پێشەکی
لە 5ی حوزەیرانی 1926، تورکیا و بەریتانیا و عێراقی ژێر ئینتیداب پەیماننامەی ئەنقەرەیان واژۆ کرد ــ کە بە پەیماننامەی سنووری 1926یش ناسراوە ــ و سەرئەنجام «پرسی مووسڵ»یان یەکلایی کردەوە کە سێ ساڵ پێشتر لە لۆزان کراوە هێڵرابووەوە. تورکیا بە ناڕەزایی قبووڵی کرد کە ویلایەتی نەوتدەوڵەمەندی مووسڵ، نیشتمانی سەدان هەزار کورد، سەر بە عێراق بێت. لە بەرامبەردا، تورکیا بۆ بیست و پێنج ساڵ 10 لە سەدی ئەو پارەیەی وەرگرت کە وەک حەقدەستی نەوت بە حکومەتی عێراق دەدرا. نیشتمانی کورد ــ بە واتای ڕاستەقینەی وشەکە ــ بە بەشێک لە داهاتی نەوت فرۆشرا.
بۆ خەڵکی کورد، پەیماننامەی ئەنقەرە دوا بزمار بوو لە تابووتی هەر هیوایەک کە ڕێکخستنی دوای جەنگی جیهانیی یەکەم دادپەروەری بەدی بهێنێت. پەیماننامەی سیڤەر (1920) بەڵێنی خودموختاری و سەربەخۆیی کوردی دابوو. پەیماننامەی لۆزان (1923) ئەو بەڵێنانەی سڕیبووەوە. ئێستا پەیماننامەی ئەنقەرە سنوورە وردەکەی دیاری کرد کە کوردەکانی تورکیا لە کوردەکانی عێراق جیا دەکردەوە؛ هێڵێک کە بە ناو چیاکانی زاگڕۆسدا کێشرابوو و زیاتر لە سەدەیەک دواتر، هێشتا یەکێکە لەو سنوورانەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست کە زۆرترین ناکۆکی و چڕترین ئامادەیی سەربازییان تێدایە.
ناوەڕۆک
نەوت لەسەر حیسابی مافەکانی کورد
پەیماننامەی ئەنقەرە (1926) چی بوو؟
پەیماننامەی ئەنقەرە (کە بە پەیماننامەی سنووری 1926یش ناسراوە) لە 5ی حوزەیرانی 1926 لەلایەن تورکیا و شانشینی یەکگرتوو و عێراقی ژێر ئینتیدابەوە واژۆ کرا. پرسی مووسڵی یەکلایی کردەوە؛ ناکۆکییەکە لەسەر ئەوەی ویلایەتی نەوتدەوڵەمەندی مووسڵ سەر بە تورکیا بێت یان عێراق، کە پەیماننامەی لۆزان (1923) یەکلایی نەکردبووەوە. پەیماننامەکە مووسڵی بە عێراق سپارد و سنووری تورکیا–عێراقی بە درێژایی «هێڵی بروکسڵ» دانا، کە کۆمەڵەی نەتەوەکان لە 29ی تشرینی یەکەمی 1924 بە شێوەیەکی کاتی پەسەندی کردبوو.
لە بەروبەری جەنگی جیهانیی یەکەمدا، ویلایەتی مووسڵ نزیکەی 300,000 کورد و 170,000 عەرەب و 40,000 تورکی تێدا بوو، هەروەها کۆمەڵگەی مەسیحیی ئاشووری و ئێزدی. سەرەڕای زاڵبوونی بەرچاوی دانیشتوانی کورد، چارەنووسی ویلایەتەکە لەلایەن سێ لایەنەوە دیاری کرا ــ تورکیا و بەریتانیا و حکومەتی عێراقی بە سەرکردایەتیی عەرەب ــ کە هیچ یەکێکیان نوێنەرایەتیی بەرژەوەندییەکانی کوردیان نەدەکرد. کورد جارێکی دیکە بابەتی دیپلۆماسیی نێودەوڵەتی بوون، نەک بەشدار لەو دیپلۆماسییەدا.
