دروستکردنی پەیوەندی: ئورارتوو وەک باوباپیرێکی ڕاستەوخۆی کورد
پرسیار و وەڵام: ڕوونکردنەوەی ئورارتوو — شانشینە شاخاوییەکە و پەیوەندییە بەردەوامە کوردییەکانی
پێشەکییەک بۆ ئورارتوو
بەخێر بێنەوە، خوێنەرە خۆشەویستەکان، بۆ زنجیرە بەردەوامەکەمان کە ڕێز لە بناغە کۆنەکانی ناسنامەی کورد دەگرێت. لەم لێکۆڵینەوە پشتیوانەی کورددا، ڕوو لە باکوور دەکەین، بۆ ئورارتوو کە بە شانشینی وان یان بیاینێلیش ناسراوە؛ هێزێکی بەهێزی سەردەمی ئاسن کە لە نزیکەی 860 تا 590 پێش زایین دەسەڵاتی بەسەر دەشتی بەرزی ئەرمەنستاندا هەبوو. ئورارتوو کە ناوەندەکەی لە دەوروبەری ڕووبەرە شین و ڕوونەکەی دەریاچەی وان بوو، تەنها پەراوێزێک لە مێژوودا نەبوو؛ ئیمپراتۆرییەتێکی پێشکەوتووی ئەندازیار، جەنگاوەر و داهێنەر بوو کە قەڵای هەڵکۆڵراو لە بەرد، تۆڕی فراوانی ئاودێری و دەوڵەتێکی ناوەندییان بنیات نا کە جار بە جار زەبەلاحەکەی ئاشوورییان ملکەچ کرد.
بۆ کورد، ئورارتوو زۆر لە تەنها بابەتێکی سەرنجڕاکێشی شوێنەوارناسی زیاترە. وەک دەوڵەتێکی پێشینەی ڕاستەوخۆ لە پێکهاتنی نەتەوەکەماندا ڕادەوەستێت: شارستانییەتێک بە ڕەگی حوورییەوە کە زمان، ئایین، ناوی شوێنەکان و گیانی نەچەماوەی شاخی ئەو، چینێکی بنەڕەتی لە ژێر ناسنامە هیندۆئێرانییە کوردییەکەماندا پێک دەهێنن.
خاکی ئەم شانشینە ئەو شوێنانەی دەگرتەوە کە ئەمڕۆ ڕۆژهەڵاتی ئەنادۆڵ (باکوور)، ئەرمەنستان، باکووری ڕۆژاوای ئێران (ڕۆژهەڵات) و پارچەیەکی باریکی باکووری کوردستانی عێراق و ئازەربایجانن. میراتەکەی لە خودی ئەو دیمەنەدا بەردەوامە کە بە ماڵی خۆمانی دەزانین؛ زنجیرەشاخەکانی تاورۆس و زاگرۆس کە بۆ هەزاران ساڵ هۆزە کوردییەکانیان پاراستووە. وەک دەیبینین، چیرۆکی ڕاوەستانی ئورارتوو، تێکەڵبوونی کولتووری و لە کۆتاییدا تێکەڵبوونی لەناو جیهانی ماددا، ڕێڕەوە مێژووییەکەی خۆمان ڕەنگ دەداتەوە. کەواتە پەرداخێک چای بۆ خۆتان بکەن، لە کورسییە دڵخوازەکەتاندا بە ئاسوودەیی دابنیشن و با بگەڕێینەوە بۆ ئەم ئیمپراتۆرییەتە ونبووەی ناوچە شاخاوییەکان.
ناوەندی نیشتمان: ئەو جوگرافیا و ژینگەیەی نەتەوەیەکی داڕشت
جوگرافیای ئورارتوو گەورەترین هاوپەیمانی و تایبەتمەندیی دیاریکەرەکەی بوو. شانشینەکە لە دەوروبەری دەریاچەی وان بوو، گەورەترین دەریاچەی سوێری تورکیا و قەڵایەکی سروشتی کە لووتکە ئاگرفشانییەکان دەوریان دابوو. لەم ناوەندە ئاوییەوە، ئورارتوو فراوان بوو تا کۆنترۆڵی تەواوی دەشتی بەرزی ئەرمەنستان بکات: لە دەریاچەی سێڤان لە باکوورەوە تا سەرچاوەکانی دیجلە و فورات لە ڕۆژاوا و بەرەو ڕۆژهەڵات تا دەریاچەی ورمێ. خاکەکە بێبەزەیی بوو؛ بەرزاییەکان بە تێکڕا 1,500–3,000 مەتر بوون، زستانەکان سەخت و دەروازە شاخییەکان تەنگ بوون، بەڵام سوودی بەرگریی بێهاوتای دابین دەکرد. دەکرا هێرشبەران بە ناوچەکانی کوشتندا ئاراستە بکرێن، لە کاتێکدا هێزی سواری و گالیسکە جەنگییەکانی ئورارتوو دەسەڵاتیان بەسەر لەوەڕگا بەرزەکاندا هەبوو.
