پێشەکی
لە 18ی شوباتی 1229، بەهێزترین فەرمانڕەوای مەسیحیی ئەورووپا پەیماننامەیەکی لەگەڵ سوڵتانی ئەیوبیی میسر بە ڕەچەڵەکی کوردی واژۆ کرد ــ و قودس بەبێ یەک شەڕیش دەستی گۆڕی. سوڵتان کامیل، نەوەی سەلاحەدین و میراتگری بنەماڵە کوردییەکەی ئەیوبی، قودس، بەیتوللەحم و ناسیرەی بۆ ماوەی دە ساڵ ڕادەستی ئیمپراتۆری پیرۆزی ڕۆما فردریکی II کرد، لە بەرامبەر ئاگربەست و هاوپەیمانییەکی سەربازی. ئەمە کردارێکی سەرسوڕهێنەری حیسابی دیپلۆماسی بوو لەلایەن فەرمانڕەوایەکی بە ڕەچەڵەک کوردەوە ــ و ئەوەی بەدەست هێنا کە چوار جەنگی خوێناویی خاچ لە بەدەستهێنانی شکستیان هێنابوو.
پەیماننامەی یافا (1229) یەکێکە لە مشتومڕاویترین ڕووداوەکانی مێژووی ئەیوبی. هەندێک مێژوونووسی موسڵمان کامیلیان بۆ ڕادەستکردنی شارە پیرۆزەکە سەرزەنشت کرد، بەڵام توێژینەوە نوێکان بە شێوەیەکی ڕوو لە زیادبوون ئەوی وەک دەستکەوتێکی نائاسایی ستراتیژی دەناسێنن: سازشێکی کاتی کە کاتی بە بنەماڵەی ئەیوبی دا بۆ پتەوکردنی دەسەڵاتی خۆی و لەناوبردنی ڕکابەرە ناوخۆییەکان. پەیماننامەکە نەریتە پێشکەوتووە دیپلۆماسییەکەی دەرباری ئەیوبی دەردەخات کە کورد دایمەزراندبوو ــ کە دانوستان و دەوڵەتداریی لەبری جەنگی وێرانکەر هەڵدەبژارد.
ناوەڕۆک
پەیماننامەی یافا (1229) چی بوو؟
پەیماننامەی یافا (1229) چی بوو؟
پەیماننامەی یافا (1229)، کە بە پەیماننامەی یافا و تەل ئەلعەجولیش ناسراوە، ڕێککەوتنێکی دیپلۆماسی بوو کە لە 18ی شوباتی 1229 لە نێوان سوڵتان کامیلی بنەماڵەی ئەیوبی و ئیمپراتۆری پیرۆزی ڕۆما فردریکی IIدا واژۆ کرا. کۆتایی بە جەنگی شەشەمی خاچ هێنا ــ بە شێوەیەکی سەرسوڕهێنەر، بەبێ شەڕێکی گەورە. بەپێی مەرجەکانی، کامیل قودس، بەیتوللەحم، ناسیرە و کۆریدۆرێکی خاک کە قودسی بە کەنارەوە دەبەستەوە، بۆ ماوەی دە ساڵ ڕادەستی پاشایەتیی قودس کرد. لە بەرامبەردا، فردریک ڕازی بوو بە ئاگربەستێکی دە ساڵە و بەڵێنی پشتگیریی سەربازیی بە کامیل دا دژی هەموو دوژمنان، لەوانە مەسیحییەکانی دیکە.
خاڵێکی زۆر گرنگ ئەوەیە کە موسڵمانان ڕێگەی چوونە حەرەمی شەریف (کێوی پەرستگا/حەرەمە پیرۆزەکە)یان پاراست و قازییەکی موسڵمان دانرا بۆ سەرپەرشتیی ئەم ناوچە پیرۆزە. دیوارەکانی قودس نەدەبوو دووبارە بنیات بنرێنەوە، کە لە بنەڕەتدا شارەکەی بەبێ توانای بەرگری دەهێشتەوە. ئەمە قەمارێکی حیسابکراو بوو لەلایەن کامیلەوە ــ ڕادەستکردنی کاتیی شارێک کە بە هەر حاڵ نەتوانرا بەرگری لێ بکرێت، لە بەرامبەر دەرفەتی ئارامیی ستراتیژی بەرامبەر هەڕەشە ناوخۆییە زۆر مەترسیدارترەکان.