خاڵە سەرەکییەکان
• پەیماننامەی ئەنقەرە ویلایەتی مووسڵی، کە زۆرینەی دانیشتوانەکەی کورد بوو، بە عێراق سپارد؛ تورکیا لە بەرامبەر وەرگرتنی 10%ی حەقدەستی نەوتی عێراق بۆ بیست و پێنج ساڵ، وازی لە داواکاریی ناوچەکە هێنا.
• هیچ نوێنەرێکی کورد بەشداریی دانوستانەکانی نەکرد؛ چارەنووسی سەدان هەزار کورد لەلایەن تورکیا و بەریتانیا و عێراقەوە، بەبێ دەنگ و ڕای کورد، دیاری کرا.
• پەیماننامەکە مافی دەستێوەردانی سەربازیی لە ناوچەی سنووردا بە تورکیا بەخشی ئەگەر ناوچەکە ناسەقامگیر بێت؛ بڕگەیەک کە بە دووبارە بۆ پاساودانی چوونەناوە سەربازییەکانی تورکیا بۆ کوردستانی عێراق پشت پێ بەستراوە.
• نەوت هۆکاری یەکلاکەرەوە بوو؛ بەریتانیا بۆ بەرژەوەندییە ستراتیژییەکانی پێویستی بە نەوتی مووسڵ هەبوو، و کۆمپانیای نەوتی تورکی (دواتر کۆمپانیای نەوتی عێراق) تەنها چەند مانگ پێش واژۆکردنی پەیماننامەکە ئیمتیازێکی 75 ساڵەی بەدەست هێنابوو.
زانیارییە خێراکان
پەیماننامە: پەیماننامەی ئەنقەرە (پەیماننامەی سنووری 1926) بەروار: 5ی حوزەیرانی 1926 واژۆکاران: تورکیا (تەوفیق ڕوشدی ئاراس)، شانشینی یەکگرتوو (ڕۆناڵد لیندسەی)، عێراق (نووری سەعید) جۆر: پەیماننامەی سنوور بڕگەی سەرەکی بۆ کورد: ویلایەتی مووسڵ (بە زۆرینەی کورد) بە عێراق سپێردرا؛ تورکیا 10%ی حەقدەستی نەوتی عێراق بۆ 25 ساڵ وەردەگرێت سنوور: «هێڵی بروکسڵ» (پەسەندکراو لە 29ی تشرینی یەکەمی 1924) بوو بە سنووری تورکیا–عێراق بڕگەی سەربازی: مافی کردەوەی سەربازی لە ناوچەی سنووردا بە تورکیا بەخشرا ئەگەر ناوچەکە ناسەقامگیر بێت نەوت: کۆمپانیای نەوتی تورکی ئیمتیازێکی 75 ساڵەی هەبوو (واژۆکراو لە ئازاری 1925)؛ لە 1927 لە نزیک کەرکووک نەوت دۆزرایەوە گرنگی: جیاکردنەوەی باکوور و باشووری کوردستانی لە نێوان تورکیا و عێراقدا یەکلایی کردەوە
چوارچێوەی مێژوویی: پرسی مووسڵ
ویلایەتی مووسڵ بەشێک بوو لە ئیمپراتۆریەتی عوسمانی تا هێزەکانی بەریتانیا لە کۆتایی 1918 داگیریان کرد. پەیماننامەی سیڤەر (1920) ئەگەری خستنەناوی ویلایەتەکەی لە کوردستانێکی سەربەخۆدا وێنا کردبوو. بەڵام سیڤەر هەرگیز جێبەجێ نەکرا، و پەیماننامەی لۆزان (1923) پرسی مووسڵی بە یەکلایینەکراوەیی هێشتەوە و دیاری کرد کە ئەگەر تورکیا و بەریتانیا لە ماوەی نۆ مانگدا ڕێک نەکەون، بابەتەکە بە کۆمەڵەی نەتەوەکان بسپێردرێت.
