پێشەکی: پاشایەتییەکەی نێوان ئیمپراتۆریاکان
میراتی کاردوخییەکان: «دە هەزار»ەکەی زینۆفۆن و تیرهاوێژە کۆنەکان
جوگرافیا وەک چارەنووس: قەڵای ستراتیژیی دەریاچەی وان و دیجلەی سەرەوە
بەشی II: سەرهەڵدانی پاشایەتییەکە (189 پێش زایین – 90 پێش زایین)
بەشی III: یاریی گەورە ــ ڕۆما، پارت و ئەرمەنستان
بەشی IV: کۆمەڵگە، کولتوور و ئابووری
ئابووریی بەرزاییەکان: داری بیناسازی، نەفتا و «شەرابە بۆنخۆشەکان»
کۆمەڵگەیەکی چین‌بەندی‌کراو: پێکهاتە دەرەبەگایەتییەکان و تیرەکانی چیاکان
بەشی V: گواستنەوە بۆ مەسیحیەت و ساڵەکانی دواتر
بەشی VI: بۆچی کۆردوێن ئەمڕۆ گرنگە؟
دەرئەنجام: ئەو بڵێسەیەی هەرگیز نەکوژایەوە
سەرچاوەکان بۆ خوێندنەوەی زیاتر
پێشەکی
مێژوو زۆرجار لەلایەن سەرکەوتووانی ئیمپراتۆریا گەورەکانەوە دەنووسرێت: ڕۆمییەکان، فارسەکان و عوسمانییەکان. لە گێڕانەوە گەورەکانی ئەم هێزە داگیرکەرانەدا، چیرۆکی گەلە ڕەسەنەکانی خاکەکە کە لە نێوانیاندا دەژیان زۆرجار دەخرێتە پەراوێزی پەڕەکانەوە. تەنها بە «دەوڵەتە بەربەستەکان»، «ژێردەستەکان» یان «هۆزەکان» وەسف دەکرێن. بەڵام ئەگەر بە وردی سەیری نەخشە کۆنەکان بکەیت، لەناو بەرزاییە سەختەکانی باشووری دەریاچەی وان کە داگیرکردنیان مەحاڵە، ناوێک دەدۆزیتەوە کە بە درێژایی هەزاران ساڵ دەنگ دەداتەوە: کۆردوێن (یان گۆردیێن).
بۆ زیاتر لە پێنج سەدە، لە نزیکەی 189 پێش زایینەوە تا سەدەی 4ی زایینی، پاشایەتیی کۆردوێن بەڵگەی خۆڕاگری، لێهاتوویی دیپلۆماسی و توانای جەنگاوریی باپیرانی گەلی کورد بوو. تەنها مۆرەیەکی یاری لە نێوان ڕۆما و پارتدا نەبوو؛ یەکەیەکی سیاسیی جیاواز بوو بە پاشاکانی خۆی، شارە قەڵابەندکراوەکانی خۆی و ناسنامەیەکی پتەو و سەرسەخت کە سەرەڕای سەرهەڵدان و ڕووخانی شارستانیەتەکان بەردەوام بووە.
ئەمڕۆ چینەکانی مێژوو لادەدەین بۆ دۆزینەوەی دووبارەی کۆردوێن؛ ئەو پاشایەتییە کۆنە کوردییەی کات هەوڵی دا لەبیری بکات، بەڵام چیاکان هەرگیز لەبیریان نەکرد.
بەشی I: ڕەگەکانی خەڵکی چیاکان
بۆ تێگەیشتن لە کۆردوێن، پێویستە سەرەتا لەو خەڵکە تێ بگەین کە بنیاتیان نا. مێژووی کورد بە سەردەمی نوێ دەست پێ ناکات، هەروەها بە داگیرکارییە ئیسلامییەکانیش دەست پێ ناکات. ڕەگی بە قووڵی لە سەردەمەکانی برۆنز و ئاسندایە.
میراتی کاردوخییەکان
زۆر پێش ئەوەی نووسەرە ڕۆمییەکان بە فەرمی پاشایەتیی کۆردوێن بناسن، یۆنانییەکان لەم هەمان چیایانەدا بە گەلێکی بەهێز گەیشتن. لە 401 پێش زایین، زینۆفۆن، مێژوونووس و سەربازی یۆنانی، دوای هەڵمەتێکی شکست‌هێناو لە فارس، بە «دە هەزار» بەکرێگیراوەکەیەوە بە ناو ناوچەکەدا ڕۆیشت. لە بەرهەمە بەناوبانگەکەی، Anabasis، وەسفی کاردوخییەکان (کاردوخۆی) دەکات.