خاڵە سەرەکییەکان
• کامیل نەوەی سەلاحەدین و فەرمانڕەوای بنەماڵەی ئەیوبی بوو کە کورد دایمەزراندبوو ــ یەکێک لە بەهێزترین دەوڵەتەکانی جیهانی ئیسلامیی سەدەکانی ناوەڕاست.
• پەیماننامەکە بە دیپلۆماسیی فەرمانڕەوایەکی بە ڕەچەڵەک کورد ئەوەی بەدەست هێنا کە چوار جەنگی پێشووی خاچ بە زۆر شکستیان لە بردنەوەی هێنابوو ــ گواستنەوەی ئاشتییانەی قودس.
• بڕیاری کامیل ستراتیژی بوو، نەک لاواز ــ شارێکی کە نەتوانی بەرگری لێ بکات لە بەرامبەر ئاگربەستێکدا گۆڕییەوە کە کاتی پێ دا بۆ تێکشکاندنی ڕکابەرە ناوخۆییە زۆر مەترسیدارترەکانی لە ناو خێزانی ئەیوبیدا.
• دانوستانەکان بە ئاڵوگۆڕی دیاری، کات‌بەسەربردن و گفتوگۆی فکری بەڕێوە چوون ــ کە خوی پەرەپێدراوی دەرباری ئەیوبی و نەریتە دیپلۆماسییە کوردییەکەی ڕەنگ دەدەنەوە.
زانیارییە خێراکان
ناوی پەیماننامە: پەیماننامەی یافا (1229) / پەیماننامەی یافا و تەل ئەلعەجول بەروار: 18ی شوباتی 1229 لایەنەکان: سوڵتان کامیل (ئەیوبی، بە ڕەچەڵەک کورد) و فردریکی II (ئیمپراتۆری پیرۆزی ڕۆما) جۆر: ئاگربەستی دە ساڵە بە سازش لەسەر خاک مەرجە سەرەکییەکان: قودس، بەیتوللەحم و ناسیرە بۆ دە ساڵ ڕادەستی مەسیحییەکان دەکرێن؛ موسڵمانان ڕێگەی چوونە حەرەمی شەریف دەپارێزن؛ دیوارەکانی قودس دووبارە بنیات نانرێنەوە؛ فردریک بەڵێنی یارمەتیی سەربازی بە کامیل دەدات ململانێی کۆتاییپێهاتوو: جەنگی شەشەمی خاچ (1228–1229) بنەماڵە: ئەیوبی (لەلایەن سەلاحەدینی کوردەوە دامەزرا)، لە 1171–1260دا فەرمانڕەوایی دەکرد دەرئەنجام: قودس تا 1244 لە دەستی مەسیحییەکاندا
چوارچێوەی مێژوویی: بنەماڵەیەک لە ژێر فشاردا
تا دەیەی 1220ەکان، ئیمپراتۆریی ئەیوبی کە سەلاحەدین دایمەزراندبوو، پارچەپارچە ببوو بە میرنشینە ڕکابەرەکان کە لقە جیاوازەکانی خێزانە کوردییەکەی ئەیوبی فەرمانڕەواییان دەکرد. کامیل کە فەرمانڕەوایی میسری دەکرد، ڕووبەڕووی هاوپەیمانییەکی مەترسیدار بووەوە: موەعەزەمی برای خۆی، میری دیمەشق، لەگەڵ تورکە توندەکانی خوارەزم هاوپەیمان ببوو بۆ هەڕەشەکردن لە خاکەکانی کامیل لە باکووری عێراق و سووریا. ململانێی ناوخۆیی ئەیوبی لەسەر دەسەڵات هەڕەشەیەکی زۆر گەورەتر بوو بۆ مانەوەی کامیل لە هێزەکانی خاچ.