تورکیا لە 1923 تا 1926 بە دووبارە داوای سەروەریی بەسەر مووسڵدا کرد، بە ئاماژەدان بە پاساوە جوگرافی و دیمۆگرافی و ئەتنیکییەکان. بەریتانیا پێداگریی لە هێشتنەوەی مووسڵ لە ناو عێراقدا دەکرد، کە بە پلەی یەکەم بەرژەوەندیی نەوتی لە پشتەوە بوو؛ کۆمپانیای نەوتی تورکی ئیمتیازێکی 75 ساڵەی بۆ بەکارهێنانی نەوتی مووسڵ لە ئازاری 1925 پێ بەخشرابوو. کۆمەڵەی نەتەوەکان کۆمسیۆنێکی لێکۆڵینەوەی دانا کە پێشنیاری کرد مووسڵ لە ناو عێراقدا بمێنێتەوە، و تورکیا بە ناڕەزایی بڕیارەکەی بە واژۆکردنی پەیماننامەی ئەنقەرە قبووڵ کرد.
بڕگەکانی پەیماننامەکە: سنوورێک بە ناو کوردستاندا
بڕگە سەرەکییەکانی پەیماننامەکە ڕوون بوون: پارێزگای مووسڵ دەبوو سەر بە عێراق بێت. «هێڵی بروکسڵ» ــ سنوورێکی کاتی کە کۆمەڵەی نەتەوەکان لە تشرینی یەکەمی 1924 پەسەندی کردبوو ــ دەبوو سنووری هەمیشەیی نێوان تورکیا و عێراق بێت. تورکیا بۆ بیست و پێنج ساڵ 10%ی ئەو پارەیەی وەردەگرت کە وەک حەقدەستی نەوت بە حکومەتی عێراق دەدرا، وەک قەرەبووی وازهێنان لە داواکارییەکەی. تورکیا هەروەها مافی بەشداری لە ململانێی سەربازیی لە ناوچەی سنووردا پاراست، ئەگەر ناوچەکە ناسەقامگیر ببوایە.
ئەو سنوورەی پەیماننامەکە کێشای، بە ناو هەندێک لە سەختترین زەوییەکانی چیاکانی زاگڕۆسدا دەڕۆیشت؛ ڕاستەوخۆ بە ناو دڵی خاکە کوردنشینەکاندا. کۆمەڵگە کوردییەکان کە بۆ چەندین سەدە پەیوەندییان لە سەرانسەری ئەم ناوچەیەدا پاراستبوو، ئێستا بە سنوورێکی نێودەوڵەتی بۆ هەمیشە لە یەکتر جیا کرانەوە. کوردەکانی باکوور بوون بە هاووڵاتیی تورکیا، کە تێیدا نکۆڵی لە ناسنامەیان دەکرا. کوردەکانی باشوور بوون بە ژێردەستی عێراقی ژێر ئینتیداب، کە تێیدا بەڵێنەکانی خودموختارییان دەشکێنران. لەو کاتەوە سنوورەکە «زۆر سەخت و ئاسان تێپەڕبوو» ماوەتەوە؛ لە کرداردا نزیکەی کۆنترۆڵنەکراو، سەرچاوەیەکی هەمیشەیی ململانێ.
نەوت لەسەر حیسابی مافەکانی کورد: دراوی ڕاستەقینەی پەیماننامەکە
پەیماننامەی ئەنقەرە لە بنەڕەتدا مامەڵەیەکی نەوت بوو. بەریتانیا پێویستی بە نەوتی مووسڵ هەبوو بۆ دابینکردنی سووتەمەنیی هێزی دەریایی و ئیمپراتۆریەتی جیهانیی خۆی. کۆمپانیای نەوتی تورکی ئیمتیازە 75 ساڵەکەی لە ئازاری 1925 بەدەست هێنابوو؛ کەمێک زیاتر لە ساڵێک پێش واژۆکردنی پەیماننامەکە. لە 1927 لە نزیک کەرکووک نەوت دۆزرایەوە، و یەکەم بەکارهێنانی گرنگی بازرگانی لە 1934 بە کردنەوەی بۆریی نەوتی کەرکووک–حەیفا دەستی پێ کرد.