گێڕانەوەکەی زینۆفۆن سەرنجڕاکێشە. وەسفی گەلێک دەکات کە بە توندی سەربەخۆ بوون و نە فەرمانڕەواییی پاشای فارس و نە هی ساتراپە ئەرمەنییەکانیان بە ڕەسمی دەناسی. شەڕکەری چیانشین و تیرهاوێژی شارەزا بوون کە کەوانە درێژەکانیان بۆ کونکردنی قەڵغان و زری بەکار دەهێنا. لە گوندە باش‌بنیاتنراوەکاندا دەژیان، ڕەزەکانیان دەچاند و خاوەن کولتوورێکی جیاواز بوون کە ئازادیی لە هەموو شتێک زیاتر بە نرخ دەزانی.
زۆربەی زانایان و مێژوونووسانی نوێ ئەم کاردوخییانە بە باپیرانی ڕاستەوخۆی خەڵکی کۆردوێن و، بە درێژکردنەوەی ئەم پەیوەندییە، کوردی ئەمڕۆ دەزانن. گۆڕانی زمانی لە کاردوخی بۆ کۆردوێن بۆ کورد بەردەوامییەکی ڕوونی ڕەچەڵەکی وشەکان دەنوێنێت. پاشایەتیی کۆردوێن دروستکراوێکی نوێ نەبوو؛ پێگەیشتنی سیاسیی ئەم چیانشینە کۆن و ڕەسەنانەی خاکەکە بوو.
جوگرافیا وەک چارەنووس
پاشایەتیی کۆردوێن لە ناوچەیەکدا هەڵکەوتبوو کە دەکرێت بە یەکێک لە ستراتیژیترین و باشترین ناوچەکانی ڕۆژهەڵاتی نزیک بۆ بەرگری دابنرێت. ناوچە ناوەندییەکەی لە باشووری دەریاچەی وان بوو و ئاوە پڕ شەپۆلەکانی دیجلەی سەرەوەی دەگرتەوە. ئەم خاکە شیرناخ و جزیرەی ئەمڕۆ لە کوردستانی داگیرکراوی تورکیا و بەشێک لە پارێزگای دهۆک لە کوردستانی عێراق دەگرێتەوە.
ئەم جوگرافیایە شێوەی پاشایەتییەکەی دیاری دەکرد. لە باکوور پاشایەتیی ئەرمەنستان بوو؛ لە باشوور دەشتە بەپیتەکانی میزۆپۆتامیا؛ لە ڕۆژئاوا هێزە پێشڕەوەکەی ڕۆما؛ و لە ڕۆژهەڵات ئیمپراتۆریای پارت.
کۆردوێن قەڵایەک بوو کە سروشت بنیاتی نابوو. دۆڵە هەڵدێرەکان و لووتکە بەرزەکانی واتایان ئەوە بوو کە، هەرچەندە ئیمپراتۆریا گەورەکان دەیانتوانی لەسەر نەخشە بانگەشەی ناوچەکە بکەن، بە کردار فەرمانڕەوایی لەوێ بابەتێکی تەواو جیاواز بوو. ئەم زەوییە جۆرێکی دیاریکراوی کۆمەڵگەی بەرهەم هێنا: ناوەندگەرایی تێدا نەبوو بەڵام یەکگرتوو بوو، کشتوکاڵی بوو بەڵام جەنگاوەریش بوو. ڕێگەی بە خەڵکی کۆردوێن دا وەک یەکەیەکی جیاواز بمێننەوە، لە کاتێکدا شارستانیەتەکانی دەشتەکان ــ ئاسور، بابل و سەلەوکیە ــ تێک دەڕمان و دەبوون بە تۆز.