لە هەمان کاتدا، فردریکی II لە 1228دا بە سەرکردایەتیی جەنگی شەشەمی خاچ گەیشتە شام. بە پێچەوانەی سەرکردەکانی جەنگەکانی خاچی پێشوو، فردریک دیپلۆماتێکی پێشکەوتوو بوو کە بە عەرەبی دەدوا، کەلتووری ئیسلامیی دەستایشت و دانوستانی لە خوێنڕشتن بە پێشتر دەزانی. کامیل کەسێکی هاوبیری تێدا بینی ــ فەرمانڕەوایەک کە وەک خۆی تێگەیشتبوو کە دیپلۆماسی دەتوانێت زیاتر لە جەنگ بەدەست بهێنێت. هەردوو سەروەرەکە هەرگیز بە ڕاستەوخۆ یەکتریان نەبینی، بەڵام لە ڕێگەی نێردەکانەوە چەند مانگێک دانوستانی نهێنییان ئەنجام دا کە ئاڵوگۆڕی دیاری و گفتوگۆی زانستی هاوڕێی بوو.
مەرجەکانی پەیماننامەکە: دیپلۆماسی لە پێش جەنگ
مەرجەکانی پەیماننامەکە بە وردی ڕێک خرابوون بۆ ئەوەی ئەوە بە هەردوو لایەن ببەخشن کە زۆرترین پێویستییان پێی بوو. فردریک قودس، بەیتوللەحم، ناسیرە، تۆرۆن و سەیدای وەرگرت ــ بەشی ئەوە بوو سەرکەوتنێک لە جیهانی مەسیحیدا ڕابگەیەنێت. کامیل حەرەمی شەریفی لە ژێر سەرپەرشتیی موسڵماناندا هێشتەوە، دیوارەکانی قودسی بە بنیاتنەنراوی هێشتەوە (کە شارەکەی لە ڕووی ستراتیژییەوە بێتوانای بەرگری دەکرد و بۆیە بایەخێکی سنوورداری سەربازیی بۆ هێزەکانی خاچ هەبوو)، و بەڵێنی سەربازیی فردریکی دژی هەموو دوژمنان مسۆگەر کرد ــ لەوانە مەسیحییەکانی دیکە.
پەیماننامەکە لەلای هەردوو لایەن زۆر پەسەند نەکراو بوو. ڕەخنەگرە موسڵمانەکان کامیلیان بە خیانەت لە ئومەت تۆمەتبار کرد بۆ ڕادەستکردنی سێیەمین شارە پیرۆزەکەی ئیسلام. ڕەخنەگرە مەسیحییەکان ــ لەوانە خودی پاپا ــ فردریکیان سەرزەنشت کرد بۆ دانوستان لەگەڵ موسڵمانان لەبری جەنگکردن لەگەڵیان، و بۆ هێشتنەوەی دیوارەکانی قودس بە بنیاتنەنراوی. لاتینییە تووڕەکان لە کاتی دەرچوونی لە عەککا ئەندامە ناوخۆییەکانی ئاژەڵیان پێ هاوێشت. بەڵام هەردوو سەرکردەکە لە شتێک تێگەیشتن کە ڕەخنەگرەکانیان تێی نەگەیشتبوون: ئەوەی پەیماننامەکە بە تەواوی خزمەتی بەرژەوەندییە ستراتیژییەکانیان دەکرد.
ستراتیژیی کامیل: پراگماتیزمی کوردی
توێژینەوە نوێکان بە شێوەیەکی ڕوو لە زیادبوون بڕیاری کامیل بە دەستکەوتێکی نائاسایی ستراتیژی دەزانن، لەبری ملکەچبوون. موەعەزەم لە 1219دا دیوارەکانی قودسی وێران کردبوو، بە وردی بۆ ئەوەی ڕێگە نەدات هێزەکانی خاچ وەک قەڵا بەکاری بهێنن. بەبێ دیوار، شارەکە لە ڕووی سەربازییەوە بێبایەخ بوو. کامیل شارێکی بێتوانای بەرگریی بەخشی لە بەرامبەر هاوپەیمانێکی بەهێزی ئەورووپیدا دژی دوژمنە ڕاستەقینەکانی: خزمە ئەیوبییەکانی خۆی و بەکرێگیراوە خوارەزمییەکان کە هەڕەشەیان لە خاکە باکوورییەکانی دەکرد.