قبووڵکردنی پەیماننامەکە لەلایەن تورکیاوە بە پارەی نەوت کڕرا؛ 10%ی حەقدەست بۆ بیست و پێنج ساڵ، بە پارەدانگەلێک کە لە 1931 تا 1952 بە ڕێکوپێکی بەردەوام بوون. ڕاوێژ بە خەڵکی کوردی مووسڵ نەکرا دەربارەی ئەوەی ئایا دەیانەوێت بەشێک بن لە عێراق یان تورکیا یان کوردستانێکی سەربەخۆ. نیشتمانەکەیان بەو دەوڵەتە سپێردرا کە خزمەتی بەرژەوەندییە نەوتییەکانی بەریتانیای دەکرد، و نرخەکە لەسەر بنەمای داهاتی نەوت لەسەری دانوستان کرا. کۆمسیۆنی لێکۆڵینەوەی کۆمەڵەی نەتەوەکان ئاماژەی بە زۆرینەی بەرچاوی کورد لە ناوچەکەدا کردبوو، بەڵام مافی دیاریکردنی چارەنووسی کورد هەرگیز بە جدی لەبەرچاو نەگیرا. نەوت بەسەر مافەکانی کورددا زاڵ بوو.
ڕیزبەندیی کاتیی ڕووداوە سەرەکییەکان
1918 ــ هێزەکانی بەریتانیا ویلایەتی مووسڵ داگیر دەکەن.
1920 ــ پەیماننامەی سیڤەر پەیوەستبوونی کوردەکانی مووسڵ بە کوردستانێکی سەربەخۆ وێنا دەکات؛ هەرگیز جێبەجێ ناکرێت.
تەممووزی 1923 ــ پەیماننامەی لۆزان پرسی مووسڵ بە یەکلایینەکراوەیی دەهێڵێتەوە.
تشرینی یەکەمی 1924 ــ کۆمەڵەی نەتەوەکان «هێڵی بروکسڵ» وەک سنووری کاتیی تورکیا–عێراق پەسەند دەکات.
ئازاری 1925 ــ کۆمپانیای نەوتی تورکی ئیمتیازێکی 75 ساڵەی نەوت لە مووسڵ بەدەست دەهێنێت.
کانوونی یەکەمی 1925 ــ کۆمەڵەی نەتەوەکان مووسڵ بە عێراق دەسپێرێت.
5ی حوزەیرانی 1926 ــ پەیماننامەی ئەنقەرە واژۆ دەکرێت؛ تورکیا لە بەرامبەر 10%ی حەقدەستی نەوت، خستنەناوی مووسڵ لە عێراقدا قبووڵ دەکات.
1927 ــ لە نزیک کەرکووک نەوت دەدۆزرێتەوە؛ بەکارهێنانی بازرگانی لە 1934 دەست پێ دەکات.
میرات و گرنگی بۆ مێژووی کورد
گرنگیی پەیماننامەی ئەنقەرە لەوەدایە کە جیاکردنەوەی باکووری کوردستانی (تورکیا) لە باشووری کوردستان (عێراق) یەکلایی کردەوە. لە کاتێکدا پەیماننامەی لۆزان سنوورەکانی تورکیای دانابوو و کوردستانی لە یاسای نێودەوڵەتیدا سڕیبووەوە، پەیماننامەی ئەنقەرە ئەو هێڵە وردەی دیاری کرد کە کوردەکانی باکوور (باکووری کوردستان) لە کوردەکانی باشوور (باشووری کوردستان) جیا دەکردەوە. ئەم سنوورە یەکێک لەو سنوورانەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست ماوەتەوە کە زۆرترین ناکۆکی و چڕترین ئامادەیی سەربازییان تێدایە.
ئەو بڕگەیەی پەیماننامەکە کە مافی کردەوەی سەربازی لە ناوچەی سنووردا بە تورکیا دەبەخشێت، ئەنجامی بەردەوام و وێرانکەری هەبووە. تورکیا بە دووبارە بۆ پاساودانی ئۆپەراسیۆنە سەربازییەکانی بە دیوی سنووردا لە کوردستانی عێراق، پشتی بەم مافە بەستووە؛ لە ڕاوەدوونانی شەڕڤانانی کورد لە دەیەی 1990ەوە تا ئۆپەراسیۆنە سەربازییە بەردەوامەکانی تورکیا دژ بە پەکەکە (PKK) لە چیاکانی باشووری کوردستانی ئەمڕۆدا. بڕگەکە سنووری تورکیا–عێراقی لە هێڵێک لەسەر نەخشە گۆڕی بۆ سنوورێکی هەمیشەیی سەربازی بە ناو نیشتمانی کورددا.