بەشی II: سەرهەڵدانی پاشایەتییەکە (189 پێش زایین – 90 پێش زایین)
سەرهەڵدانی فەرمیی کۆردوێن وەک پاشایەتی هاوکاتە لەگەڵ تێکشکانی ئیمپراتۆریای سەلەوکی. دوای شکستی سەلەوکییەکان بە دەستی ڕۆمییەکان لە شەڕی مەگنیزیا لە 190 پێش زایین، بۆشایییەکی دەسەڵات لە ڕۆژهەڵاتی نزیک دروست بوو. فەرمانڕەوا ناوخۆییەکان، کە پێشتر لەژێر دەسەڵاتی جێگرەوە یۆنانییەکانی ئەسکەندەری گەورەدا بوون، دەرفەتەکەیان قۆستەوە بۆ ڕاگەیاندنی سەربەخۆیی.
لە 189 پێش زایین، کۆردوێن وەک دەوڵەتێکی خاوەن سەروەری سەری هەڵدا.
بۆ نزیکەی سەدەیەک، کۆردوێن سەردەمێکی زێڕینی سەربەخۆیی بەسەر برد. دوای ڕزگاربوون لە باجکۆکەرەکانی سەلەوکی، پاشایەتییەکە گەشەی کرد. شارگەلێکیان بنیاتی نا کە مێژوونووسە ڕۆمییەکان دواتر سەرسامیان بەسەردا دەهات؛ شوێنەکانی وەک سەرەیسا، ساتاڵکا و قەڵای پیناکا (فینیکی ئەمڕۆ) کە گرتنی مەحاڵ بوو.
بنیاتنەرە شارەزاکان
جوگرافیاناسی یۆنانی، سترابۆ، کە چەند سەدەیەک دواتر دەینووسی، ستایشێکی گەورەی خەڵکی کۆردوێنی کرد. ئاماژەی کرد کە تەنها شەڕکەر نەبوون، بەڵکو تەلارساز و ئەندازیاری نایابیش بوون. سترابۆ بە تایبەتی ئاماژە بە شارەزایییان لە دروستکردنی ئامێرەکانی گەمارۆ و قەڵابەندی دەکات.
ئەمە وردەکارییەکی زۆر گرنگە کە بەرەنگاری ئەو وێنە کلیشەییە دەبێتەوە کە کوردی کۆن تەنها بە شوانکارە کۆچەرەکان دەزانێت. خەڵکی کۆردوێن بنیاتی شارەکانیان دەنا. قەڵابەندیی ئاڵۆزی بەردینیان دروست دەکرد کە بەردە سروشتییەکەی چیاکانی زاگرۆسیان بەکار دەهێنا. بۆ نموونە، پیناکا بە «شارێکی سێ‌بەشی» وەسف کرابوو، بە سێ قەڵای جیاواز کە هەریەکەیان بە قەڵابەندیی خۆی دەورە درابوو؛ شاهکارێکی ئەندازیاریی بەرگری کە تەنانەت بەهێزترین سوپاکانیشی تووشی بێهیوایی دەکرد.
لەو سەدەیەی سەربەخۆییدا، کۆردوێن کولتوورەکەی پتەو کرد. کۆنترۆڵی ڕێگا گرنگەکانی بازرگانیی دەکرد کە بە درێژایی دیجلەدا تێدەپەڕین و باجی لەو بازرگانانە وەردەگرت کە لە نێوان دەریای ناوەڕاست و فارسدا دەجووڵانەوە. ئەو سامانەی لەم بازرگانییەوە بەدەست دەهات، لەگەڵ سەرچاوە سروشتییەکانی ناوچەکە (داری بیناسازی، ئاسن و نەفتا)، ڕێگەی بە فەرمانڕەوا کوردەکان دەدا سوپایەکی هەمیشەیی و دەربارێکی پاشایەتی بپارێزن.
بەشی III: یاریی گەورە ــ ڕۆما، پارت و ئەرمەنستان
تا سەدەی 1ی پێش زایین، دیمەنی جیۆسیاسی گۆڕابوو. کۆماری ڕۆما بە شێوەیەکی هێرشبەرانە بەرەو ڕۆژهەڵات پێشڕەوی دەکرد و ئیمپراتۆریای پارت بەرەو ڕۆژئاوا. لە نێوانیاندا پاشایەتیی ئامانجخوازی ئەرمەنستان لەژێر تیگرانی گەورەدا بوو.
کۆردوێن خۆی لە چەقی زریانەکەدا بینییەوە.
