پێشەکی
لە 8ی تەممووزی 1937، ئەو چوار دەوڵەتەی کوردستانیان لە نێوان خۆیاندا دابەش کردبوو ــ تورکیا و ئێران و عێراق، بە پەیوەستبوونی ئەفغانستان بەوانەوە ــ لە کۆشکی سەعدئابادی تاران پەیمانێکی هێرشنەکردنەسەر یەکتریان واژۆ کرد. پەیماننامەی سەعدئاباد (کە بە پەیمانی سەعدئابادیش ناسراوە) واژۆکارانی پابەند کرد بە ڕێزگرتنی بەرامبەر لە سەروەری و یەکپارچەیی خاک، خۆپاراستن لە هێرشکردنە سەر یەکتر و دەستێوەرنەدان لە کاروباری ناوخۆیی یەکتردا. لە ڕواڵەتدا، ڕێککەوتنێکی ئاسایی دیپلۆماسیی سەردەمی نێوان دوو جەنگە جیهانییەکە بوو. لە پشت ڕواڵەتەکەوە، بۆ خەڵکی کورد شتێکی زۆر مەترسیدارتر بوو: پەیمانی هاوکاریی بەرامبەر لە نێوان ئەو سێ دەوڵەتەی حوکمی کوردستانیان دەکرد، کە تا ڕادەیەک بۆ سەرکوتکردنی جیابوونەوەخوازیی کورد و ڕێگریکردن لە کارکردنی بزووتنەوە کوردییەکان بە هەردوو دیوی سنوورە هاوبەشەکانیان داڕێژرابوو.
لە مێژووی کورددا، پەیماننامەی سەعدئاباد قۆناغێکی نوێ و ترسناک نوێنەرایەتی دەکات: ئەو ساتەی ئەو دەوڵەتانەی کوردستانیان دابەش کردبوو، وازیان لە شەڕکردن لەگەڵ یەکتر لەسەر خاکی کوردستان هێنا و دەستیان بە هاوکاری کرد بۆ کۆنترۆڵکردنی کوردەکانی ناوی. پەیماننامە پێشوویەکان کوردستانیان لە نێوان ئیمپراتۆریەتەکاندا دابەش کردبوو. پەیمانی سەعدئاباد ئەو ئیمپراتۆریەتانەی ــ کە ئێستا دەوڵەت–نەتەوە بوون ــ دژ بە خودی کورد یەک خست. ئەمە یەکەم هاوپەیمانیی ئاسایشی هەرێمی بوو کە بە تایبەتی، تا ڕادەیەک، بۆ سنووردارکردنی ئاواتە نەتەوەییەکانی کورد داڕێژرابوو.
ناوەڕۆک
پەیماننامەی سەعدئاباد چی بوو؟
پەیماننامەی سەعدئاباد پەیمانێکی هێرشنەکردنەسەر یەکتر بوو کە لە 8ی تەممووزی 1937 لە کۆشکی سەعدئابادی تاران لەلایەن تورکیا و ئێران و عێراق و ئەفغانستانەوە واژۆ کرا. پێنج ساڵ بەردەوام بوو و واژۆکارانی پابەند کرد بە ئاشتی و دۆستایەتیی هەمیشەیی، ڕێزگرتنی بەرامبەر لە سەروەری و یەکپارچەیی خاک، هێرشنەکردنەسەر یەکتر، دەستێوەرنەدان لە کاروباری ناوخۆیی یەکتر و ڕاوێژکردن لە حاڵەتی هەڕەشەی هێزە دەرەکییەکاندا. پەیماننامەکە لە دە ماددە پێک هاتبوو و بڕگەی بۆ کۆبوونەوەی ساڵانەی وەزیرانی دەرەوە لەخۆ گرتبوو.
هەندێک جار پەیمانەکە بە «هاوپەیمانیی ڕۆژهەڵاتی» ناو دەبرا و یەکەم هاوپەیمانیی گەورەی ئاسایشی هەرێمی بوو لە نێوان نەتەوە موسوڵمانەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا. پاشای ئەفغانستان، محەممەد زاهیر شا، هانی دەدا و سەرۆکی تورکیا، مستەفا کەمال ئەتاتورک، و شای ئێران، ڕەزا شای پەهلەوی، بەهێز پشتگیرییان لێ دەکرد. بەریتانیا لە پشت پەردەوە کاریگەر بوو، بە هەوڵدان بۆ بەهێزکردنی کاریگەریی خۆی لە ڕۆژهەڵاتی نزیک و ناوەڕاست و بەکارهێنانی ئەم کۆمەڵە نوێیە وەک بەربەستێک لە بەرامبەر فراوانخوازیی سۆڤیەت و ئارەزووی ڕوولەزیادبوونی ئەڵمانیا و ئیتالیا لە ناوچەکەدا.