وتەی کوردیی «هیچ دۆستێکمان نییە جگە لە چیاکان» لەم سەردەمەوە سەرچاوەی گرت. کورد بوون بە کەمینەی چڕبووەوە لە ناو دەوڵەتە نوێ و ناوەندیکراوەکاندا، کە لە کرداردا لە سەرانسەری سەدەی بیستەمدا سیاسەتی سەرکوتکردنی ناسنامە و توانەوەی زۆرەملێ و سەرکوتی سەربازییان پەیڕەو دەکرد. لە ژێر فشاری ئەم ڕژێمانەدا، و هەندێک جار بە ئاشکرا لە ژێر هێرشدا، کورد تەنها لە لووتکە سەختەکان و دۆڵە قووڵەکانی ڕیزەچیای زاگڕۆس پەنایان دەدۆزییەوە. پەیماننامەی ئەنقەرە، بە جێگیرکردنی سنوورەکە بە ناو هەمان ئەو چیایانەدا، وای کرد تەنانەت چیاکانیش دابەش بکرێن.
پرسیارە باوەکان
پەیماننامەی ئەنقەرە (1926) چی بوو؟
پەیماننامەیەکی سنووری بوو کە لە 5ی حوزەیرانی 1926 لەلایەن تورکیا و بەریتانیا و عێراقەوە واژۆ کرا و پرسی مووسڵی یەکلایی کردەوە. تورکیا لە بەرامبەر وەرگرتنی 10%ی حەقدەستی نەوتی عێراق بۆ بیست و پێنج ساڵ، قبووڵی کرد ویلایەتی مووسڵ کە زۆرینەی دانیشتوانەکەی کورد بوو، سەر بە عێراق بێت. پەیماننامەکە سنووری هەمیشەیی تورکیا–عێراقی بە ناو خاکی کوردستاندا دانا.
بۆچی تورکیا وازی لە مووسڵ هێنا؟
تورکیا نەیدەتوانی بەرەنگاریی بڕیاری کۆمەڵەی نەتەوەکان و هێزی سەربازیی بەریتانیا لە ناوچەکەدا بکاتەوە. لە بەرامبەر وەرگرتنی 10%ی حەقدەستی نەوت و مافی کردەوەی سەربازی لە ناوچەی سنوور و ئاساییکردنەوەی پەیوەندییەکان لەگەڵ بەریتانیا، خستنەناوی مووسڵی لە عێراقدا قبووڵ کرد. بڕیارەکە بەهۆی بەرژەوەندییە نەوتییەکان و سیاسەتی زلهێزەکانەوە درا، نەک خۆشگوزەرانیی کورد.
ئەم پەیماننامەیە ئەمڕۆ چۆن کاریگەری لەسەر پەیوەندییەکانی کورد–تورک هەیە؟
پشت بەو بڕگەیەی پەیماننامەکە بەستراوە کە مافی سەربازی لە ناوچەی سنووردا بە تورکیا دەبەخشێت، بۆ پاساودانی چوونەناوە سەربازییە دووبارەکانی تورکیا بۆ کوردستانی عێراق، لەوانە ئۆپەراسیۆنە بەردەوامەکان دژ بە پەکەکە. سنووری تورکیا–عێراق هێشتا یەکێکە لەو سنوورانەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست کە چڕترین ئامادەیی سەربازییان تێدایە، و بە ناو ئەو کۆمەڵگە کوردییانەدا دەبڕێت کە پەیوەندییان لە هەردوو دیوی سنوورەکەدا پاراستووە.
سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر
ویکیپیدیا ــ پەیماننامەی ئەنقەرە (1926)
دەستپێکەکانی توێژینەوەی EBSCO ــ پەیماننامەی ئەنقەرە
McDowall, D.، «مێژوویەکی هاوچەرخی کورد» (A Modern History of the Kurds)، I.B. Tauris، 2004.