پێشەکی
لە 2ی ئەیلوولی 1192، یەکێک لە بەناوبانگترین پەیماننامەکانی مێژووی جەنگەکانی خاچ لە نێوان دوو پیاودا واژۆ کرا کە ئەفسانەکانیان هێشتا تا ئەمڕۆ دەنگ دەدەنەوە: ڕیچاردی Iی ئینگلتەرا ــ شێردڵ ــ و سەلاحەدین یوسف بن ئەیوب، کە لە جیهانی ڕۆژئاوادا بە سەلاحەدین ناسراوە. ئەوەی زۆرجار لەبیر دەکرێت یان بەئەنقەست ناڕوون دەکرێت، ئەوەیە کە سەلاحەدین کورد بوو. پەیماننامەی یافا تەنها ڕێککەوتنێک نەبوو لە نێوان پاشایەکی مەسیحی و سوڵتانێکی موسڵماندا. بەڵگەی باڵادەستیی سیاسی و سەربازیی کورد بوو لە جیهانی سەدەکانی ناوەڕاستدا ــ ئەو ساتەی فەرمانڕەوایەکی کورد مەرجەکانی بەسەر بەناوبانگترین پاشای جەنگاوەری جیهانی مەسیحیدا سەپاند.
پەیماننامەی یافا کۆتایی بە جەنگی سێیەمی خاچ هێنا، کۆنترۆڵی موسڵمانانی بەسەر قودسدا پاراست و ئاگربەستێکی سێ ساڵەی مسۆگەر کرد کە خاکە ئەیوبییەکانی بە سەرکردایەتیی کورد لە سەرانسەری شامدا جێگیر کرد. یەکێکە لە گرنگترین دەستکەوتە دیپلۆماسییەکانی مێژووی کورد ــ بەڵگەی ئەوەی سەرکردایەتیی کورد نەک تەنها سیاسەتی ناوچەیی، بەڵکو ئاراستەی مێژووی جیهانی شێوە دا.
ناوەڕۆک
پەیماننامەی یافا (1192) چی بوو؟
پەیماننامەی یافا (1192) چی بوو؟
پەیماننامەی یافا ئاگربەستێک بوو کە لە 2ی ئەیلوولی 1192 لە نێوان سەلاحەدین (سەلاحەدین یوسف بن ئەیوب)، سوڵتانی میسر و سووریا کە بە ڕەچەڵەک کورد بوو و دامەزرێنەری بنەماڵەی ئەیوبی، و ڕیچاردی Iی ئینگلتەرا (ڕیچاردی شێردڵ)، پاشای ئینگلتەرا و سەرکردەی جەنگی سێیەمی خاچ، واژۆ کرا. پەیماننامەکە بە یارمەتیی بالیانی ئیبێلین دانوستانی لەسەر کرا و ئاگربەستێکی سێ ساڵەی لە نێوان هێزەکانی خاچ و ئەیوبیدا مسۆگەر کرد و کۆتایی بە جەنگی سێیەمی خاچ هێنا.
بەپێی مەرجەکانی پەیماننامەکە، قودس لە ژێر کۆنترۆڵی موسڵمانان (ئەیوبییەکان)دا دەمایەوە، بەڵام ڕێگەی ئازاد و سەلامەتی چوونە ناو شارە پیرۆزەکە بە حاجی و بازرگانە مەسیحییە بێچەکەکان دەبەخشرا. دەوڵەتەکانی خاچ هێڵێکی تەسکی کەنارییان لە سورەوە تا یافا پاراست. قەڵای جێی ناکۆکیی عەسقەلان کە سەلاحەدین وێرانی کردبوو لەبری ئەوەی بکەوێتە دەست هێزەکانی خاچ، دەبوو بە وێرانی بمێنێتەوە. ئەمە سەرکەوتنێکی دیپلۆماسی بوو بۆ سەلاحەدین ــ قودس لە دەستی ئەیوبییەکان بە سەرکردایەتیی کورد مایەوە.
خاڵە سەرەکییەکان
• سەلاحەدین ــ دامەزرێنەری بنەماڵەی ئەیوبی کە بە ڕەچەڵەک کورد بوو ــ وەک هاوتا لەگەڵ بەهێزترین پاشای مەسیحیی ئەورووپا دانوستانی کرد و باڵادەستیی سیاسی و سەربازیی کوردی نیشان دا.