خاڵە سەرەکییەکان
• سێ لە چوار واژۆکارەکە ــ تورکیا و ئێران و عێراق ــ ئەو دەوڵەتانە بوون کە کوردستانیان دابەش کردبوو. پابەندیی هاوبەشیان بە دەستێوەرنەدان و ئاسایشی سنوور، لە کرداردا پابەندی بوو بە سەرکوتکردنی جووڵەکانی کورد بە هەردوو دیوی سنووردا و جیابوونەوەخوازی.
• پەیمانەکە لە ماوەیەکی سەرکوتی توندی کورددا هات؛ تورکیا تازە ڕاپەڕینی دێرسیمی (1937–1938) سەرکوت کردبوو، ئێران بە زۆر هۆزە کۆچەرییەکانی کوردی نیشتەجێ دەکرد و عێراق دەسەڵاتی عەرەبی بەسەر ناوچەکانی کورددا جێگیر دەکرد.
• بڕگەی «دەستێوەرنەدان» ئەوەی دەگەیاند کە هەر دەوڵەتێک دەیتوانی دانیشتوانە کوردەکانی سەرکوت بکات، بەبێ ترس لەوەی دەوڵەتێکی دراوسێ پشتگیریی ڕاپەڕیوەکانی کورد بکات؛ ئەو پەناگەیانی بە دیوی سنووردا لەناو دەبرد کە بزووتنەوە کوردییەکان هەمیشە پشتیان پێ بەستبوو.
• پەیمانی سەعدئاباد شێوازی هاوکاریی دژی کوردی داهاتووی لە نێوان تورکیا و ئێران و عێراقدا دانا؛ شێوازێک کە لە ڕێگەی پەیمانی بەغدا (1955) و ڕێککەوتنی ئەلجەزائیر (1975) و تا ئەمڕۆ بەردەوام دەبوو.
زانیارییە خێراکان
پەیماننامە: پەیماننامەی سەعدئاباد (پەیمانی سەعدئاباد / هاوپەیمانیی ڕۆژهەڵاتی) بەروار: 8ی تەممووزی 1937 (پەسەندکراو لە 25ی حوزەیرانی 1938) واژۆکاران: تورکیا، ئێران، عێراق، ئەفغانستان جۆر: پەیمانی هێرشنەکردنەسەر یەکتر و هاوپەیمانیی ئاسایشی هەرێمی ماوە: پێنج ساڵ (ماوەی سەرەتایی) بڕگە سەرەکییەکان: هێرشنەکردنەسەر یەکتر، دەستێوەرنەدان لە کاروباری ناوخۆ، ڕێزگرتنی بەرامبەر لە سەروەری و سنوورەکان، ڕاوێژکردن لە بەرامبەر هەڕەشە دەرەکییەکاندا ڕەهەندی کوردی: هاوکاریی هاوبەش لە نێوان تورکیا و ئێران و عێراقدا بۆ بەرەنگاربوونەوەی جیابوونەوەخوازیی کورد و ڕێگریکردن لە جووڵەکانی کورد بە هەردوو دیوی سنووردا چوارچێوە: ڕاپەڕینی دێرسیم لە تورکیا (1937–1938)؛ نیشتەجێکردنی زۆرەملێی هۆزە کوردەکان لە ئێران؛ جێگیرکردنی دەسەڵاتی عەرەبی لە کوردستانی عێراق میرات: شێوازێک بۆ هاوکاریی دژی کوردی داهاتوو؛ پێشەنگی پەیمانی بەغدا (1955)
چوارچێوەی مێژوویی: دەیەی 1930، دەیەیەک سەرکوتی کورد
دەیەی 1930 یەکێک بوو لە تاریکترین دەیەکانی مێژووی کورد. لە تورکیا، حکومەتی ئەتاتورک ڕاپەڕینی شێخ سەعیدی (1925) و ڕاپەڕینی ئاراراتی (1927–1930) سەرکوت کردبوو، و خۆی بۆ هێرشە وێرانکەرەکە بۆ سەر دێرسیم (1937–1938) ئامادە دەکرد کە کوشتنی بەکۆمەڵ و ڕاگواستنی زۆرەملێ و وێرانکردنی کۆمەڵگە کوردییەکانی لەخۆ دەگرت. دەوڵەتی تورک بە تەواوی نکۆڵی لە ناسنامەی کوردی دەکرد، زمانی کوردی قەدەغە دەکرد و کوردی بە «تورکی شاخاوی» ناو دەبرد.
