ئەلمەلیک ئەلعەزیز عوسمان کوڕی سەلاحەدین یووسف، دووەم سوڵتانی ئەیووبیی میسر، کەسایەتییەکە کە هەم گرنگیی مێژوویی هەیە و هەم سەرنجڕاکێشە. لە ساڵی 1171دا لەدایک بوو و دووەم کوڕی سەلاحەدینی ناودار بوو؛ لە سەرانسەری دەسەڵاتدارییەکەیدا ڕووبەڕووی ئاستەنگی زۆر بووەوە. سەلاحەدین بە سەرکردایەتیی سەربازیی لە شەڕە خاچپەرستییەکاندا ناسراو بوو، و ئەمەش بارگرانیی ئەو چاوەڕوانییانەی زیاتر دەکرد کە لە ئەلعەزیز دەکرا. ئەم وتارە ژیانی ئەلعەزیز دەخاتە بەر لێکۆڵینەوە و سەرنج دەخاتە سەر ئامانجخوازی، جووڵە سیاسییەکان و هەوڵە بوێرانە، بەڵام سەرنەکەوتووەکانی سەبارەت بە هەرەمە مەزنەکان.
سەرەتای ژیان و گەیشتن بە دەسەڵات
ئەلعەزیز لە جیهانێکی پڕ لە سامان و ململانێدا لەدایک بوو. دوای مردنی سەلاحەدین، ئیمپراتۆریەتی ئەیووبی لە نێوان کوڕەکانیدا دابەش بوو و ئەلعەزیز دەسەڵاتی خۆی لە میسر شێوە پێ دا. ئەم دابەشبوونە بووە هۆی ڕکابەریی توند، بەتایبەتی لەگەڵ براکانی کە هەوڵیان دەدا دەسەڵات بەسەر خاکە فراوانەکانی باوکیاندا بگرن.
ئەلعەزیز تەنها پاشایەتییەکی بە میرات وەرنەگرت، بەڵکو تۆڕێکی ئاڵۆزی هاوپەیمانی و ڕکابەریشی بۆ مایەوە. سەرەڕای ئەوەی نازناوی سەرکردەی باڵای ئیمپراتۆریەتی ئەیووبیی پێ بەخشرابوو، دەستبەجێ قەیران هاتە ئاراوە. میرە زەنگییەکانی مووسڵ و ئەرتوقییەکانی باشووری عێراق هەڕەشەی گەورەیان دروست دەکرد. لە یەکەم ساڵی دەسەڵاتداریی میسردا، ئەلعەزیز ڕووبەڕووی پێویستییەکی پەلەدار بوو بۆ فراوانکردنی دەسەڵاتی، هەم لە ناوخۆ و هەم لە ناوچەکەدا.
سەرەتای دەسەڵاتدارییەکەی پڕ بوو لە ئاژاوەی سیاسی، چونکە هەوڵی دەدا زاڵبوونی خۆی بەسەر براکانیدا بسەپێنێت. بەتایبەتی، هەڵمەتی بۆ گەڕاندنەوەی دەسەڵات بەسەر سووریادا لە دەستی براکەی، ئەلئەفزەل، ئامانجخوازیی ئەوی دەردەخست. ئەلعەزیز، سەرەڕای مەترسییە گەورەکانی، ستراتیژیایەکی بە وردی داڕێژراوی جێبەجێ کرد.
ململانێ بۆ سووریا
لە ساڵی 1194دا، ئەلعەزیز گەمارۆی دیمەشقی دەست پێ کرد؛ شارێکی گرنگی ناو ئیمپراتۆریەتی ئەیووبی. ئامانجەکەی ڕوون بوو: گەڕاندنەوەی سووریا و مسۆگەرکردنی پێگەی خۆی بەسەر براکانیدا. بەڵام ئەلئەفزەل کە لە هەڕەشەکە ئاگادار بوو، داوای یارمەتی لە مامیان، ئەلعادلی یەکەم، کرد و ئەمە بووە هۆی وەستانێکی کاتیی دوژمنایەتییەکان. ئەم دەستتێوەردانە ئاڵۆزیی پەیوەندییەکانی ناو بنەماڵەی ئەیووبی دەخستە ڕوو.