• قودس لە ژێر کۆنترۆڵی ئەیوبییەکان بە سەرکردایەتیی کورددا مایەوە ــ ئامانجی سەرەکیی جەنگی سێیەمی خاچ شکستی هێنا چونکە سوڵتانێکی کورد بە پتەوی وەستا.
• پەیماننامەکە جوانمێریی ئەفسانەیی سەلاحەدینی نیشان دا ــ تەنانەت لە کاتی سەرکەوتندا ڕێگەی سەلامەتی چوونە قودسی بە حاجییە مەسیحییەکان بەخشی و ستایشی لە هەردوو جیهانی موسڵمان و مەسیحیدا بەدەست هێنا.
• ئیمپراتۆریی ئەیوبی ــ کە میسر، سووریا، فەلەستین، یەمەن و عێراقی دەگرتەوە ــ لەلایەن خێزانێکی کوردیی تەکریتەوە دامەزرا و فەرمانڕەوایی کرا، و ئەم پەیماننامەیەی کردە بەرهەمی دەوڵەتداریی کورد لە لووتکەکەیدا.
زانیارییە خێراکان
ناوی پەیماننامە: پەیماننامەی یافا (هەروەها: پەیماننامەی ڕەملە) بەروار: 2ی ئەیلوولی 1192 لایەنەکان: سەلاحەدین (سەلاحەدین، سوڵتانی کوردیی ئەیوبی) و ڕیچاردی Iی ئینگلتەرا (شێردڵ) جۆر: ئاگربەستی سێ ساڵە مەرجە سەرەکییەکان: قودس لە ژێر کۆنترۆڵی موسڵماناندا دەمێنێتەوە؛ ڕێگەی ئازاد بە حاجییە مەسیحییەکان دەبەخشرێت؛ دەوڵەتەکانی خاچ هێڵی کەناری لە سورەوە تا یافا دەپارێزن؛ عەسقەلان دەبێت بە وێرانی بمێنێتەوە دانوستانکەر: بالیانی ئیبێلین ململانێی کۆتاییپێهاتوو: جەنگی سێیەمی خاچ (1189–1192) ڕەچەڵەکی سەلاحەدین: کورد، لە 1137 لە تەکریت لەدایک بوو، لە هۆزی کوردیی ڕەوادیە/هەزبان بنەماڵە: ئەیوبی (کوردی)، لە 1171–1260دا فەرمانڕەوایی دەکرد
سەلاحەدین: سوڵتانە کوردەکە
سەلاحەدین یوسف بن ئەیوب ــ سەلاحەدین ــ لە 1137 لە تەکریت (لە عێراقی ئێستا) لە خێزانێکی کوردیی لقی ڕەوادیەی هۆزی هەزبان لەدایک بوو. باوکی، نەجمەدین ئەیوب، و مام/خاڵەکەی، ئەسەدەدین شیرکۆ، فەرماندەی سەربازی بوون کە لە ژێر بنەماڵەی زەنگیدا لە سووریا خزمەتیان دەکرد. سەلاحەدین لەم خێزانە سەربازییە کوردییەوە هەستا بۆ ئەوەی ببێتە یەکەم سوڵتانی میسر و سووریا، بنەماڵەی ئەیوبی دامەزرێنێت، قودس لە 1187 لە هێزەکانی خاچ وەربگرێتەوە و ئیمپراتۆرییەک بنیات بنێت لە میسرەوە تا باکووری عێراق ــ نیشتمانی باوباپیرە کوردەکانی.
ناسنامەی کوردیی سەلاحەدین بابەتی پێداچوونەوەخوازیی مێژوویی نوێ نییە ــ لە هەموو سەرچاوە سەرەکییە مێژووییەکاندا جێگیرە. ئەو کورد بوو، دەیزانی کوردە و ئەو بنەماڵەیەی دامەزراند، بە ڕوونی بە ڕەچەڵەک کوردی بوو. ئیمپراتۆریی ئەیوبی لووتکەی هێزی جیۆسیاسیی کورد لە جیهانی سەدەکانی ناوەڕاستدا نیشان دەدات: خێزانێکی کورد کە لە قاهیرەوە تا دیمەشق و لە مەککەوە تا دیار بەکر فەرمانڕەوایی دەکرد. هیچ فەرمانڕەوایەکی کورد پێش یان دوای ئەو، دەسەڵاتی بەم قەبارەیە بەکار نەهێناوە.
