوباپیری هەموویانە.

خاڵە سەرەکییەکان

• ترێی کێوی (Vitis vinifera sylvestris) لە چیاکانی زاگرۆسی پارێزگای کوردستان و لە سەرتاسەری ناوچەی بەرزاییەکانی کوردستان دەڕوێت

• دەستەماڵکردنی مێو: 6,000–8,000 ساڵ لەمەوبەر لە ناوچەی تاورۆس/زاگرۆس/قەفقاز، واتە ناوچە شاخاوییەکەی کوردستان

• تەپەی حاجی فیرووز (بناری زاگرۆس، باکووری ڕۆژئاوای ئێران): کۆنترین بەڵگەی پشتڕاستکراوەی شەراب لە جیهاندا، 5,400–5,000 پێش زایین

• هەر بوتڵە شەرابێکی جیهان ڕەچەڵەکی بۆ ئەم مێوە کێوییە دەگەڕێتەوە؛ شاخەکانی کوردستان ترێیان دا بە جیهان

زانیارییە خێراکان

ناوی کوردی: Tirî (ترێ، سۆرانی/کرمانجی)؛ tirêya hov / tirêya kêvî (ترێی کێوی)؛ ترێی دەستەماڵکراو tirî baştinە

جۆر: Vitis vinifera subsp. sylvestris (کێوی) → دەستەماڵ کرا و بوو بە Vitis vinifera subsp. vinifera (sativa)، باوباپیری هەموو ترێ چێنراوەکانی شەراب

ناوچەی سەرچاوە: چیاکانی تاورۆس و زاگرۆس + ئەودیوی قەفقاز؛ بە تایبەتی لە پارێزگای کوردستان لە باکووری ڕۆژئاوای ئێران (ڕۆژهەڵات) پشتڕاست کراوەتەوە

کۆنترین شەراب: تەپەی حاجی فیرووز، بناری زاگرۆس، باکووری ڕۆژئاوای ئێران: پاشماوەی ئەسیدی تارتاریک لە گڵینەدا، 5,400–5,000 پێش زایین

مێوی کێوی لە بەڕووستانی زاگرۆس

ترێی کێوی (Vitis vinifera sylvestris) ڕووەکی ڕەسەنی هەمان دارستانەکانی بەڕوو و فستقی زاگرۆسە کە ئەم زنجیرەیە بۆ قارچ و بنێشت و سیری کێوی و ڕێواس سەردانی کردووە. مێوێکی دارستانییە: بە پێچەڵەکانی بە دارەکاندا هەڵدەکشێت، لە هاویندا بەسەر لق و پۆپەکاندا بڵاو دەبێتەوە و لە پاییزدا دانە ترێ بچووک و ترشەکانی دەوەرێنێت. توێژینەوەی جینەتیکی بە تایبەتی کۆمەڵە مێوە کێوییەکانی پارێزگای کوردستان، بەرزاییە کوردییەکانی ڕۆژهەڵات لە ئێران، تۆمار کردووە و سەلماندوویەتی کە ئەم ناوچەیە فرەچەشنییەکی جینەتیکیی گرنگ لە ناو جۆری مێوی کێویدا هەڵدەگرێت. کۆمەڵەکانی Vitis vinifera sylvestris لە زاگرۆس پاشماوەی لێوارەکانی ناوچەیەکی جارانی فراوانتر بۆ گەشەکردن نین؛ لە کۆمەڵە سەرەکییەکانن، لە دڵی ناوچەی سەرچاوەی جۆرەکەدا. دەستەماڵکردنی ئەم مێوە، واتە گۆڕینی Vitis vinifera sylvestris بۆ Vitis vinifera vinifera، ترێی چێنراوی شەراب، زنجیرەیەک هەڵبژاردنی مرۆیی لەخۆ گرت: هەڵبژاردنی ئەو ڕووەکانەی گوڵی دووڕەگەزییان هەیە (کە دەتوانن خۆیان پیتێنن و بەرهەمێکی دڵنیاتری میوە بدەن)، هەڵبژاردن بۆ دانە ترێی گەورەتر و شیرینتر، زۆرکردن بە قەڵەمە بۆ پاراستنی تایبەتمەندییە خوازراوەکان و لە کۆتاییدا دامەزراندنی ڕەزی چێنراو لەبری تەنها دروێنەکردنی مێوی کێوی. ئەم پرۆسەیە هەزاران ساڵی خایاند و چەندین جار لە سەرتاسەری ناوچەی تاورۆس و زاگرۆس و قەفقاز ڕووی دا. کۆنترین بەڵگەی پشتڕاستکراوەی شەراب، واتە ئەو کوپە گڵینانەی پاشماوەی ئەسیدی تارتاریکیان تێدایە، واتە نیشانە کیمیاییەکەی ترێی هەوێنکراو، لە تەپەی حاجی فیرووزەوە دێت، گوندێک لە بناری زاگرۆسی باکووری ڕۆژئاوای ئێران، لە تەنیشت ناوچەی ناوەندیی کوردیی ئازەربایجانی غەربی. بەروارەکە: 5,400–5,000 پێش زایین. ئەو مێوەی یەکەم جار لە ناوچە شاخاوییەکەی کوردستان چاودێری کرا، ئەو مێوەیە کە بوو بە هەموو شەرابەکانی بۆردۆ و بارۆلۆ و ڕیسلینگ و شەرابی کەهرەبایی گورجی و شەرابی سووری لوبنانی کە تا ئێستا ڕژێنراونەتەوە.