ئەلعەزیز بەو ناکامییە ناوەستا و لە ساڵی 1195دا هەوڵەکانی بۆ داگیرکردنی سووریا نوێ کردەوە. بەڵام هەڵەتێگەیشتن لە پەیوەندییەکان و ناڕەزایی بوونە هۆی دواخستن. لە ڕاستیدا، ڕاپۆرتەکان ئاماژەیان بەوە دەکرد کە نزیکەی 20%ی میرەکانی ئەلعەزیز بەرەیان گۆڕیبوو و بەهۆی ڕێککەوتنە قەناعەتپێکەرەکانەوە لای ئەلئەفزەلیان گرتبوو. سەرەڕای ئەم ئاستەنگانە، ئەلعادلی یەکەم هەلی لە هەوڵەکانی ئەلعەزیزدا بینی و لەگەڵی هاوپەیمان بوو؛ ئەمە لە کۆتاییدا بووە هۆی گرتنی ئەلئەفزەل لە تەمووزی 1196دا. ئەم سەرکەوتنە مانایەکی هێمایی هەبوو و نیشانەی گۆڕانێک بوو لە هاوکێشەکانی دەسەڵاتی ناو قەڵەمڕەوی ئەیووبی. دوای ئەمە، ئەلعەزیز وەک فەرمانڕەوای باڵای ئەیووبی ناسێنرا، بەڵام نفووزی ڕاستەقینە بە زۆری لە دەستی ئەلعادلی یەکەمدا بوو کە لە دیمەشقەوە حوکمڕانیی دەکرد.
ئامانجەکانی دەرەوەی جەنگ
هەرچەندە ئەلعەزیز سەرکردەیەکی سەربازی بوو، بۆ میسر دیدگای گەورەی هەبوو؛ لەوانە هەنگاوێکی بنەڕەتی وەک ڕووخاندنی هەرەمە مەزنەکانی گیزە. ئەم هەوڵە سەرنجڕاکێشە خواستی ئەوی بۆ پێناسەکردنەوەی ناسنامەی میسر و سەپاندنی دەسەڵات بەسەر مێژووە دەوڵەمەندەکەیدا دەردەخست.
بەڵام دەرکەوت کە قەبارەی ئەم پڕۆژەیە لە توانای بەڕێوەبردنی ئەو زیاترە. هەرچەندە ڕووخاندنەکەی هەرگیز تەواو نەکرد، کردارەکانی بوونە هۆی زیانگەیاندن بە هەرەمی مەنکاوڕە؛ ئەمە تێکەڵەیەکی ئاڵۆزی ئامانجخوازی و سنوورداری دەردەخست. ئەم ڕووداوە بیرخەرەوەی ئەو ئاستەنگانەیە کە فەرمانڕەوایان کاتێک هەوڵ دەدەن میراتێکی بوێرانە بەجێ بهێڵن، ڕووبەڕوویان دەبنەوە.
بەشدارییەکانی لە تەلارسازی و کولتووردا
سەرەڕای ئەو ئاستەنگە زۆرانەی ڕووبەڕوویان بووەوە، ئەلعەزیز کاریگەرییەکی بەرچاوی لەسەر تەلارسازی و ژیانی کولتووریی سەردەمەکەی دانا. پڕۆژە بەرچاوەکانی وەک دەستپێشخەرییەکانی بیناسازی لە بانیاس و سوبەیبە، پابەندیی ئەوی بە باشترکردنی ژێرخانی میسر دەردەخەن. ئەم کارانە هەم پێداویستییە کردارییەکانیان دابین کرد و هەم دیمەنی جوانکارییان بەهێزتر کرد، کە ئامانجخوازیی بنەماڵەی ئەیووبیی دەردەخست.