باڵادەستیی تیگران
لە سەرەتای سەدەی 1ی پێش زایین، تیگرانی گەورەی ئەرمەنستان بە شێوەیەکی هێرشبەرانە ئیمپراتۆریاکەی فراوان کرد و کۆردوێنی خستە ژێر دەست. بەڵام بە پێچەوانەی خاکە داگیرکراوەکانی دیکە، کۆردوێن پاشاکانی خۆی و بەڕێوەبەریی ناوخۆییی خۆی پاراست. بوو بە دەوڵەتێکی ژێردەست و ناچار بوو هێزی سەربازی و باج دابین بکات، بەڵام پێکهاتەی پاشایەتییە کوردییەکە بە تەواوی مایەوە.
لێرەدایە کە بە یەکێک لە تراژیدیاییترین و پاڵەوانانەترین کەسایەتییەکانی مێژووی کۆردوێن دەگەین:
پاشا زاربینوس.
تراژیدیای پاشا زاربینوس
زاربینوس کەسایەتییەکە کە شایستەی شوێنێکە لە کۆمەڵی پاڵەوانەکانی کورد. لە سەرەتای سەدەی 1ی پێش زایین فەرمانڕەوایی دەکرد و لە باڵادەستیی تیگران بێزار بوو. زاربینوس کەسێکی دووربین بوو کە دەیبینی ئاراستەکانی جیۆسیاسەت دەگۆڕێن. سەیری ڕۆژئاوا دەکرد و هێزە سەرهەڵدەدەرەکەی ڕۆمای وەک ڕزگارکەرێکی ئەگەری لە زاڵبوونی ئەرمەنی و پارتی دەبینی، نەک وەک داگیرکەرێک.
زاربینوس کەناڵە نهێنییەکانی دیپلۆماسی لەگەڵ ژەنەڕاڵی ڕۆمی، لووکولوس، کردەوە. پێشنیازی هاوپەیمانییەکی کرد: کۆردوێن دژ بە تیگران ڕابپەڕێت و هێڵەکانی دابینکردنی لە چیاکاندا ببڕێت و یارمەتیی پێشڕەویی ڕۆما بدات. لە بەرامبەردا، ڕۆما سەربەخۆییی کۆردوێن مسۆگەر بکات.
قومارێکی بوێرانە بوو بۆ سەروەری. بە داخەوە، پێش ئەوەی ڕۆمییەکان بتوانن بگەن، تیگران نامەنووسییەکەی دۆزییەوە. تیگران بە خێرایییەکی دڕندانە وەڵامی دایەوە. پاشا زاربینوس، هاوسەرەکەی و منداڵەکانی ئێعدام کرد، بە هیوای ئەوەی ڕەچەڵەکی پاشایەتیی کۆردوێن بۆ هەمیشە لەناو ببات.
کاتێک لووکولوس لە کۆتاییدا گەیشت، بۆ ڕزگارکردنی پاشاکە زۆر دواکەوتبوو، بەڵام دوای مردن ڕێزی لێ گرت. ژەنەڕاڵە ڕۆمییەکە، لە نیشاندانی ڕێزگرتنێکی سەرنجڕاکێشدا، ڕێوڕەسمێکی باشکۆی ناشتن بۆ زاربینوس بەڕێوە برد. پلوتارک تۆمار دەکات کە لووکولوس خۆی ئاگری سووتاندنی جەستەکەی لە ڕێوڕەسمی ناشتنەکەدا هەڵگیرساند، مایەی ڕێوڕەسمیی ڕژاند و زاربینوسی بە «دۆست و هاوپەیمانی گەلی ڕۆما» ڕاگەیاند. تەنانەت ئەو گەنجینەیەی لە کۆشکی زاربینوس دۆزرایەوە بەکار هێنا بۆ دابینکردنی تێچووی یادگارییەک بۆ پاشا کوردە کوژراوەکە.
ئەم ڕووداوە دوو ڕاستیی زۆر گرنگ دەخاتە ڕوو:
کۆردوێن وەک یەکەیەکی خاوەن سەروەری دەناسرا کە دەسەڵاتی هەبوو هاوپەیمانییەکانی خۆی دروست بکات.
فەرمانڕەواکانی کۆردوێن لە ڕووی سیاسییەوە تێژبین بوون و هەوڵیان دەدا لەناو ڕکابەریی زلهێزەکاندا ڕێگای خۆیان بدۆزنەوە بۆ مسۆگەرکردنی ئازادیی گەلەکەیان.