ستراتیژییەکە سەرکەوتوو بوو. موەعەزەم لە 1227دا مرد و کامیل ئەو دەرفەتەی ئارامیی بەکار هێنا کە پەیماننامەکە ڕەخساندی، بۆ کۆنترۆڵکردنی دیمەشق و پتەوکردنی دەسەڵاتی لە سەرانسەری ئیمپراتۆریی ئەیوبیدا. قودس لە 1244دا دەگەڕایەوە دەست موسڵمانان کاتێک هێزەکانی خوارەزم شارەکەیان داگیر کرد ــ کە سازشە دە ساڵەکەی کامیل کاتی کرد بە هەمان شێوەیەک کە پلانی بۆ دانابوو.
ئەم جۆرە دیپلۆماسییە پراگماتیک و حیسابکراوە تایبەتمەندیی نەریتی سیاسیی کوردە. لە ئەیوبییەکانەوە تا مەروانییەکان، فەرمانڕەوا کوردەکان بەردەوام دانوستانی ستراتیژییان لەبری جەنگی ئایدیۆلۆژیک هەڵبژارد ــ تێگەیشتبوون کە مانەوە و سەروەری پێویستیان بە نەرمونیانی هەیە، نەک بیروباوەڕی ڕەق و نەگۆڕ.
ڕیزبەندیی کاتیی ڕووداوە سەرەکییەکان
1218–1221 ــ جەنگی پێنجەمی خاچ میسر دەکاتە ئامانج؛ کامیل بە سەرکەوتوویی بەرگری دەکات.
1219 ــ موەعەزەم دیوارەکانی قودس وێران دەکات بۆ ئەوەی هێزەکانی خاچ نەتوانن بەکاری بهێنن.
1227 ــ موەعەزەم، برای ڕکابەری کامیل، دەمرێت.
ئەیلوولی 1228 ــ فردریکی II دەگاتە عەککا؛ دانوستانە نهێنییەکان دەست پێ دەکەن.
18ی شوباتی 1229 ــ پەیماننامەی یافا واژۆ دەکرێت؛ قودس بۆ دە ساڵ ڕادەست دەکرێت.
1229 ــ کامیل کۆنترۆڵی دیمەشق دەکات؛ دەسەڵاتی ئەیوبی پتەو دەکات.
1238 ــ کامیل دەمرێت؛ ماوە دە ساڵەکەی پەیماننامە نزیک دەبێتەوە لە کۆتایی.
1244 ــ هێزەکانی خوارەزم قودس بۆ ئیسلام وەردەگرنەوە؛ دواتر بە موسڵمانی دەمێنێتەوە.
میرات و گرنگی بۆ مێژووی کورد
پەیماننامەی یافا (1229) بۆ مێژووی کورد گرنگە چونکە بەردەوامیی پێشکەوتوویی دەوڵەتداریی ئەیوبییەکان بە ڕەچەڵەکی کوردی، چەندین دەیە دوای مردنی سەلاحەدین دەردەخات. کامیل، هەرچەندە لە مێژووی باودا بە دەگمەن وەک کەسایەتییەکی کوردی دانپێدانانی پێ دەکرێت، نەوەی سەلاحەدین و میراتگری بنەماڵەیەکی کوردی بوو. شارەزاییە دیپلۆماسییەکانی ــ توانای دانوستانی لەگەڵ بەهێزترین فەرمانڕەوای مەسیحیی جیهان، مسۆگەرکردنی ڕێک ئەو سازشانەی پێویستی پێیان بوو و بەکارهێنانی لەدەستدانێکی کاتی وەک دەستکەوتێکی درێژخایەنی ستراتیژی ــ بەڵگەی نەریتە سیاسییە کوردییەکەن.