جەنگی سێیەمی خاچ: گەورەترین پاشاکانی ئەورووپا دژی سوڵتانێکی کورد
وەرگرتنەوەی قودس لەلایەن سەلاحەدینەوە لە تشرینی یەکەمی 1187 ــ دوای سەرکەوتنە یەکلاییەکەی لە شەڕی حەتین ــ جیهانی مەسیحی شۆک کرد و بووە هۆی جەنگی سێیەمی خاچ (1189–1192). سێ لە بەهێزترین پاشاکانی ئەورووپا بەشداریی جەنگی خاچیان قبووڵ کرد: ئیمپراتۆر فردریک باربارۆسای ئیمپراتۆریی پیرۆزی ڕۆما، پاشا فیلیپی IIی فەرەنسا و پاشا ڕیچاردی Iی ئینگلتەرا. فردریک لە ڕێگەدا خنکا؛ فیلیپ دوای گەمارۆی عەککا زوو ڕۆیشت. تەنها ڕیچارد مایەوە بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی ڕاستەوخۆ لەگەڵ سەلاحەدین.
کەمپەینەکەی دواتر یەکێک بوو لە بەناوبانگترین پێشبڕکێ سەربازییەکانی مێژووی سەدەکانی ناوەڕاست. ڕیچارد لە گەمارۆی عەککا (1191) و شەڕی ئەرسوف (1191) سەرکەوتنی بەدەست هێنا، بەڵام هەرگیز نەگەیشتە ئامانجە کۆتاییەکەی: دووبارە داگیرکردنەوەی قودس. قوڵایی ستراتیژیی سەلاحەدین، زانیاریی لە جوگرافیا و توانای پاراستنی یەکگرتوویی سوپاکەی لە سەرانسەری ئیمپراتۆرییەکی بەرفراواندا، واتای ئەوە بوو ڕیچارد دەیتوانی شەڕەکان بباتەوە بەڵام جەنگەکە نا. سوڵتانە کوردەکە سەرچاوە، پشوودرێژیی ستراتیژی و شارەزایی سیاسیی هەبوو بۆ ئەوەی لە ڕکابەرەکەی زیاتر خۆی ڕابگرێت.
دوا بەشی کەمپەینەکە لە شەڕی یافا لە ئابی 1192دا هات. سەلاحەدین هێرشی کردە ناو شارەکە، بەڵام ڕیچارد بە هێزێکی زۆر کەم هێرشی پێچەوانەی کرد و خۆی ڕاگرت. هەردوو لایەن ماندوو بوون. ڕیچارد نەخۆشیی مەلاریای هەبوو. سوپاکەی سەلاحەدین دوای چەندین ساڵ لە کەمپەینی بەردەوام لە جەنگ بێزار بوو. کاتی دیپلۆماسی هاتبوو ــ و سەلاحەدین بوو کە لە پێگەیەکی بەهێزترەوە دانوستانی دەکرد.
مەرجەکانی پەیماننامەکە: سەرکەوتنێکی کوردی
مەرجەکانی پەیماننامەکە پێگەی زاڵی سەلاحەدینیان ڕەنگ دەدایەوە. قودس ــ تەواوی ئامانجی جەنگی خاچ ــ بە پتەوی لە ژێر کۆنترۆڵی ئەیوبییەکاندا مایەوە. دەوڵەتە مەسیحییەکانی خاچ کەم کرانەوە بۆ هێڵێکی تەسکی کەناری کە لە سورەوە تا یافا درێژ دەبوو. عەسقەلان، ئەو قەڵا ستراتیژییە زۆر گرنگەی هەڕەشەی لە پەیوەندییەکانی سەلاحەدین لە نێوان میسر و سووریادا دەکرد، دەبوو بە وێرانی بمێنێتەوە. لە بەرامبەردا، سەلاحەدین ڕازی بوو حاجی و بازرگانە مەسیحییە بێچەکەکان بە ئازادی و سەلامەتی سەردانی قودس بکەن.
