پێشەکی
لە 69 پ.ز.دا، لە ناوەڕاستی جەنگی کۆماری ڕۆما دژی تیگرانەسی مەزنی ئەرمەنیادا، پاشایەکی کورد بڕیارێکی دا کە دەنگدانەوەکەی بە درێژایی هەزاران ساڵ دەمایەوە. زەربینۆس، فەرمانڕەوای گۆردیەنە ــ پاشایەتییە کوردییە کۆنەکە لە ناو چیاکانی باشووری دەریاچەی وان ــ کەناڵی نهێنیی دیپلۆماسی لەگەڵ ڕۆما کردەوە و داوای هاوپەیمانییەکی کرد کە گەلەکەی لە زاڵبوونی ئەرمەنیا ڕزگار بکات. ئەمە یەکێک بوو لە کۆنترین کردارە تۆمارکراوەکانی دیپلۆماسیی سەروەرانەی کورد، و بە کارەسات، خیانەت و ڕێزلێنانێکی ڕۆمانی دوای مردن کۆتایی هات کە ئەوەی پشتڕاست کردەوە کە گەلی کورد هەمیشە زانیویەتی: ئەوان هەرگیز تەنها ڕەعیەتی ئیمپراتۆرییەکان نەبوون، بەڵکو فەرمانڕەوای خاکی خۆیان بوون.
پەیماننامەی نێوان گۆردیەنە و ڕۆما تەنها پەراوێزێک نییە لە تۆمارە مێژووییەکانی فراوانبوونی ڕۆمادا. ئەوە ساتێکی چارەنووسسازە لە مێژووی کورددا ــ بەڵگەی ئەوەی سەرکردە کوردەکان لە لووتکەی جیهانی کلاسیکدا بەشدارییان لە دیپلۆماسیی نێودەوڵەتیی ئاستبەرزدا دەکرد، و گەورەترین هێزی سەر زەوی پاشایەتیی کوردیی گۆردیەنەی وەک یەکەیەکی سیاسیی ڕەوا و شیاوی هاوپەیمانی دەناسی.
ناوەڕۆک
پەیماننامەی نێوان گۆردیەنە و ڕۆما چی بوو؟
پاشایەتیی گۆردیەنە: نیشتمانێکی کوردی
هاوپەیمانییەکە: زەربینۆس پەیوەندی بە ڕۆماوە دەکات
ڕۆما سەروەریی کورد پشتڕاست دەکاتەوە
پەیماننامەی نێوان گۆردیەنە و ڕۆما چی بوو؟
پەیماننامەی نێوان گۆردیەنە و ڕۆما ڕێککەوتنێکی دیپلۆماسی بوو کە لە دەوروبەری 69 پ.ز.دا لە نێوان پاشا زەربینۆسی گۆردیەنە (کۆردوێنە) و نێردەی ڕۆما ئەپیۆس کلاودیۆس پولخەر، کە بە نوێنەرایەتیی لوکولۆسی فەرماندەی ڕۆمانی کاری دەکرد، دانوستانی لەسەر کرا. بەپێی مەرجەکانی هاوپەیمانییەکە، گۆردیەنە دژی تیگرانەسی مەزنی ئەرمەنیا ڕادەپەڕی و هێڵەکانی دابینکردنی پێداویستییەکانی تێک دەدا، بۆ یارمەتیدانی پێشڕەویی ڕۆمانییەکان بە ناو چیاکانی کورددا. لە بەرامبەردا، ڕۆما سەربەخۆیی گۆردیەنەی وەک دەوڵەتێکی سەروەر مسۆگەر دەکرد.
