توو: تووی کوردی و ئەو میوەیەی جلوبەرگی ڕێگای ئاوریشمی دابین کرد

لە مانگەکانی هاویندا، دارە تووەکانی شاخە کوردییەکان لقەکانیان پڕ دەکەن لە توو؛ بە پێی جۆرەکە سپی یان مۆری نزیک لە ڕەشە. میوەکە لە چەند هەفتەی وەرزی خۆیدا بە تازەیی دەخورێت؛ شیرینە و ڕەنگ بەجێ دەهێڵێت و وەرزەکەی کورتە. بەڵام لە کەلتوورێکدا کە لەسەر پاراستنی خواردن بنیاد نراوە، هیچ میوەیەک تەنها لە وەرزی خۆیدا ناخورێت و دواتر لەبیر ناکرێت. توو لەبەر خۆر وشک دەکرێتەوە و هەڵدەگیرێت؛ لە مەنجەڵی مسیدا دەگوشردرێت و دەکرێتە شیرەیەکی تۆخ و شیرین؛ و وەک پەستیلی ترێ دەکرێتە پەستیل. تووی وشککراو، تووت کوور / kuru dut، یەکێکە لە خواردنەکانی نێوان ژەمی زستانی کۆگای خواردنی کوردی؛ سووکە و جۆینەیە و زۆر شیرینە و دەوڵەمەندە بە پرۆتین، و لە مانگە ساردەکاندا لە کیسەیەکی قوماش لەسەر ڕەفە هەڵدەگیرێت. مێژووی توو لە سروشتی کوردستاندا درێژترە لەوەی ناوبانگی ئێستای لە خواردندا دەیگەیەنێت. پێدەچێت تووی ڕەش (Morus nigra) سەرچاوەکەی لە ناوچە شاخاوییەکانی نێوان فارس و میسۆپۆتامیا بێت؛ دامێنەکانی زاگرۆس، دڵی کوردستان؛ و لەوێوە بە سەرانسەری جیهانی کۆندا بڵاو بووبێتەوە. تووی سپی (Morus alba) چەندین سەدەیە لە شاخە کوردییەکاندا دەچێندرێت؛ گەڵاکانی خواردنی کرمە ئاوریشمەکانیان دابین کردووە کە ئاوریشمەکەیان بە ڕێگای ئاوریشمدا لە کوردستانەوە گوازراوەتەوە. لە تونجەلی (دێرسیم)، بەرزاییە زازاـکوردییەکانی باکوور، دارە تووە سپییە نەریتە کۆنەکان هێشتا لە باخچەی گوندەکاندا دەڕوێن، و میوەکانیان هەر هاوینێک وشک دەکرێنەوە و هەڵدەگیرێن، وەک چەندین نەوەی پێشوو. توو لەم شاخانەدا کۆنە. ئەمە سەد و سی و یەکەم وتاری زنجیرەکەیە. باخی میوەی کوردی هەنار و گوێز و قەیسی و زەیتوونی بە ئەم زنجیرەیە بەخشیوە. ئێستا تووی پێ دەبەخشێت.

خاڵە سەرەکییەکان

• توو (Tût / toot / dut) تووی کوردییە؛ لە هاویندا بە تازەیی دەخورێت و بۆ زستان وشک دەکرێتەوە و دەگوشردرێت و دەکرێتە شیرە

• پێدەچێت تووی ڕەش سەرچاوەکەی لە ناوچە شاخاوییەکانی فارس و میسۆپۆتامیا بێت؛ زاگرۆسی کوردی

• تووە سپییە نەریتە کۆنەکان لە تونجەلی / دێرسیم، باکووری زازاـکوردی، دەڕوێن و هەر هاوینێک وشک دەکرێنەوە و هەڵدەگیرێن

• گەڵاکانی تووی سپی خواردنی کرمە ئاوریشمەکانی ڕێگای ئاوریشمیان دابین کردووە؛ شاخە کوردییەکان بەشێک بوون لە گەشتی مێژوویی ئاوریشم

زانیارییە خێراکان

ناوی کوردی: توو / Tût / toot (سۆرانی)؛ dut / tût (کورمانجی)؛ tôt لە زۆر زاراوەدا

جۆرەکان: تووی ڕەش (Morus nigra، بە سەرچاوەی زاگرۆس)؛ تووی سپی (Morus alba، لە دێرسیم / تونجەلی و ناوچەی فراوانتر دەچێندرێت)

شێوازەکانی پاراستن: تووی تەواوی وشککراو (kuru tût)؛ شیرە / دۆشاوی توو (dut pekmezi)؛ پەستیلی توو