پۆمپی و «ئاشتیی ڕۆمی»
دوای شکستی تیگران، ژەنەڕاڵی ڕۆمی، پۆمپی گەورە، گەیشتە ناوچەکە. ئەوەی لووکولوس دەستی پێ کردبوو تەواوی کرد. پۆمپی خاکە داگیرکراوەکانی لە ئەرمەنستان سەندەوە و پێگەی کۆردوێنی وەک پاشایەتی «گەڕاندەوە»؛ هەرچەندە ئێستا لەناو بازنەی کاریگەریی ڕۆمادا بوو.
بۆ چەند سەدەی دواتر، کۆردوێن ڕۆڵی دەوڵەتێکی بەربەستی زۆر گرنگی گێڕا. ڕۆمییەکان بۆ تواناکانی جەنگاوری ڕێزیان لە خەڵکی کۆردوێن دەگرت. سەرچاوە ڕۆمییەکان ئاماژە بە تیرهاوێژە کۆردوێنییەکان دەکەن کە وەک هێزی یارمەتیدەر خزمەتیان دەکرد، و ناوچەکە بە «کلیل»ی میزۆپۆتامیا دادەنرا. هەر کەسێک کۆنترۆڵی دەروازە چیاییەکانی کۆردوێنی هەبوایە، هاتوچۆی سوپاکانی بۆ کەوانە بەپیتەکە کۆنترۆڵ دەکرد.
بەشی IV: کۆمەڵگە، کولتوور و ئابووری
ژیان لەم پاشایەتییە کۆنە کوردییەدا چۆن بوو؟ هەرچەندە کات زۆرێک لە پاشماوە ماددییەکانی لاواز کردووە، دەتوانین لە سەرچاوە کلاسیکییەکانەوە وێنەیەکی زیندوو دووبارە دروست بکەینەوە.
ئابووریی بەرزاییەکان
کۆردوێن دەوڵەمەند بوو. چیاکان بێ‌بەرهەم نەبوون؛ سەرچاوەی سامانێکی سروشتیی گەورە بوون.
داری بیناسازی: دارستانەکانی کۆردوێن داری بیناسازییان بە کوالیتیی بەرز دابین دەکرد کە بۆ بنیاتنانی کۆشکەکانی دەشتەکان و ئامێرەکانی گەمارۆی ئیمپراتۆریاکان پێویست بوو.
نەفتا: ناوچەکە بە کەڵەکە سەرزەوییەکانی نەفتا (نەوتی خاو) ناسراو بوو. ئەمە سەرچاوەیەکی ستراتیژی بوو کە لە شەڕدا (بۆ چەکی ئاگرخەرەوە) و بۆ چراکان بەکار دەهات.
کشتوکاڵ: دۆڵەکان بەپیت بوون و بە ڕەزچاندن ناودار بوون. زینۆفۆن ستایشی «شەرابە بۆنخۆشەکان»ی کاردوخییەکانی کرد، نەریتێک کە تا سەردەمی کۆردوێن بەردەوام بوو.
ئاژەڵداری: وەک ئەوەی ئەمڕۆش بۆ کورد ڕاستە، مەڕ و بزن ناوەندی ئابووری بوون و خوری و بەرهەمی شیریان دابین دەکرد کە پشتگیریی پیشەسازییەکی بەهێزی ڕستن و چنین دەکرد.
کۆمەڵگەیەکی چین‌بەندی‌کراو
کۆمەڵگەی کۆردوێن ڕەنگە بە سروشت دەرەبەگایەتی بووبێت و لە دەوری سەرکردە بەهێزەکانی تیرەکان و پاشایەکی ناوەندی ڕێک خرابێت؛ پێکهاتەیەک کە کۆنفیدراسیۆنە هۆزییە کوردییەکانی دواتر دەنوێنێت. پاشای کۆردوێن سەرەڕۆ نەبوو، بەڵکو «یەکەم لە نێو هاوتاکان» بوو و بەرژەوەندیی خانەدانە بەهێزە ناوخۆییەکانی هاوسەنگ دەکرد کە کۆنترۆڵی دەروازە چیاییەکانیان هەبوو.
ئەم پێکهاتە کۆمەڵایەتییە خۆڕاگریی پاشایەتییەکە ڕوون دەکاتەوە. تەنانەت ئەگەر پایتەخت بکەوتایە یان پاشاکە بکوژرایە (وەک زاربینوس)، پێکهاتەی ناناوەندیی تیرەکان ڕێگەی دەدا بەرگری لە قەڵا چیاییە بێ‌شومارەکانەوە بەردەوام بێت.