لە ئێران، ڕەزا شای پەهلەوی سیاسەتی نیشتەجێکردنی زۆرەملێی پەیڕەو دەکرد؛ هۆزە کۆچەرییەکانی کوردی ناچار دەکرد واز لە شێوازە نەریتییەکانی ژیانیان بهێنن و لە ناوچەکانی ژێر کۆنترۆڵی حکومەت نیشتەجێ بن. دەربڕینی سیاسیی کورد سەرکوت دەکرا و حکومەتی ناوەندی کۆنترۆڵی خۆی بۆ ئەو ناوچە کوردییانە فراوان دەکرد کە پێشتر ڕادەیەک خودموختارییان هەبوو. لە عێراق، پاشایەتیی تازە سەربەخۆبوو (کە لە 1932ەوە بە فەرمی سەربەخۆ بوو) دەسەڵاتی عەرەبی بەسەر ناوچە کوردنشینەکاندا جێگیر دەکرد، بەڵێنەکانی خودموختاریی ڕاگەیاندنی کریسمسی (1922) پشتگوێ دەخست و بزووتنەوە سیاسییەکانی کوردی سەرکوت دەکرد.
خاڵە هاوبەشەکە ڕوون بوو: هەموو ئەو سێ دەوڵەتەی حوکمی خاکی کوردستانیان دەکرد، بە کردەوە ناسنامە و خودموختاری و ڕێکخستنی سیاسیی کوردیان سەرکوت دەکرد. پەیماننامەی سەعدئاباد چوارچێوەیەکی دیپلۆماسیی بەم سەرکوتە بەخشی و مسۆگەری کرد کە هەر دەوڵەتێک بتوانێت بەبێ دەستێوەردانی دراوسێکانی دژ بە دانیشتوانە کوردەکانی بجووڵێتەوە.
ڕەهەندی کوردی: پەیمانێک دژ بە ئازادیی کورد
بڕگەی دەستێوەرنەدانی پەیماننامەی سەعدئاباد، لە دیدی کوردەوە، مسۆگەرکردنی بەرامبەری بێسزایی بوو. هەر واژۆکارێک ڕازی بوو دەست لە کاروباری ناوخۆیی ئەوانی دیکە وەر نەدات؛ ئەمە ئەوەی دەگەیاند کە تورکیا دەیتوانی ڕاپەڕینی دێرسیم سەرکوت بکات، بەبێ ئەوەی ئێران یان عێراق پەنا بە پەنابەرە کوردەکان بدەن. ئێران دەیتوانی بە زۆر هۆزە کوردەکان نیشتەجێ بکات، بەبێ ئەوەی تورکیا یان عێراق پشتگیریی بەرخۆدانی کورد بکەن. عێراق دەیتوانی بزووتنەوە سیاسییەکانی کورد سەرکوت بکات، بەبێ ئەوەی شەڕڤانانی کورد لە دیوی ئەوبەری سنوور پەناگەیەکی سەلامەت بدۆزنەوە.
ئەمە بۆ بەرخۆدانی کورد وێرانکەر بوو. لە درێژایی مێژووی کورددا، سروشتی بەسەر سنووردا دابەشبووی کوردستان هەم نەفرەت بوو، هەم سەرچاوەیەکی یارمەتیدەر. لە کاتێکدا سنوورە ئیمپراتۆرییەکان خەڵکی کوردیان دابەش دەکرد، ئەو چیایانەی لە هەردوو دیوی سنوورەکاندا بوون، هەمیشە پەنایان دەبەخشی. شەڕڤانانی کورد دەیانتوانی کاتێک دەوڵەتێک ڕاویان دەنا، بۆ دیوی ئەوبەری سنوور پاشەکشە بکەن و لە خاکی دەوڵەتێکی دراوسێدا سەلامەتیی کاتی بدۆزنەوە. پەیمانی سەعدئاباد هەوڵی داخستنی ئەم ڕێگای ڕاکردنەی دەدا، بە مسۆگەرکردنی ئەوەی هەموو سێ دەوڵەت دژ بە بزووتنەوە کوردییەکان هاوکاری بکەن.