بەکارهێنانی مێژوویی: گەڵاکانی تووی سپی خواردنی کرمە ئاوریشمەکانی بەرهەمهێنانی ئاوریشمی کوردییان دابین کردووە لە درێژایی ئەو بەشەی ڕێگای ئاوریشم کە بە کوردستاندا تێدەپەڕێت

سێ ڕێگا بۆ پاراستنی توو

وەرزی توو کورتە؛ دوو تا چوار هەفتە لە سەرەتای هاویندا. تووەکان پێگەیشتوو و ناسکن و بە دەستلێدانێک برین دەبن و بە تازەیی زیاتر لە ڕۆژێک یان دوو ڕۆژ نامێننەوە. بۆیە چێشتخانەی کوردی ئەوە دەکات کە هەمیشە لەگەڵ بەرهەمی زۆردا دەیکات؛ دەیپارێزێت. تووی وشککراو سادەترین شێوەیە؛ تووەکان لەبەر خۆر ڕادەخرێن و دەهێڵدرێنەوە تا وشک دەبن و بچووک دەبنەوە و دەبنە میوەیەکی وشکی سووک و جۆینە، کە زۆر شیرینە و پرۆتینی زۆرە. بە تایبەتی تووی سپیی وشککراو لە زستاندا وەک خواردنێکی سادەی نێوان ژەم دەخورێت، بە تەنها یان تێکەڵ بە گوێز و تۆو؛ خواردنێکی سروشتیی وزەبەخش، ئەوەندە سووکە کە لە گیرفاندا هەڵدەگیرێت و ئەوەندە شیرینە کە ئارەزووی شیرینی تێر دەکات. شیرەی توو (dut pekmezi / şirê tûtê) بە هەمان شێوازی دووشاو، شیرەی ترێ، دروست دەکرێت؛ تووەکان دەگوشردرێن و ئاویان کۆ دەکرێتەوە و چەندین کاتژمێر لە مەنجەڵی مسیدا دەکوڵێندرێت تا دەبێتە شلەیەکی تۆخ و زۆر شیرین. پەکمەزی توو، ئەگەر لە تووی سپی دروست کرابێت، لە شیرەی ترێ تەنکتر و ڕەنگکاڵترە؛ ئەگەر لە تووی ڕەش بێت، تۆخترە و تامەکەی ئاڵۆزترە. لە ژەمی بەیانیدا لەسەر نان دەخرێت، تێکەڵی ماست دەکرێت یان بەسەر پەنیردا دەڕژێندرێت. پەستیلی توو، ئەو جۆرەی کە میوەکە دەکرێتە پەستیل، بە ئەستوورکردنەوەی ئاوی گوشراو بە ئارد و وشککردنەوەی لەسەر قوماش دروست دەکرێت، ڕێک وەک پەستیلی ترێ. ئەنجامەکە پەڕەیەکی شیرینی مۆری نزیک لە ڕەشە بە قووڵاییی تایبەتیی تامی توو؛ لە جۆرە ترێییەکە تۆختر و تامەکەی ئاڵۆزترە و لە ژێر شیرینییەکەیدا تاڵییەکی کەمی خاکئاسا هەیە. سێ شێوە و یەک میوە، هەموویان بۆ ئەوە ئامادە کراون کە دوای هاوینیش بمێننەوە.

توو و ڕێگای ئاوریشم

گرنگیی توو لە سروشتی کوردستاندا لە خواردن تێدەپەڕێت. گەڵای تووی سپی تەنها سەرچاوەی خواردنە کە کرمە ئاوریشمەکان، لارڤەکانی Bombyx mori، پەسەندی دەکەن؛ و هەر شوێنێک بەخێوکردنی کرمی ئاوریشم لە درێژایی ڕێگای ئاوریشمدا پەرەی سەند، باخەکانی تووی سپیش لە دوای هاتن. ڕێگای وشکانیی ئاوریشم لە چینەوە بۆ دەریای ناوەڕاست، بە دامێنەکانی زاگرۆس و بەرزاییە کوردییەکاندا تێدەپەڕی، و بەرهەمهێنانی ئاوریشم لەم ناوچەیەدا مێژوویەکی بەڵگەدار هەیە؛ لە باشوور (کوردستانی عێراق)، دەوروبەری سلێمانی و هەولێر، و لە ناوچەی ماردین و دیاربەکری باکوور، چنینی ئاوریشم چەندین سەدە پیشەسازییەکی دەستکاریی گرنگ بووە و باخە تووە سپییەکانی گوندە شاخاوییەکان پێداویستیی دەزگاکانی چنینەکەیان دابین کردووە. تووی ڕەش، کە میوەکەی تۆختر و گەورەترە و بەپێی تۆمارە ڕووەکناسییەکان سەرچاوەکەی لە ناوچە شاخاوییەکانی نێوان فارس و میسۆپۆتامیا، زنجیرەشاخی زاگرۆس، دایە، بە تایبەتی میوەیەکی کوردستانییە. لەم شاخانەوە بۆ جیهانی فراوانتر بڵاو بووەتەوە، هەروەک زەیتوون لە تاوڕۆسەوە و گەنم لە قەرەجەداغەوە بڵاو بوونەتەوە. توو ئەو گرانییە شارستانییەی زەیتوون یان گەنمی نییە؛ دارێکی میوەیە، بەرهەمێک نییە کە شارەکانی بنیاد ناوە. بەڵام ئەو ئاوریشمەی دابین کرد کە جلوبەرگی ئەو شارانەی پێ دەدرا، و نیشتمانی سەرەتاییی لێرە بوو.