زمان و ناسنامە
لە کاتێکدا زمانی بەڕێوەبەریی ڕۆژهەڵاتی نزیک لە نێوان ئارامی و یۆنانیدا دەگۆڕا، خەڵکی کۆردوێن بە زمانێکی ئێرانی دەدووان؛ پێشینە ڕاستەوخۆکەی کوردیی ئەمڕۆ. مێژوونووسە کلاسیکییەکان زۆرجار بۆ پۆلێنکردنیان تووشی کێشە دەبوون و هەندێک جار بەهۆی لێکچوونی زمانەوە لەگەڵ مادەکان یان پارتییەکان دەیانخستنە یەک گرووپ، بەڵام هەمیشە ئاماژەیان بە جیاوازیی تایبەتییان وەک گەلێکی چیانشین دەکرد.
پەیوەندییەکە لەگەڵ مادەکان گرنگییەکی تایبەتی هەیە. سەرچاوە ئەرمەنییەکانی دواتر زۆرجار بە «مار» (مادەکان) ئاماژەیان بە کورد دەکرد. دەکرێت پاشایەتیی کۆردوێن بە یەکێک لە میراتگرە سەرەکییەکانی میراتی مادەکان دوای ڕووخانی ئیمپراتۆریای ماد دابنرێت، کە کولتوور و زمانەکەی لە ئاسایشی چیاکانی زاگرۆسدا دەپاراست.
بەشی V: گواستنەوە بۆ مەسیحیەت و ساڵەکانی دواتر
کاتێک سەدەکان لە پێش زایینەوە چوونە ناو سەردەمی زایینی، کۆردوێن گۆڕانێکی قووڵی ڕۆحانی بەسەردا هات.
دەروازەی مەسیحیەت
کۆردوێن یەکێک بوو لە یەکەمین ناوچەکان کە مەسیحیەتیان پەسەند کرد، زۆر پێش ئەوەی ڕۆما ئایینەکەی بگۆڕێت. بەهۆی نزیکییەکەی لە ئەدیسا و بوونی کۆمەڵگە جوولەکەکان لە ئادیابینی دراوسێ، پەیامی ئینجیل زوو گەیشتە چیاکان.
بنەماڵەی زاقارات، خێزانێکی دیاری خانەدانان لە کۆردوێن، زۆرجار لە ژیاننامە ئایینییە سەرەتاییەکانی پیرۆزاندا باس دەکرێت. ناوچەکە بوو بە قەڵایەکی کڵێسای ڕۆژهەڵات (نەستۆری). ئەم گۆڕینی ئایینە زووە بەشێکی زۆر گرنگی مێژووی کوردە کە زۆرجار پشتگوێ دەخرێت. بۆ چەندین سەدە، بەشێکی بەرچاو لە باپیرانی کورد مەسیحی بوون و کۆردوێن ناوەندێکی ژیانی ڕاهیبایەتی و فێربوونی سریانی بوو.
چیرۆکی قەرداغی پیرۆز، پیرۆزێکی شەڕکەری سەدەی 4، کولتووری جەنگاوریی ناوچەکە نیشان دەدات کە لەگەڵ باوەڕە نوێیەکە تێکەڵ بووە. هەرچەندە قەرداغ زۆرجار بە ئەربێلای نزیک (هەولێر)ەوە پەیوەست دەکرێت، ژینگەی کولتووری هەمانە: شەڕکەرە سەرسەخت و خانەدانەکە ئایینێکی ئاشتی پەسەند دەکات، بەڵام پێگەی پاڵەوانانەی خۆی دەپارێزێت.
داگیرکاریی ساسانی و تواندنەوە
تا سەدەکانی 3 و 4ی زایینی، هاوسەنگیی دەسەڵات دووبارە گۆڕا. ئیمپراتۆریای پارت ڕووخا و ئیمپراتۆریای فارسیی ساسانی جێگای گرتەوە کە ناوەندگەرایی و هێرشبەرێتیی زیاتر تێدا بوو. ساسانییەکان هەوڵیان دەدا هەموو گەلە ئێرانییەکان بخەنە ژێر فەرمانڕەوایییەکی یەکگرتووی ناوەندی و باوەڕی ڕەسمیی زەردەشتی.