کاتی واژۆکردنی پەیماننامەکە بە تایبەتی واتادارە. لە تەممووزی 1937 واژۆ کرا؛ هەمان ساڵی کۆمەڵکوژیی دێرسیم لە تورکیا، یەکێک لە ترسناکترین ڕووداوەکانی توندوتیژیی دژ بە کورد لە سەدەی 20دا. هێزەکانی تورکیا هەزاران مەدەنیی کوردیان کوشت، دەیان هەزار کەسی دیکەیان ڕاگواست و کۆمەڵگەگەلی تەواویان وێران کرد. پەیمانی سەعدئاباد مسۆگەری کرد کە دەوڵەتە دراوسێکان لە کاتی ڕوودانی ئەمانەدا چاو لە ڕووداوەکان بنووقێنن. «دەستێوەرنەدان»ی پەیمانەکە بۆ کوردەکانی دێرسیم بڕیاری مەرگ بوو.
ڕیزبەندیی کاتیی ڕووداوە سەرەکییەکان
1925 ــ ڕاپەڕینی شێخ سەعید لە تورکیا سەرکوت دەکرێت؛ ناسنامەی کورد قەدەغە دەکرێت.
1927–1930 ــ ڕاپەڕینی ئارارات لە تورکیا؛ کۆماری ئارارات ڕادەگەیەنرێت و لەناو دەبرێت.
1932 ــ عێراق بە فەرمی سەربەخۆ دەبێت؛ بەڵێنەکانی خودموختاریی کورد بە جێبەجێنەکراوی دەهێڵرێنەوە.
1935 ــ دانوستانە سەرەتاییەکانی پەیمانی سەعدئاباد لە ژنێڤ دەست پێ دەکەن.
8ی تەممووزی 1937 ــ پەیماننامەی سەعدئاباد لە کۆشکی سەعدئابادی تاران واژۆ دەکرێت.
1937–1938 ــ ڕاپەڕین و کۆمەڵکوژیی دێرسیم لە تورکیا؛ هەزاران کورد دەکوژرێن و ڕادەگوازرێن.
25ی حوزەیرانی 1938 ــ پەیماننامەکە پەسەند دەکرێت و دەخرێتە بواری جێبەجێکردنەوە.
1955 ــ پەیمانی بەغدا واژۆ دەکرێت؛ شێوازی هاوکاریی هەرێمیی دژ بە کورد بەردەوام دەکات.
میرات و گرنگی بۆ مێژووی کورد
پەیماننامەی سەعدئاباد گۆڕانێکی بنەڕەتیی لە خەباتی کورددا نیشان دا. پەیماننامە پێشوویەکان کوردستانیان لە نێوان ئیمپراتۆریەتە ڕکابەرەکاندا دابەش کردبوو. پەیمانی سەعدئاباد ئەو دەوڵەتانەی حوکمی کوردستانیان دەکرد، لە پڕۆژەیەکی هاوبەشدا یەک خست: سەرکوتکردنی ئاواتە نەتەوەییەکانی کورد. لە کاتێکدا کورد پێشتر دەیانتوانی سوود لە ڕکابەریی نێوان هێزە دراوسێکان وەربگرن ــ عوسمانی دژ بە سەفەوی، یان عێراق دژ بە ئێران بەکار بهێنن ــ پەیمانی سەعدئاباد هەوڵی لەناوبردنی ئەم دەرفەتەی دەدا، بە مسۆگەرکردنی ئەوەی هەموو سێ دەوڵەت دژ بە بزووتنەوە کوردییەکان هاوکاری بکەن.
ئەم شێوازەی هاوکاریی سێلایەنەی دژ بە کورد لە سەرانسەری سەدەی 20دا بەردەوام دەبوو. پەیمانی بەغدا (1955) تورکیا و عێراقی لە ژێر چەتری ئاسایشێکدا کۆ کردەوە کە ڕۆژئاوا پشتگیریی دەکرد. ڕێککەوتنی ئەلجەزائیر (1975) لە نێوان عێراق و ئێراندا بە ڕوونی خودموختاریی کوردی کردە قوربانیی ئاساییکردنەوەی پەیوەندییەکانی عێراق–ئێران. تەنانەت ئەمڕۆش تورکیا و ئێران و عێراق و سووریا بە ڕێکوپێکی لە بابەتە ئاسایشییەکانی پەیوەست بە کورددا هاوکاری دەکەن؛ درێژەپێدانێکی ڕاستەوخۆ بەو لۆژیکەی لە سەعدئاباد دانرا.