ڕێککەوتنەکە هەرگیز بە فەرمی پەسەند نەکرا، چونکە پێش گەیشتنی هێزە ڕۆمانییەکان بە گۆردیەنە خیانەت لە زەربینۆس کرا و تیگرانەس ئیعدامی کرد. سەرەڕای ئەمە، لوکولۆسی فەرماندەی ڕۆمانی بە ڕێوڕەسمێکی شکۆمەندی پاشایانە ڕێزی لە پاشا کوردە کەوتووەکە گرت؛ خۆی ئاگرەکەی سووتاندنی تەرمەکەی داگیرساند و زەربینۆسی بە «دۆست و هاوپەیمانی گەلی ڕۆما» (Socius et amicus populi Romani) ڕاگەیاند ــ بەرزترین ڕێزلێنانی دیپلۆماسی کە ڕۆما دەیتوانی ببەخشێتە فەرمانڕەوایەکی بیانی.
خاڵە سەرەکییەکان
• گۆردیەنە (کۆردوێنە) پاشایەتییەکی کوردیی کۆن بوو لە چیاکانی باشووری دەریاچەی وان ــ لە ڕووی ڕەگناسییەوە پەیوەستە بە خودی وشەی «کوردستان».
• پاشا زەربینۆس دەستپێشخەریی هاوپەیمانییەکی سەروەرانەی لەگەڵ ڕۆما کرد ــ کە توانای کردار و بڕیاردانی دیپلۆماسیی کورد لە بەرزترین ئاستی جیهانی کۆندا دەردەخات.
• پێش گەیشتنی هێزە ڕۆمانییەکان خیانەت لە زەربینۆس کرا و تیگرانەس ئیعدامی کرد ــ شێوەیەکی دووبارەبووەوە لە مێژووی کورددا.
• لوکولۆس بە ڕێوڕەسمێکی پاشایانە بۆ بەڕێکردنی تەرمەکەی ڕێزی لە زەربینۆس گرت و ئەوی بە «دۆست و هاوپەیمانی گەلی ڕۆما» ڕاگەیاند ــ دانپێدانانی فەرمیی ڕۆما بە سەروەریی کورد.
• ڕۆما دواتر گۆردیەنەی ڕزگار کرد و گەلی گۆردیەنە پێشوازییان لە ڕۆمانییەکان کرد وەک ڕزگارکەریان لە ستەمی ئەرمەنیا.
زانیارییە خێراکان
ناوی پەیماننامە: پەیماننامەی نێوان گۆردیەنە و ڕۆما بەروار: نزیکەی 69 پ.ز. (دانوستانەکان نزیکەی 71–70 پ.ز.) لایەنەکان: پاشا زەربینۆسی گۆردیەنە و کۆماری ڕۆما جۆر: هاوپەیمانیی سەربازی و سیاسی ئامانج: کرداری هاوبەش دژی تیگرانەس؛ زەمانەتی ڕۆما بۆ سەربەخۆیی گۆردیەنە دەرئەنجام: زەربینۆس پێش پەسەندکردن ئیعدام کرا؛ دوای مردن ڕۆما ڕێزی لێ گرت شوێن: گۆردیەنە (کۆردوێنە / بە کوردی: کاردۆخ)، لە باشووری دەریاچەی وان کەسایەتییە سەرەکییەکان: پاشا زەربینۆس، ئەپیۆس کلاودیۆس پولخەر، لوکولۆس، تیگرانەس، پۆمپی گرنگی: کۆنترین پەیوەندیی دیپلۆماسیی سەروەرانەی تۆمارکراوی کورد لەگەڵ زلهێزێکی ڕۆژئاوایی
پاشایەتیی گۆردیەنە: نیشتمانێکی کوردی
گۆردیەنە ــ کە بە کۆردوێنەش ناسراوە و بە کوردی کاردۆخی پێ دەوترێت ــ پاشایەتییەکی کۆن بوو لە چیا ڕەقەکانی باشووری دەریاچەی وان، لە شوێنێک کە ئێستا پارێزگای شرناخە لە باشووری ڕۆژهەڵاتی تورکیا. زانایانی سەدەی نۆزدەیەم، لەوانە جۆرج ڕاولینسۆن، «کۆردوێنە»یان بە کۆنترین شێوەی وشەیی «کوردستان» ناساند. سترابۆی مێژوونووسی ڕۆمانی گۆردیەنییەکانی بە کاردوخییەکان یەکسان دانا کە زینۆفۆن لە ئەناباسیسەکەیدا (401 پ.ز.) وەسفی کردوون ــ ئەو جەنگاوەرە شاخاوییانەی بە توندی بەرەنگاری پاشەکشەی دەهەزارەکە بە ناو خاکەکەیاندا بوونەوە و نوێنەرایەتیی کۆنترین ڕووبەڕووبوونەوەی ئەدەبیی ڕۆژئاوا لەگەڵ گەلی باوباپیرانی کورد دەکەن.