لە هەمان کاتدا، ڕۆما دەست‌وپەنجەی لەگەڵ قەیرانە ناوخۆییەکانی خۆی نەرم دەکرد. لەناو سنوورە گۆڕاوەکانی شەڕەکانی ڕۆما و فارسدا، کۆردوێن چەندین جار دەستاودەستی پێ کرا.
داگیرکردنەکەی دیۆکلیتیان (298ی زایینی): ئیمپراتۆری ڕۆمی، دیۆکلیتیان، پەیمانێکی بەدەست هێنا کە بە فەرمی باڵادەستیی ڕۆما بەسەر کۆردوێندا دەناسی. ئەمە سەردەمێکی کاریگەریی بەرزی ڕۆما بوو، کە کولتووری لاتینی لەگەڵ نەریتە کوردییە ڕەسەنەکانی خاکەکە تێکەڵ دەبوو.
لەدەستدانی پارێزگاکان (363ی زایینی): هەڵمەتە کارەساتبارەکەی ئیمپراتۆر یولیانی هەڵگەڕاو بە ڕادەستکردنی کۆردوێن بە ساسانییەکان کۆتایی هات.
لەژێر فەرمانڕەواییی ساسانییەکان، سەربەخۆییی سیاسیی پاشایەتیی کۆردوێن بە هێواشی لاواز بوو. ساسانییەکان پاشا ژێردەستە نیمچەسەربەخۆکانیان نەدەویست؛ ساتراپی وەفاداری تیسفۆنیان دەویست. یەکە سیاسییە جیاوازەکەی «کۆردوێن» دەستی کرد بە کاڵبوونەوە لە تۆمارە بەڕێوەبەرییەکان و ناونانە جوگرافیاییە فراوانترەکانی بەڕێوەبەریی فارسی جێگای گرتەوە.
بەڵام خەڵکەکە ون نەبوون. نەبوون بە فارس. لە چیاکانی خۆیاندا مانەوە و زمان و پێکهاتەکانی تیرەکانیان پاراست. ڕووخانی پاشایەتیی کۆردوێن کۆتاییی نەتەوەی کورد نەبوو؛ تەنها کۆتاییی بەشێکی دیاریکراوی سیاسی بوو.
بەشی VI: بۆچی کۆردوێن ئەمڕۆ گرنگە؟
لە سەردەمی نوێدا، مێژووی کورد زۆرجار بە سیاسی دەکرێت و هێرشی دەکرێتە سەر. ڕژێمەکانی تورکیا، عێراق، ئێران و سووریا لە مێژوودا هەوڵیان داوە نکۆڵی لە بوونی نەتەوەیەکی کوردی بکەن و بە «تورکەکانی چیا» یان «کۆچبەرە کۆچەرەکان» ناویان بەرن.
مێژووی کۆردوێن یەکلاکەرەوەترین ڕەتکردنەوەی ئەم درۆیانەیە.
1. بەڵگەی ڕەسەنبوون لە خاکەکە
بوونی پاشایەتیی کۆردوێن دەیسەلمێنێت کە کورد نوێهاتووی ناوچەکە نین. هۆزی کۆچەر نین کە لە سەدەکانی ناوەڕاستی ئیسلامیدا لە ڕۆژهەڵاتەوە هاتبن. دانیشتووە ڕەسەنەکانی خاکەکەن، بە بوونێکی بەردەوام کە سەرچاوە یۆنانی، ڕۆمی و ئەرمەنییەکان بۆ زیاتر لە 2,000 ساڵ تۆماریان کردووە. خاکی باشووری دەریاچەی وان تەنها «ڕۆژهەڵاتی تورکیا» نییە؛ دڵی مێژووییی گەلی کۆردوێن و کوردە.
2. نەریتێکی دەوڵەتداری
ڕەخنەگران زۆرجار بانگەشە دەکەن کە «کورد هەرگیز دەوڵەتیان نەبووە». کۆردوێن ئەمە ڕەت دەکاتەوە. بۆ چەندین سەدە، کورد پاشایەتییان هەبوو. پاشایان هەبوو کە نامەنووسییان لەگەڵ ڕۆما دەکرد، ژەنەڕاڵیان هەبوو کە فەرمانیان بە سوپاکان دەدا و ئەندازیاریان هەبوو کە شاریان دروست دەکرد. چەمکی خۆبەڕێوەبردنی کوردی داهێنانێکی نوێی نەتەوەپەروەریی سەدەی 20 نییە؛ گەڕانەوەیە بۆ دۆخێکی ئاساییی مێژوویی کە لە سەردەمی کۆندا هەبوو.