پەیماننامەکە هەروەها تەوەرێکی دووبارەبووەوە لە مێژووی کورد و ئەیوبیدا دەردەخات: گرژیی نێوان یەکگرتوویی ناوخۆیی و هەڕەشە دەرەکییەکان. گەورەترین دوژمنەکانی کامیل هێزەکانی خاچ نەبوون، بەڵکو خزمەکانی خۆی بوون. ئیمپراتۆریی ئەیوبی، وەک ئەو هەموو پڕۆژە سیاسییە کوردییانە، نەک بە داگیرکاریی دەرەکی، بەڵکو بە پارچەپارچەبوونی ناوخۆیی لاواز کرا. نەریتە سیاسییە کوردییەکە هەمیشە سەرکردە تاکە زیرەکەکانی بەرهەم هێناوە ــ سەلاحەدین، کامیل، نەسر ئەلدەولە ــ بەڵام لەگەڵ بەربەستی بەردەوامیی دامەزراوەیی کێشەی هەبووە.
بە هەر حاڵ، پەیماننامەی یافا هێشتا نموونەیەکی سەرنجڕاکێشە بۆ ئەوەی سەرکردایەتیی کەسانی بە ڕەچەڵەک کورد لە سەکۆی جیهانیدا دەیتوانی چی بەدەست بهێنێت: چارەسەرێکی ئاشتییانەی جەنگێکی ئایینی، بە دانوستانی نێوان هاوتاکان، کە خزمەتی بەرژەوەندییە درێژخایەنەکانی بنەماڵەی ئەیوبی و جیهانی ئیسلامیی دەکرد.
پرسیارە باوەکان
پەیماننامەی یافا (1229) چی بوو؟
ئاگربەستێکی دە ساڵە بوو کە لە 18ی شوباتی 1229 لە نێوان سوڵتان کامیلی ئەیوبی (نەوەی سەلاحەدین) و ئیمپراتۆری پیرۆزی ڕۆما فردریکی IIدا واژۆ کرا. کامیل قودس، بەیتوللەحم و ناسیرەی لە بەرامبەر هاوپەیمانییەکی سەربازی و ئاگربەستدا ڕادەستی مەسیحییەکان کرد. موسڵمانان ڕێگەی چوونە حەرەمی شەریفیشیان پاراست.
ئایا کامیل کورد بوو؟
کامیل نەوەی سەلاحەدین و ئەندامی بنەماڵەی ئەیوبی بوو کە خێزانێکی کورد لە هۆزی ڕەوادیە/هەزبانی تەکریت دایمەزراندبوو. بنەماڵەی ئەیوبی بە ڕەچەڵەک کوردی بوو، هەرچەندە تا سەردەمی کامیل دەربارەکە لە ڕووی کەلتوورییەوە فرەچەشن بوو.
بۆچی کامیل قودسی بەخشی؟
دیوارەکانی قودس لە 1219دا وێران کرابوون و لە ڕووی سەربازییەوە شارەکەیان بێتوانای بەرگری کردبوو. هەڕەشەی ڕاستەقینەی کامیل لە میرە ئەیوبییە ڕکابەرەکان و بەکرێگیراوە خوارەزمییەکانەوە دەهات. شارێکی لە ڕووی ستراتیژییەوە بێبایەخی لە بەرامبەر هاوپەیمانییەکی سەربازیی ئەورووپیدا گۆڕییەوە کە کاتی پێ دا بۆ پتەوکردنی دەسەڵات. قودس لە 1244دا گەڕایەوە دەست موسڵمانان.
سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر
ویکیپیدیا ــ پەیماننامەی یافا (1229)
ئەبوو مونشار، م.ی.، Sultan al-Kamil, Emperor Frederick II and the Submission of Jerusalem، International Journal of Social Science and Humanity، 2013.
ڕایلی-سمیس، ج.، The Crusades: A History، Bloomsbury، 2014.