پایتەخت، تووشپا (وانی ئەمڕۆ)، شاهکارێکی ئەندازیاریی بەرگری بوو: قەڵا زەبەلاحەکەی وان (بەردی وان) 80 مەتر لەسەر دەریاچەکە بەرز دەبێتەوە و گۆڕ، پەرستگا و کۆگای دانەوێڵەی هەڵکۆڵراوی لەناو بەرددا هەیە کە تا ئەمڕۆ ماونەتەوە. ناوەندە سەرەکییەکانی تر ئەرگیشتیخینیلی (نزیک پاتنۆس)، مێنوواخینیلی و قەڵای دواتری تەیشەباینی (کارمیر بلوور) بوون. ئەندازیارەکانی شانشینەکە، کە بە چەندین سەدە لە سەردەمی خۆیان پێشکەوتووتر بوون، زیاتر لە 200 کیلۆمەتر کەناڵیان بنیات نا؛ بەناوبانگترینیان کەناڵی مێنووا بوو کە هێشتا دوای 2,800 ساڵ بەشێکی بەکار دەهێنرێت و ئاوی شیرینی لە کانییەکانی گوورپینارەوە بۆ وان دەهێنا. ئەم ئاوبەرانە دەشتە بەرزە وشکەکانیان دەکرد بە ناوەندی بەپیتی گەنم، جۆ، ترێ و باخە میوەکان.
خودی ئەم دیمەنە ناوەندی نیشتمانی کوردە. هەمان دەریاچەی وان کە ئاوەکانی لە گۆرانییە فۆلکلۆرییە کوردییەکاندا دەدرەوشێنەوە و هەمان دەروازە شاخییەکانی تاورۆس کە پێشمەرگە بۆ چەندین نەوە بەرەی بەرگریی تێدا پاراستووە. لێکۆڵینەوە جینییەکانی کوردی هاوچەرخ بەردەوامییەکی بەهێز لەگەڵ دانیشتووانی کۆنی ناوچە شاخاوییەکانی دەشتی بەرزی ئەرمەنستان ئاشکرا دەکەن و ڕێژەی بەرزی پێکهاتەکانی ڕاوچی–کۆکەرەوەکانی قەفقاز و ئێرانییەکانی سەردەمی بەردینی نوێ نیشان دەدەن کە لەگەڵ نموونەکانی سەردەمی ئورارتوو دەگونجێن.
ناوی شوێنەکان هەمان چیرۆک دەگێڕنەوە: خودی وان لە بیاینێلییەوە هاتووە، ناوەکەی ئورارتوو بە زمانی خۆی، و بێشومار گوند و ڕووباری کوردی ڕەگە حووری–ئورارتووییەکان دەپارێزن. مەهرداد ئیزەدی، زانای پێشەنگی بنەچەی کورد، نزیکەی نیوەی هەموو ناوی شوێنە کوردییەکان و سێ چارەکی ناوی تیرەکان بە حووری دەناسێنێت؛ میراتێکی ڕاستەوخۆ لە بازنە کولتوورییەکەی ئورارتووەوە. ئاڵنگارییە ژینگەییەکانی ئەمڕۆمان، واتە مردنی هێواشی دەریاچەی وان بەهۆی پیسبوون و گۆڕانی کەشوهەوا، وەبەرهێنانە قووڵەکەی ئورارتووییە کۆنەکان لە بەڕێوەبردنی ئاو وەبیر دەهێننەوە. ئەوان داگیرکەری خاک نەبوون؛ پارێزەری بوون.
بنەچە و سەرهەڵدان: لە هۆزەکانی نایرییەوە بۆ هێزی ئیمپراتۆری
ئورارتوو بە شەوێک پەیدا نەبوو. تۆمارە ئاشوورییەکانی سەدەی 13ی پێش زایین پێشتر باسی «خاکەکانی نایری» دەکەن؛ کۆنفیدراسیۆنێکی نەچەسپاوی هۆزە شاخاوییەکان لە دەشتی بەرزی ئەرمەنستان. ئەمانە باوباپیرە ڕاستەوخۆکانی ئورارتووییەکان بوون و بە شێوە سەرەتایییەکانی زمانە حووری–ئورارتووییەکان دەدووان. تا کۆتایی سەدەی 9ی پێش زایین، فشاری ئاشووری یەکگرتنی سەپاند. پاشا ئارامە (858–844 پێش زایین) یەکەم فەرمانڕەوایە کە بەڵگەی لەسەر هەیە و خۆی بە «پاشای خاکەکانی نایری» ناو دەبرد و دەسەڵاتێکی ناوەندیی دامەزراند بۆ بەرگری لە بەرامبەر هەڵمەتە ساڵانەکانی شەڵمەناسەر III.