کەوانەی سەرچاوەی کوردی: گەنم، زەیتوون، هەنجیر و ئێستاش ترێ

ئەم زنجیرەیە وتار بە وتار بەڵگە بۆ ئەو بانگەشەیە کۆ دەکاتەوە کە خۆراکی جیهان لە شاخەکانی کوردستانەوە هاتووە. وتاری سەد و بیست و حەوتەم (گەنم) سەلماندی کە گەنم یەکەم جار لە نزیک قەرەجاداغی باکووری کوردستان چێنراوە؛ لە مێژووی مرۆڤدا هیچ ڕووداوێکی کشتوکاڵ گرنگتر لەو نییە. وتاری سەد و بیست و شەشەم (زەیتوون) سەلماندی کە زەیتوون یەکەم جار لە چیاکانی تاورۆسی باکوور دەستەماڵ کراوە؛ بناغەی چێشتلێنانی ناوچەی دەریای ناوەڕاست. وتاری سەد و سی و دووەم (هەنجیر) سەلماندی کە هەنجیر لە کۆنترین میوە چێنراوەکانی مێژووی مرۆڤە، بە باوباپیرە کێوییەکان لە سەرتاسەری ناوچە شاخاوییەکەی کوردستان. ئێستاش ترێی کێوی سەرچاوەی گەورەی چوارەم دەسەلمێنێت: ترێی کێویی زاگرۆس، ئەو مێوەی بوو بە هەموو شەرابی جیهان. گەنم و زەیتوون و هەنجیر و ترێ، چوار کۆڵەکەی بنەڕەتیی کولتووری خۆراکی شارستانیەتی مرۆڤ، کە ڕەچەڵەکی هەموویان بۆ ناوچە شاخاوییەکەی کوردستان دەگەڕێندرێتەوە. ئەمە ڕێکەوت یان بانگەشەیەکی زیادەڕۆ نییە. ئەوەیە کە تۆماری شوێنەواری و جینەتیکی پیشانی دەدات. چیاکانی زاگرۆس و تاورۆس ناوەندێکی جیهانیی فرەچەشنیی زیندەوەرییە بۆ بنەچەی ڕووەکە چێنراوەکان: کەوانەی بەپیت، کە ئەم چیایانە لێواری باکووری و ڕۆژهەڵاتییەکەی پێک دەهێنن، لە هەر ناوچەیەکی دیکەی سەر زەوی بە قەبارەیەکی هاوشێوە، ڕووەکی خۆراکیی زیاتری داوەتە جیهان. گەلی کوردیش گەلی ئەو دیمەنە سروشتییەیە. تێیدا ژیاون و کشتوکاڵیان تێدا کردووە و خۆراکی کێوییان لێ کۆ کردووەتەوە و چاودێریی ڕووەک و ئاژەڵە کێوییەکانیان کردووە، لە پێش ئەوەی یەکەم تۆو بە ئەنقەست بچێنرێت. ئەو ترێیە کێوییەی هێشتا بە دارە بەڕووەکانی پارێزگای کوردستاندا هەڵدەکشێت پاشماوەیەکی کۆن نییە. باوباپیری بەناوبانگترین خواردنەوەی جیهانە و هێشتا لەو گردانە دەڕوێت کە یەکەم جار لەوێ سەرنجی درا.