3. بەربەستە ستراتیژییەکە
مێژووی کۆردوێن وانەیەکی جیۆسیاسی دەدات کە هێشتا پەیوەندیدارە. کورد هەمیشە «پاسەوانانی دەروازە»ی نێوان ڕۆژهەڵات و ڕۆژئاوا بوون. لە سەردەمی کۆندا ڕۆما و پارت بوون. ئەمڕۆ ناتۆ و هێزە جۆراوجۆرەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستن. وەک ئەوەی ڕۆما هەبوونی کۆردوێن وەک دۆست و هاوپەیمان بە کارێکی ژیرانە دەزانی (وەک لووکولوس کردی)، هێزە نوێیەکانیش باشترە بایەخە ستراتیژییەکەی دۆستایەتیی کورد بناسن.
4. خۆڕاگریی کولتووری
ڕەنگە هاندەرترین لایەنی کۆردوێن مانەوەکەی بێت. ئیمپراتۆریای ڕۆما نەماوە. ئیمپراتۆریای پارت بووەتە تۆز. ساسانییەکان بوونەتە یادەوەری. بەڵام خەڵکی کۆردوێن ــ کورد ــ هێشتا لەوێن. هێشتا لە هەمان چیاکاندا دەژین، بەرهەمی هەمان دۆڵەکان دەگرنەوە و هەمان ڕۆحی سەرسەختی سەربەخۆیییان هەیە.
دەرئەنجام: ئەو بڵێسەیەی هەرگیز نەکوژایەوە
پاشایەتیی کۆردوێن ڕەنگە لەو نەخشانەدا ون بووبێت کە دیپلۆماتە نوێیەکان کێشاویانن، بەڵام هەرگیز لە ڕاستەقینەدا ون نەبوو. هەموو بەردێکی قەڵای فینیک، هەموو دارمێوێکی دۆڵەکانی بۆتان و هەموو دێڕێکی مێژوو کە سترابۆ و زینۆفۆن نووسیویانە، شایەتیی ڕاستییەکی سادە دەدەن: کورد یەکێکە لە شارستانیەتە گەورە و کۆنەکانی ڕۆژهەڵاتی نزیک.
کۆردوێن لە سەردەمێکی توندوتیژدا چرایەکی سەروەری بوو. خاکێک بوو کە باپیرانی کورد ڕووبەڕووی ئیمپراتۆرەکانی ڕۆما و فارس دەوەستان و داوای ڕێزیان دەکرد.
کاتێک سەیری ئەم «پاشایەتییە ونبووە» دەکەینەوە، تەنها وێرانە نابینین. بناغەی نەتەوەیەک دەبینین. زنجیرەیەکی بەرگری و خۆڕاگری دەبینین کە لە تیرهاوێژەکانی کاردوخییەکانەوە تا پێشمەرگەی ئەمڕۆ درێژ دەبێتەوە. پاشایەتیی کۆردوێن تەنها مێژوو نییە؛ پێشەکیی چیرۆکێکە کە هێشتا دەنووسرێت.
سەرچاوەکان بۆ خوێندنەوەی زیاتر:
Xenophon, Anabasis (کتێبەکانی III و IV) ــ سەرچاوەی ڕەسەن دەربارەی کاردوخییەکان.
Strabo, Geography (کتێبی XVI) ــ وەسفێکی وردی گۆردیێن و شارەکانی.
Plutarch, Life of Lucullus ــ گێڕانەوەی پاشا زاربینوس.
Cassius Dio, Roman History ــ گێڕانەوەکانی هەڵمەتە ڕۆمییەکان لە ناوچەکە.
Ammianus Marcellinus, Roman History ــ گێڕانەوە ڕاستەوخۆکانی ناوچەکە لە سەدەی 4ی زایینی.
Mehrdad Izady, The Kurds: A Concise Handbook ــ بۆ شیکردنەوەی پەیوەندیی نێوان کۆردوێن و کوردی ئەمڕۆ.