لە نزیکەی 189 تا 90 پ.ز.، گۆردیەنە دوای سەرهەڵدانی لە ئیمپراتۆریی سەلەوکیی ڕوو لە داڕمان، ماوەیەکی سەربەخۆیی بەسەر برد. پاشایەتییەکە ناوچەیەکی بەپیت و شاخاویی دەوڵەمەند بە لەوەڕگا بوو، و خەڵکەکەی بە وەستایانی شارەزای بیناسازی و پسپۆڕی دروستکردنی ئامێرەکانی گەمارۆدان بەناوبانگ بوون. پاشایەتییەکە بنەماڵەی پاشایەتی، شار و ناسنامەی سیاسیی خۆی هەبوو ــ دەوڵەتێکی کوردیی تەواو سەروەر لە خاڵی یەکتربڕینی ڕێگاکانی جیهانی کۆندا.
خەڵکی گۆردیەنە تیشوب، خوداوەندی سەرەکیی حوڕییەکانیان دەپەرست. زمانەکەیان بە ئەگەری زۆر ئێرانی بوو، و بەپێی مێژوونووس مەکەردیچ شاهین، ئەوان نەوەی مادەکان بوون ــ ئەو گەلە کۆنەی کە مێژوونووسە کوردەکان بە باوباپیرانی نەتەوەی کوردیان دەزانن.
چوارچێوەی مێژوویی: ڕۆما، ئەرمەنیا و چیاکانی کورد
تا کۆتایی سەدەی 2 پ.ز.، سەربەخۆیی گۆردیەنە تێکشکێنرابوو. تیگرانەسی مەزنی ئەرمەنیا لە دەوروبەری 90 پ.ز.دا پاشایەتییەکەی داگیر کرد. بەپێی پلوتارخ، تیگرانەس شارە ڕەسەنەکانی گۆردیەنەی وێران کرد و بەشێکی زۆری دانیشتووانی بە زۆر گواستەوە بۆ تیگرانۆکێرتا. گۆردیەنییەکان لە ژێر داگیرکارییەکدا دەژیان کە هەوڵی سڕینەوەی ناسنامەکەیانی دەدا ــ شێوەیەک کە بە درێژایی مێژووی کورد دووبارە دەبووەوە.
لە هەمان کاتدا، ڕۆما بەرەو ڕۆژهەڵات فراوان دەبوو. جەنگی سێیەمی میترادات (73–63 پ.ز.) ڕۆمای لە بەرامبەر میتراداتی VIی پۆنتۆس و هاوپەیمانەکەی تیگرانەس دانا. لوکولۆسی فەرماندەی ڕۆمانی ئەرکی تێکشکاندنی هەردوو پاشای پێ سپێردرا، و کەمپەینەکەی دەیبردە قوڵایی چیاکانی کورد. لەم چوارچێوەیەدا بوو کە زەربینۆس دەرفەتەکەی بینی.