ئەم سازشە ــ ڕێگەدان بۆ چوونە قودس تەنانەت لە کاتی سەرکەوتندا ــ تایبەتمەندیی دەستودڵفراوانیی ئەفسانەیی سەلاحەدین بوو. کاتێک لە 1187 قودسی وەرگرتبووەوە، دانیشتووانە مەسیحییەکانی شارەکەی نەکوشتبوو، کە بە توندی پێچەوانە بوو لە کۆمەڵکوژیی موسڵمان و جولەکە لەلایەن هێزەکانی خاچەوە کاتێک لە 1099 شارەکەیان داگیر کرد. جوانمێرییەکەی ستایشی لە هەردوو جیهانی موسڵمان و مەسیحیدا بۆ بەدەست هێنا و هێشتا یەکێکە لە ستایشکراوترین تایبەتمەندییەکانی هەر فەرمانڕەوایەکی کورد لە مێژوودا.
تەنانەت لە کاتی جەنگدا، عادلی برای سەلاحەدین (سەفەدین) ئەسپێکی تازەی بۆ ڕیچارد نارد کاتێک ئەسپەکەی پاشای ئینگلیز لە شەڕدا بریندار بوو ــ کردارێکی جوانمێرانە لە نێوان دوژمناندا کە لە زۆربەی ململانێکاندا بیرکردنەوەش لێی نەدەکرا. دەرباری کوردیی ئەیوبی پێوەری شەرەف و ڕەفتاری دانا کە پاشایەتییەکانی خاچ بە سەختی دەیانتوانی پێیان بگەن.
ڕیزبەندیی کاتیی ڕووداوە سەرەکییەکان
1137 ــ سەلاحەدین لە تەکریت لە خێزانێکی کوردیی هۆزی ڕەوادیە لەدایک دەبێت.
1171 ــ سەلاحەدین خەلافەتی فاتیمی هەڵدەوەشێنێتەوە و بنەماڵەی ئەیوبی لە میسر دادەمەزرێنێت.
1187 ــ شەڕی حەتین؛ سەلاحەدین دوای 88 ساڵ فەرمانڕەوایی هێزەکانی خاچ قودس وەردەگرێتەوە.
1189 ــ جەنگی سێیەمی خاچ دەست پێ دەکات؛ فردریک باربارۆسا، فیلیپی II و ڕیچاردی I بەشداریی جەنگی خاچ قبووڵ دەکەن.
1191 ــ هێزەکانی خاچ عەککا داگیر دەکەن؛ ڕیچارد شەڕی ئەرسوف دەباتەوە.
ئابی 1192 ــ شەڕی یافا؛ دوا ڕووبەڕووبوونەوەی سەربازیی جەنگی سێیەمی خاچ.
2ی ئەیلوولی 1192 ــ پەیماننامەی یافا واژۆ دەکرێت؛ ئاگربەستی سێ ساڵە؛ قودس لە ژێر کۆنترۆڵی ئەیوبییەکاندا دەمێنێتەوە.
4ی ئاداری 1193 ــ سەلاحەدین لە دیمەشق دەمرێت، لە کاتێکدا نزیکەی هەموو سامانەکەی بۆ خێرخوازی بەخشیوە.
میرات و گرنگی بۆ مێژووی کورد
پەیماننامەی یافا لووتکەی هێزی دیپلۆماسی و سەربازیی کورد نیشان دەدات. سوڵتانێکی کورد ــ لە خێزانێکی کوردیی تەکریت لەدایکبوو و سەرکردەی بنەماڵەیەک کە کورد دایمەزراندبوو ــ بۆ کۆتاییهێنان بە گەورەترین کەمپەینی سەربازی کە جیهانی مەسیحی تا ئەو کاتە دەستی پێ کردبوو، دانوستانی کرد و بردییەوە. قودس لە دەستی هێزی بە سەرکردایەتیی کورددا مایەوە. ئیمپراتۆریی ئەیوبی بە بنەماڵە فەرمانڕەوا کوردییەکەیەوە، وەک هێزی زاڵی شام مایەوە.