سەردەمی ئەلعەزیز هەروەها گەشەی هونەر و چالاکیی زانستیی بەخۆوە بینی. بنەماڵەی ئەیووبی بە بەشدارییە کولتوورییەکانی ناسراوە، و ئەلعەزیز بە چالاکی پشتگیریی زانا و هونەرمەندانی دەکرد. پاڵپشتیی ئەو بووە هۆی زیادبوونێکی بەرچاو لە بەرهەمهێنانی فکریدا؛ مێژوونووسان ڕاپۆرت دەکەن کە ژمارەی زانا دیارەکانی قاهیرە لە سەردەمی دەسەڵاتداریی ئەودا دوو هێندە بووە.
کۆتایی سەردەمێک
بەداخەوە، دەسەڵاتداریی ئەلعەزیز بەهۆی ڕووداوێکی ڕاوکردن لە کۆتایی ساڵی 1198دا بەناکاو کۆتایی هات و سەردەمێکی پڕ لە هەلی پێشکەوتنی کورت کردەوە. لە تەنیشت برا گەورەکەی، ئەلموعەززەم، نێژرا؛ ئەمە هەم پەیوەندییە خێزانییەکان و هەم سروشتی پڕئاژاوەی سەرکردایەتیی ناو بنەماڵەی ئەیووبی دەخستە ڕوو.
میراتی ئەلعەزیز هەر تێکەڵەیەکی سەرنجڕاکێشی ئامانجخوازی، ململانێ و بەشداریی کولتوورییە. هەوڵەکانی بۆ دۆزینەوەی ڕێگا لە ناو دۆخە سیاسییە ئاڵۆزەکەی ئیمپراتۆریەتی ئەیووبیدا، هەم لە هەوڵە سەربازییەکانی و هەم لە پلانەکانی بۆ شوێنەوارە مێژووییەکانی میسر ڕەنگیان داوەتەوە.
تێڕامان لە میراتەکەی
ئەلمەلیک ئەلعەزیز عوسمان کوڕی سەلاحەدین یووسف لە مێژوودا کەسایەتییەکی سەرنجڕاکێشە. دەسەڵاتدارییەکەی کە بە ئامانجخوازی و ململانێ ناسراوە، ململانێ فراوانەکانی سەرکردایەتی لە سەردەمە پڕئاژاوەکاندا پیشان دەدات. لە ململانێ توندەکانی دەسەڵات لەگەڵ براکانییەوە تا پلانە بوێرانەکانی بۆ هەرەمە مەزنەکان کە لە کۆتاییدا جێبەجێ نەبوون، ژیانی ئەلعەزیز ئاستەنگ و ئامانجخوازیی فەرمانڕەوایانی سەردەمی ئەیووبی بەرجەستە دەکات.
بە لێکۆڵینەوە لە چیرۆکی ئەو، لەو پێکهاتە ئاڵۆزەی مێژوو تێدەگەین کە تێڕوانینمان بۆ ڕابردوو دەداڕێژێت. ڕێڕەوی ئەلعەزیز بە شێوەیەکی کاریگەر ئاڵۆزییەکانی ئامانجخوازی لە سەرکردایەتیدا و کاریگەریی بەردەوامی هەڵبژاردەکانی مرۆڤ لەسەر نەوەکانی داهاتوو بەبیر دەهێنێتەوە.
سەرچاوەکان
The Ayyubid Dynasty: A Historical Overview
Saladin and His Legacy
The Great Pyramids: History and Mysteries
Architecture in the Ayyubid Period
The Political Landscape of the Ayyubid Empire
https://worldhistoryedu.com/al-aziz-uthman-the-sultan-of-egypt-who-tried-to-destroy-the-pyramids/