هاوپەیمانییەکە: زەربینۆس پەیوەندی بە ڕۆماوە دەکات
لە دەوروبەری 71–70 پ.ز.، لوکولۆس برای ژنەکەی یان مێردی خوشکەکەی، ئەپیۆس کلاودیۆس پولخەری، وەک نێردە ناردە ئەنتاکیا. ئەپیۆس کلاودیۆس لە کاتی مانەوەی لەوێ، بە نهێنی کەناڵی دیپلۆماسیی لەگەڵ چەند میرێک کردەوە کە ناڕازی بوون بە فەرمانڕەوایی ئەرمەنیا. زەربینۆس، پاشای گۆردیەنە، یەکێک بوو لەوان.
زەربینۆس پلانێکی ئازایانەی پێشنیار کرد: گۆردیەنە دژی تیگرانەس ڕادەپەڕی و هێڵەکانی دابینکردنی پێداویستییەکانی تێک دەدا، بۆ پاککردنەوەی ڕێگەی پێشڕەویی ڕۆمانییەکان. لە بەرامبەردا، ڕۆما سەربەخۆیی گۆردیەنەی مسۆگەر دەکرد. پلانێک بوو کە دیدێکی سیاسیی سەرنجڕاکێشی دەردەخست ــ زەربینۆس پاشایەتییەکەی نەک وەک ڕەعیەتێکی بێکردار، بەڵکو وەک لایەنێکی چالاک لە شێوەدان بە هاوسەنگیی هێزدا دەخستە ڕوو.
پلوتارخ تۆماری کردووە کە ئەپیۆس کلاودیۆس دەستپێشخەرییەکانی قبووڵ کرد و بەڵێنی یارمەتیی لوکولۆسی دا، هەرچەندە ئامۆژگاریی زەربینۆسی کرد کە بۆ ئێستا بێدەنگ بێت. هاوپەیمانییەکە بەسترا ــ بەڵام هەرگیز جێبەجێ نەدەکرا.
خیانەت و شەهیدبوون
تیگرانەس نامەگۆڕینەوە نهێنییەکانی زەربینۆسی دۆزییەوە. وەڵامی پاشای ئەرمەنی خێرا و بێبەزەییانە بوو: زەربینۆس لەگەڵ ژن و منداڵەکانی ئیعدام کرا. تەواوی بنەماڵەی پاشایەتیی گۆردیەنە لەناو بردرا ــ کردارێکی بەئەنقەستی تێرۆری سیاسی کە ئامانجی تێکشکاندنی هەر هەوڵێکی داهاتووی کورد بۆ سەربەخۆیی بوو.
ئەمە یەکێکە لە کۆنترین نموونە تۆمارکراوەکانی شێوەیەک کە بە درێژایی مێژووی کورد دووبارە بووەتەوە: سەرکردەیەکی کورد کە هەوڵی سەروەری دەدات، پێش گەیشتنی یارمەتی هێزێکی داگیرکەر لەناوی دەبات. لە زەربینۆسەوە بۆ قازی محەمەد و کوردە بەجێهێڵراوەکانی لۆزان، چیرۆکەکە بە شێوەیەکی نیگەرانکەر هاوشێوەیە.
لوکولۆس ڕێز لە زەربینۆس دەگرێت: ڕۆما سەروەریی کورد پشتڕاست دەکاتەوە
کاتێک لوکولۆس لە 69 پ.ز.دا چووە ناو گۆردیەنە، زەربینۆسی بە مردوویی دۆزییەوە. بەپێی پلوتارخ، لوکولۆس ڕێوڕەسمێکی شکۆمەندی پاشایانەی بۆ بەڕێکردنی تەرمەکەی ڕێک خست و خۆی دارەکانی سووتاندنی تەرمەکەی بە جلە پاشایانەکان، زێڕ و دەستکەوتەکانی لە تیگرانەس ڕازاندەوە. بە دەستی خۆی ئاگرەکەی داگیرساند، پێشکەشە شلە ڕێوڕەسمییەکانی ڕشت و زەربینۆسی بە «هاوڕێ و هاوپەیمانی ڕۆمانییەکان» ڕاگەیاند.