ناسنامەی کوردیی سەلاحەدین یەکێکە لەو ڕاستییانەی کە بە ڕێکخراوترین شێوە لە مێژووی باودا سڕاونەتەوە. لە مێژوونووسیی ڕۆژئاوایی و عەرەبیدا بەردەوام بە «عەرەب» یان تەنها بە «موسڵمان» وەسف دەکرێت، و ئەو ناسنامە نەتەوەییەی هەموو سەرچاوەیەکی دەستەیەکەم پشتڕاستی دەکاتەوە لێی دادەماڵرێت. ئەو کورد بوو. خێزانەکەی کورد بوو. ئەو بنەماڵەیەی دامەزراند کوردی بوو. پەیماننامەی یافا بەرهەمی دەوڵەتداریی کورد، سەرکردایەتیی سەربازیی کورد و دیدی سیاسیی کورد بوو.
پەیماننامەکە هەروەها ناوبانگی سەلاحەدینی وەک نموونەی ڕەفتاری جوانمێرانە پتەو کرد. بەزەیی، دەستودڵفراوانی و ئامادەییەکەی بۆ ڕێگەدان بە چوونە قودس تەنانەت دوای بردنەوەی سەربازی، کردی بە یەکێک لە ستایشکراوترین کەسایەتییەکان لە نەریتی ئیسلامی و ڕۆژئاواییدا. بۆ کورد، سەلاحەدین تەنها کەسایەتییەکی مێژوویی نییە ــ بەڵگەی ئەوەیە کە سەرکردایەتیی کورد کاتێک دەرفەتی پێ دەدرێت، نەک داگیرکاری بۆ خودی داگیرکاری، بەڵکو دادپەروەری، لێبووردەیی و دەوڵەتداری لە بەرزترین ئاستدا بەرهەم دەهێنێت.
پرسیارە باوەکان
پەیماننامەی یافا (1192) چی بوو؟
ئاگربەستێکی سێ ساڵە بوو کە لە 2ی ئەیلوولی 1192 لە نێوان سەلاحەدین (سوڵتانی ئەیوبی کە بە ڕەچەڵەک کورد بوو) و ڕیچاردی Iی ئینگلتەرا واژۆ کرا و کۆتایی بە جەنگی سێیەمی خاچ هێنا. قودس لە ژێر کۆنترۆڵی موسڵماناندا مایەوە، لە کاتێکدا ڕێگەی ئازادی چوونە شارە پیرۆزەکە بە حاجییە مەسیحییەکان بەخشرا.
ئایا سەلاحەدین کورد بوو؟
بەڵێ. هەموو سەرچاوەیەکی سەرەکیی مێژوویی پشتڕاست دەکاتەوە کە سەلاحەدین لە خێزانێکی کوردیی تەکریت (عێراقی ئێستا)، لە لقی ڕەوادیەی هۆزی کوردیی هەزبان، لەدایک بوو. باوکی نەجمەدین ئەیوب و مام/خاڵەکەی شیرکۆ فەرماندەی سەربازیی کورد بوون. بنەماڵەی ئەیوبی کە دامەزراندی، بە ڕوونی بە ڕەچەڵەک کوردی بوو.
بۆچی ئەم پەیماننامەیە بۆ مێژووی کورد گرنگە؟
لووتکەی هێزی دیپلۆماسی و سەربازیی کورد نیشان دەدات. سوڵتانێکی کورد بۆ کۆتاییهێنان بە گەورەترین جەنگی خاچ دانوستانی کرد، قودسی پاراست و ڕێزی هەردوو جیهانی موسڵمان و مەسیحیی بەدەست هێنا. ئیمپراتۆریی ئەیوبی گەورەترین و بەهێزترین دەوڵەت بوو کە لە مێژوودا بنەماڵەیەکی کوردی فەرمانڕەوایی لێ کردبێت.
سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر
Encyclopædia Britannica ــ سەلاحەدین
ڕایلی-سمیس، ج.، The Crusades: A History، Bloomsbury، 2014.
ئەکسەلڕۆد، ئە. و فیلیپس، س.ل.، Encyclopedia of Historical Treaties and Alliances، بەرگی 1، Zenda Inc.، 2001.