لە پەیمانی سەعدئاباددا پێچەوانەییەکی تاڵ هەیە. ئەو حکومەتەی عێراق کە واژۆی کرد، لەلایەن بەکر سەدقی، ئەفسەرێکی سەربازیی کورد، و سەرۆک وەزیرەکەی، حیکمەت سلێمانی تورکمان، سەرکردایەتی دەکرا. ئەوەی تەنانەت سەرکردەیەکی عێراقیی کوردڕەچەڵەک بەشداریی پەیمانێک بکات کە بۆ سەرکوتکردنی بزووتنەوە کوردییەکان داڕێژرابوو، ئاڵۆزیی ژیانی سیاسیی کورد لە ژێر سیستەمی دەوڵەت–نەتەوەدا نیشان دەدات: تاکە کوردەکان دەیانتوانی لە پێکهاتەکانی دەوڵەتدا بەرز ببنەوە، بەڵام هەمان ئەو پێکهاتانە بە شێوەیەکی سیستەماتیک ئاواتە نەتەوەییەکانی کوردیان سەرکوت دەکرد.
پرسیارە باوەکان
پەیماننامەی سەعدئاباد چی بوو؟
پەیمانێکی هێرشنەکردنەسەر یەکتر بوو کە لە 8ی تەممووزی 1937 لەلایەن تورکیا و ئێران و عێراق و ئەفغانستانەوە، لە کۆشکی سەعدئابادی تاران، واژۆ کرا. واژۆکارانی پابەند کرد بە هێرشنەکردنەسەر یەکتر و دەستێوەرنەدان لە کاروباری ناوخۆ و ڕێزگرتنی بەرامبەر لە سنوورەکان. بۆ کورد، پەیمانی هاوکاریی بەرامبەر لە نێوان ئەو سێ دەوڵەتەی حوکمی کوردستانیان دەکرد بوو، کە تا ڕادەیەک بۆ سەرکوتکردنی جیابوونەوەخوازیی کورد داڕێژرابوو.
پەیمانی سەعدئاباد چ کاریگەرییەکی لەسەر کورد هەبوو؟
بڕگەی دەستێوەرنەدانی پەیمانەکە مسۆگەری کرد کە تورکیا و ئێران و عێراق هەر یەکێکیان بتوانن دانیشتوانە کوردەکانیان سەرکوت بکەن، بەبێ ئەوەی دەوڵەتە دراوسێکان پەنا یان پشتگیری بە ڕاپەڕیوەکانی کورد بدەن. ئەو پەناگە سەلامەتانەی لە دیوی ئەوبەری سنووردا لەناو برد کە بزووتنەوە کوردییەکان لە مێژوودا پشتیان پێ بەستبوو. هەروەها لە ماوەیەکی توندوتیژیی چڕی دژ بە کورددا واژۆ کرا، کە کۆمەڵکوژیی دێرسیمیشی لەخۆ دەگرت.
ئایا پەیمانی سەعدئاباد بووە پێشەنگی هاوکاریی دژ بە کورد؟
بەڵێ. پەیمانەکە شێوازی هاوکاریی سێلایەنەی دژ بە کوردی لە نێوان تورکیا و ئێران و عێراقدا دانا، کە لە ڕێگەی پەیمانی بەغدا (1955) و ڕێککەوتنی ئەلجەزائیر (1975) و تا ئەمڕۆ بەردەوام بووە. لۆژیکی سەعدئاباد ــ هاوکاریی دەوڵەتەکان بۆ سنووردارکردنی بزووتنەوە کوردییەکان ــ هێشتا نیشانەیەکی دیاریکەری سیاسەتی ئاسایش لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا ماوەتەوە.
سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر
ویکیپیدیا ــ پەیماننامەی سەعدئاباد
LegalClarity ــ پەیمانی سەعدئاباد: مێژوو، واژۆکاران و پابەندییەکان
McDowall, D.، «مێژوویەکی هاوچەرخی کورد» (A Modern History of the Kurds)، I.B. Tauris، 2004.