لوکولۆس فەرمانی دا یادگارێک بە تێچوونێکی زۆر بۆ زەربینۆس دروست بکرێت. نازناوی «دۆست و هاوپەیمانی گەلی ڕۆما» لە یاسای ڕۆمانیدا ناساندنێکی فەرمیی دیپلۆماسی بوو ــ وەرگرەکەی وەک فەرمانڕەوایەکی سەروەر و دەوڵەتەکەی وەک یەکەیەکی سیاسیی ڕەوا دەناسی. لە لووتکەی جیهانی کلاسیکدا، بەهێزترین دەوڵەتی سەر زەوی بە فەرمی دان بە پاشایەکی کورددا نا وەک هاوپەیمانێکی سەروەر.
دەرئەنجامەکان: پۆمپی و گۆردیەنەی ڕۆمانی
پلوتارخ تۆماری کردووە کە میهرەبانیی لوکولۆس کاریگەرییەکی قووڵی لە گۆردیەنییەکان کرد و ئامادە بوون لەگەڵ خێزانەکانیان شوێنی بکەون. ئەمە گەلێکی داگیرکراو نەبوو ــ نەتەوەیەک بوو کە ڕۆمای بە ڕزگارکەر لە ستەمی ئەرمەنیا دەزانی.
کاتێک پۆمپی داگیرکردنی ئەرمەنیای تەواو کرد، داوای گۆردیەنەی لە پارتیا کرد. پارتییەکان بەبێ جەنگ کۆڵیان دا. پۆمپی ئەفرانیۆسی نارد بۆ داگیرکردنی ناوچەکە و بەپێی نووسراوەیەک لە پەرستگای ڤینۆس، پارێزگاریی ڕۆمای بەسەر خاکەکەدا فراوان کرد. گۆردیەنە بۆ زیاتر لە چوار سەدە لە بازنەی ڕۆمانیدا مایەوە.
ڕیزبەندیی کاتیی ڕووداوە سەرەکییەکان
نزیکەی 189 پ.ز. ــ گۆردیەنە وەک پاشایەتییەکی سەربەخۆ سەر هەڵدەدات.
نزیکەی 90 پ.ز. ــ تیگرانەس گۆردیەنە داگیر دەکات.
73 پ.ز. ــ جەنگی سێیەمی میترادات دەست پێ دەکات.
نزیکەی 71–70 پ.ز. ــ زەربینۆس بە ناوبژیوانیی ئەپیۆس کلاودیۆس لەگەڵ ڕۆما دانوستان دەکات.
نزیکەی 71–70 پ.ز. ــ تیگرانەس زەربینۆس و خێزانەکەی ئیعدام دەکات.
69 پ.ز. ــ لوکولۆس ڕێوڕەسمی پاشایانەی بەڕێکردنی تەرم ئەنجام دەدات و زەربینۆس بە «دۆست و هاوپەیمانی گەلی ڕۆما» ڕادەگەیەنێت.
نزیکەی 65 پ.ز. ــ پۆمپی گۆردیەنە داگیر دەکات.
میرات و گرنگی بۆ مێژووی کورد
ئەم پەیماننامەیە دەیسەلمێنێت کە دەوڵەتداریی کورد داهێنانێکی نوێ نییە. دوو هەزار ساڵ پێش پەیماننامەی سیڤەر، پاشایەکی کورد لەگەڵ گەورەترین هێزی جیهاندا دیپلۆماسیی سەروەرانەی ئەنجام دەدا. پاشایەتیی گۆردیەنە دەوڵەتێک بوو ــ بە پاشا، شار، سوپا و سیاسەتێکی دەرەوەوە. خودی ڕۆما دانیشی پێدا نا.
چیرۆکی زەربینۆس ئەو شێوەیە دەخاتە ڕوو کە مێژووی کورد دیاری دەکات: هەوڵدان بۆ سەربەخۆیی، خیانەتلێکران و چەشتنی دەرئەنجامەکان. لە زەربینۆسەوە بۆ کوردەکانی مەهاباد، لە ڕێککەوتنی ئەلجەزائیرەوە بۆ ڕیفراندۆمی 2017، ئەم شێوەیە بە شێوەیەکی دڵتەزێن هاوشێوەیە.