پرسیارە باوەکان

مێوی ترێ لە کوێوە هاتووە؟

مێوی چێنراوی ترێ (Vitis vinifera) لە باوباپیرە کێوییەکەی (Vitis vinifera sylvestris) نزیکەی 6,000–8,000 ساڵ لەمەوبەر لە ناوچەی قەفقاز و ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، بە تایبەتی چیاکانی تاورۆس و زاگرۆس و ناوچەی ئەودیوی قەفقاز، دەستەماڵ کراوە. توێژینەوەکانی فرەچەشنیی جینەتیکی پشتڕاستیان کردووەتەوە کە کۆمەڵەکانی مێوی کێوی لە پارێزگای کوردستان لە باکووری ڕۆژئاوای ئێران (ڕۆژهەڵات) لە گرنگترین کۆمەڵەکانی جۆرە باوباپیرە کێوییەکەن لە ڕووی جینەتیکییەوە. کۆنترین بەڵگەی کیمیاییی پشتڕاستکراوەی شەرابسازکردن لە تەپەی حاجی فیرووزی بناری زاگرۆسەوە دێت (5,400–5,000 پێش زایین).

ئایا هێشتا ترێی کێوی لە کوردستان دەڕوێت؟

بەڵێ. Vitis vinifera sylvestris، ترێی کێوی، هێشتا لە چیاکانی زاگرۆسی پارێزگای کوردستان و ناوچە بەرزە کوردییەکانی دەوروبەری دەڕوێت. توێژینەوەی جینەتیکیی هەڵسەنگێنراو لەلایەن هاوتاکانەوە، بە تایبەتی لە نموونە کۆکراوەکانی مێوی کێوی لە پارێزگای کوردستان (ڕۆژهەڵات، باکووری ڕۆژئاوای ئێران) کۆڵیوەتەوە و پشتڕاستی کردووەتەوە کە ئەم کۆمەڵانە لە ڕووی جینەتیکییەوە گرنگن. مێوی کێوی وەک ڕووەکێکی دارستانیی هەڵکشاو لە دارستانەکانی بەڕوو و فستقی زاگرۆس دەڕوێت، دانە ترێی بچووک و ترش دەگرێت و نوێنەرایەتیی هەمان کۆمەڵەی جینەکان دەکات کە هەموو ترێ چێنراوەکان لێی هەڵبژێردراون.

ترێی کێوی چۆن بە دووشاو و پەستیلەوە پەیوەست دەبێت؟

دووشاو (وتاری #113) شیرینیی ترێیە کە بە کوڵاندن چڕ دەکرێتەوە و دەبێتە شەربەتێکی تۆخ؛ دۆشاوی دروێنەی پاییز. پەستیل (وتاری #124) گوشتەمیوەی ترێیە کە بە باریکی بڵاو دەکرێتەوە و وشک دەکرێت تا دەبێتە پوستەمیوە. هەردووکیان لە ترێی دەستەماڵکراو دروست دەکرێن، ترێی چێنراو کە ڕەچەڵەکی بۆ ترێی کێوی دەگەڕێتەوە. ئەم وتارە باسی باوباپیرە کێوییەکە دەکات: ئەو مێوەی بە بەڕووەکانی زاگرۆسدا هەڵدەکشێت، کۆمەڵەی ئەو جینانەی ئەو ترێ چێنراوانە لێی هەڵبژێردراون. ئەم سێ وتارە پێکەوە، مێوی کێوی و دووشاو و پوستەمیوە، چیرۆکی تەواوی ترێی کوردین، لە سەرچاوەی دارستانی زاگرۆسییەوە تا بەکارهێنانەکانی لە چێشتلێنخانە.

دەرئەنجام

ترێی کێوی وتاری سەد و چل و حەوتەمی زنجیرەکەیە و ئەو وتارەیە کە ناوی مێوە کێوییەکە دەهێنێت. شێرکۆ لە ئەم زنجیرەیەدا هەر بەرەو دوورتر دەگەڕێتەوە بۆ ڕابردوو: لە هەنگوینی زۆزانەوە بۆ سیری کێویی لەوەڕگەی شاخ، بۆ قارچی بن دارستان و بۆ بنێشتی توێکڵی دار. ئێستا دەگاتە ئەو مێوەی بە دارە بەڕووەکانی زاگرۆسدا هەڵدەکشێت، باوباپیرە کێوییەکەی هەر ترێیەکی چێنراوی جیهان. گەنم لە قەرەجاداغ. زەیتوون لە تاورۆس. هەنجیر لە لێواری دارستانی زاگرۆس. ئێستاش ترێ، لە هەمان لێژاییەکانی زاگرۆس کە دارە بەڕووەکان لێی دەڕوێن و مێوی کێوی هێشتا هەڵدەکشێت. دوای سەد و چل و حەوت وتار، شاخەکانی کوردستان نان و ڕۆن و میوە و شەرابیان داوەتە جیهان. مێوەکە هێشتا لەوێیە. بەڕووەکە هێشتا لەوێیە. شاخەکە هێشتا لەوێیە.