پرسیارە باوەکان

توو لە خواردنی کوردیدا چییە؟

توو (هەروەها Tût / toot / dut) ناوی کوردیی ئەم میوەیەیە. میوەکە لە وەرزی کورتی هاوینەکەیدا بە تازەیی دەخورێت و بە سێ شێوە دەپارێزرێت؛ بە تەواوی وشککراو، خواردنێکی شیرینی نێوان ژەمی زستان کە دەوڵەمەندە بە پرۆتین و ئاسن؛ گوشراو و کراو بە شیرەیەکی تۆخ و شیرین کە لە مەنجەڵە مسییەکاندا لێ دەندرێت؛ و کراو بە پەستیل. هەردوو جۆری تووی ڕەش و سپی لە ناوچەی کوردیدا دەڕوێن و پێدەچێت تووی ڕەش سەرچاوەکەی لە شاخەکانی زاگرۆس بێت.

تووی وشککراو لە کوردستاندا چۆن دەخورێت؟

تووی وشککراو وەک خواردنێکی سادەی نێوان ژەم دەخورێت؛ شوان لە گیرفانیدا هەڵیدەگرێت، لە زستاندا لەسەر خوان هاوبەش دەکرێت، و تێکەڵ بە گوێز و تۆو دەکرێت بۆ خواردنێکی وزەزۆر کە ئاسان هەڵدەگیرێت. شیرینییەکی سروشتیی زۆر و پێکهاتەیەکی سووک و جۆینەی هەیە. شیرەی توو بەسەر نان یان ماستدا دەڕژێندرێت. پەستیلی توو بە هەمان شێوازی پەستیلی ترێ دەخورێت؛ بە تەنها یان بە پێچانەوەی لە دەوری گوێزێک.

پەیوەندیی توو و ڕێگای ئاوریشم لە کوردستاندا چییە؟

ڕێگای وشکانیی ئاوریشم بە دامێنەکانی زاگرۆس و بەرزاییە کوردییەکاندا تێدەپەڕی و بەرهەمهێنانی ئاوریشم لەم ناوچەیەدا، بە تایبەتی لە باشوور (کوردستانی عێراق) و شارەکانی ماردین و دیاربەکری باکوور، بۆ خواردنپێدانی کرمە ئاوریشمەکان پشت بە باخەکانی تووی سپی دەبەست. گەڵای تووی سپی خواردنی پەسەندکراوی کرمی ئاوریشمە، و هەر شوێنێک ئاوریشم بەرهەم دەهات، دارە تووە سپییەکان دەچێندران. چنینی ئاوریشمی کوردی چەندین سەدە پیشەسازییەکی دەستکاریی گرنگ بووە و مێژووی لە باخە تووەکانی گوندە شاخاوییەکان جیاناکرێتەوە.

کۆتایی

توو سەد و سی و یەکەم وتاری زنجیرەکەیە. وەرزێکی کورت و پاراستنێکی درێژە؛ دوو هەفتەی توو لە سەرەتای هاویندا، دواتر سێ شێوەی شیرینیی توو لە زستاندا لەسەر ڕەفە هەڵدەگیرێن. وشککراو و کراو بە شیرە و کراو بە پەستیل؛ کۆگای خواردنی کوردی توو بە هەرسێ شێوەکەی هەڵدەگرێت. پێش کۆگای خواردنی کوردیش ڕێگای ئاوریشم هەبوو، و پێش ڕێگای ئاوریشم شاخی زاگرۆس هەبوو کە تووی ڕەش یەکەم جار لە دارستانی نێوان فارسی کۆن و میسۆپۆتامیای کۆندا بە کێویی تێیدا ڕووا. دوای سەد و سی و یەک وتار، باخی میوەی کوردی دوایین میوە سەرەکییەکەی دەبەخشێت. هەنار و گوێز و قەیسی و زەیتوون و ترێ، ئێستاش توو؛ ئەو میوەیەی خواردنی ئەو کرمە ئاوریشمەی دابین کرد کە تاڵەکەی ڕست و جلوبەرگی جیهانی کۆنی پێ دروست کرا.