خودی ناوی گۆردیەنە ــ کۆنترین ڕەگی «کوردستان» ــ ناسنامەی کورد لە خودی ئەو جوگرافیایەدا ڕەگدار دەکات کە کورد هێشتا تێیدا دەژی. چیاکانی باشووری دەریاچەی وان، پارێزگای شرناخ ــ ئەمانە شوێنەگەلێکن کە کورد هەمیشە تێیاندا بووە.
زەربینۆس وەک پاڵەوان و شەهیدێک یاد دەکرێتەوە ــ پاشایەک کە ئازایەتیی هەوڵدان بۆ ئازادیی هەبوو و گیانی خۆی لەو پێناوەدا بەخت کرد. چیرۆکەکەی بیرخەرەوەی ئەوەیە کە مێژووی کورد ئازارچەشتنێکی بێکردار نییە، بەڵکو بەرگریی چالاک، دیدی ستراتیژی و ڕەتکردنەوەیەکی نەگۆڕە بۆ قبووڵکردنی ژێردەستەیی.
پرسیارە باوەکان
پەیماننامەی نێوان گۆردیەنە و ڕۆما چی بوو؟
هاوپەیمانییەکی دیپلۆماسی و سەربازی بوو (نزیکەی 69 پ.ز.) لە نێوان پاشا زەربینۆسی گۆردیەنە و ڕۆما. گۆردیەنە لە بەرامبەر سەربەخۆییەک کە ڕۆما زەمانەتی دەکرد، دژی تیگرانەس ڕادەپەڕی. خیانەت لە زەربینۆس کرا و کوژرا، بەڵام ڕۆما دوای مردن وەک هاوپەیمانێکی سەروەر ڕێزی لێ گرت.
ئایا گۆردیەنە پاشایەتییەکی کوردی بوو؟
بەڵێ. گۆردیەنە (کۆردوێنە، بە کوردی: کاردۆخ) لە چیاکانی باشووری دەریاچەی وان بوو. زانایان «کۆردوێنە» بە کۆنترین شێوەی وشەیی «کوردستان» دەناسێنن و سترابۆ دانیشتووانەکەی بە کاردوخییەکان یەکسان دانا ــ کۆنترین گەلی تۆمارکراوی باوباپیرانی کورد.
زەربینۆس کێ بوو؟
پاشای گۆردیەنە بوو (سەدەی 1 پ.ز.) کە بە نهێنی داوای هاوپەیمانیی ڕۆمانی کرد بۆ ڕزگارکردنی پاشایەتییەکەی لە زاڵبوونی ئەرمەنیا. خیانەتی لێ کرا و تیگرانەس ئیعدامی کرد. لوکولۆس دوای مردن وەک دۆست و هاوپەیمانی گەلی ڕۆما ڕێزی لێ گرت.
بۆچی ئەم پەیماننامەیە بۆ مێژووی کورد گرنگە؟
یەکێکە لە کۆنترین نموونە بەبەڵگە تۆمارکراوەکانی دیپلۆماسیی سەروەرانەی کورد، و دەیسەلمێنێت کە دەوڵەتداریی کورد دوو هەزار ساڵ پێش مشتومڕە نوێکانی خۆبەڕێوەبردنی کورد بوونی هەبوو و ڕۆما بە فەرمی دان بە پاشایەتییەکی کوردیدا نا.
سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر
پلوتارخ، Life of Lucullus، بەشەکانی 21 و 29
ویکیپیدیا ــ گۆردیەنە (کۆردوێنە)
ڕاولینسۆن، ج.، The Seven Great Monarchies of the Ancient Eastern World، 1871.
شاهین، م.، The Kingdom of Armenia: A History، Routledge، 2001.