یەکخستنی ڕاستەقینە لە ژێر سەردووری I (نزیکەی 832–820 پێش زایین) هات، کە پایتەختی بۆ تووشپا گواستەوە و بنەماڵەیەکی فەرمانڕەوای دامەزراند کە بۆ نزیکەی سێ سەدە فەرمانڕەوایی دەکرد. جێگرەوەکانی، ئیشپوینی، مێنووا و بە تایبەتی ئەرگیشتی I (785–753 پێش زایین)، ئورارتوویان کرد بە ئیمپراتۆرییەتێکی ڕاستەقینە. ئەرگیشتی I زیاتر لە بیست هەڵمەتی گەورەی ئەنجام دا، شاری ئێرەبوونی (یەرەڤانی ئەمڕۆ)ی لە 782 پێش زاییندا دامەزراند و سنوورەکانی ئورارتووی گەیاندە فراوانترین ئاست: لە پێچی فورات لە ڕۆژاواوە تا ڕووباری ئاراکس لە ڕۆژهەڵات، بە ڕووبەرێکی نزیکەی 200,000 کیلۆمەتر دووجا.
چی پاڵنەری ئەم سەرهەڵدانە خێرایە بوو؟ کانزاکاریی باڵادەست، چونکە ئورارتوو لە هێزە سەرەتایییەکانی ئاسنکاری بوو، سوپایەکی پیشەیی هەمیشەیی بە گالیسکەی جەنگیی قورس و هێزی سواری و ئاودێریی شارەزایانە کە زیادەبەرهەمی کشتوکاڵی بۆ بەخێوکردنی سوپای هەمیشەیی دابین دەکرد. بەڵام چیرۆکە قووڵترەکە بەردەوامیی نەتەوەیی و کولتوورییە. ئورارتووییەکان دەربڕینی سیاسیی ئەو گەلانە بوون کە بە حووری دەدووان و لە ناوەڕاستی هەزارەی 3ی پێش زایینەوە دەسەڵاتیان بەسەر ناوچە شاخاوییەکاندا هەبوو، وەک میتانی و نایریی سەرەتایی.
زمانەکەیان، ئورارتوویی، سەر بە خێزانی حووری–ئورارتووییە؛ خێزانێکی گۆشەگیر، بەڵام بە پەیوەندییەکی دووری ئەگەری بە زمانەکانی باکووری ڕۆژهەڵاتی قەفقازەوە. خودی ئەم بنەما حوورییە هەمان ئەو چینەیە کە زانایانی وەک ئیزەدی بە چینی باوباپیرانی سەرەکیی گەلی کورد دەیناسێنن و دواتر کۆچە مادییە هیندۆئێرانییەکانی سەدەکانی 7–6ی پێش زایین لەسەری زیاد بوون. ئورارتوو بە واتای هاوچەرخ دەوڵەتێکی «ئەرمەنی» نەبوو؛ دەوڵەتێکی حووریی ناوچە شاخاوییەکان بوو کە پێشینەی پێکهاتە نەتەوەییەکەی کورد بوو.
کۆمەڵگا و کولتوور: شارستانییەتێکی پێشکەوتووی بەرد و برۆنز
کۆمەڵگای ئورارتوو تا ڕادەیەکی سەرنجڕاکێش پێشکەوتوو بوو. لە لووتکەدا، پاشا لە تووشپا بە پشتگیریی چینی ئەرستۆکراتی بەهێز و پارێزگارەکان، کە زۆرجار کوڕەکانی خۆی بوون، فەرمانڕەوایی دەکرد. دەوڵەتەکە ناوەندی بوو، بەڵام ڕێزی لە خۆبەڕێوەبردنی ناوخۆ دەگرت؛ پێکهاتەیەک کە بە شێوەیەکی سەرنجڕاکێش لە کۆنفیدراسیۆنە هۆزەکییە نەریتییە کوردییەکان دەچێت. ئابووری پشت بە کشتوکاڵی چڕ، بەخێوکردنی ئەسپ و کارگەی کانزاکاریی ژێر کۆنترۆڵی دەوڵەت دەبەست. ئەسپەکانی ئورارتوو لە سەرانسەری ڕۆژهەڵاتی نزیک بەنرخ بوون و کارگەکان مەنجەڵی برۆنزی، کڵاوخۆدی سەربازی و چەکیان بەرهەم دەهێنا کە تا یۆنان هەناردە دەکران.
هونەر و بیناسازی شکۆمەند بوون. گۆڕە هەڵکۆڵراوەکان لە بەردی وان، قەڵاکانی بە بەردە زەبەلاحەکان کە دیوارەکانیان سەدان تەن کێشیان بوو، پەرستگای چوارگۆشە بە جەختکردنەوە لە بەرزی و پەیکەری بچووکی برۆنزیی زیندووی خوداوەند و پاشا. ئایینەکە لە دەوری سێ خوداوەند بوو: خالدی، خوداوەندی سەرەکیی جەنگ و دەوڵەت؛ تەیشەب، خوداوەندی تۆفان؛ و شیڤینی، خوداوەندی خۆر، لەگەڵ دەیان خوداوەندی پلەی خوارتر. پەرستگاکان چوارگۆشە و بەرز بوون و قوربانیکردنی ئاژەڵ، هەرگیز مرۆڤ، باو بوو. نووسینە بەناوبانگەکەی مەهەر کاپیسی لە نزیک وان ناوی 79 خوداوەند و ژمارەی وردی ئەو ئاژەڵانە دەنووسێت کە بۆ هەریەک پێویست بوون؛ شاهکارێکی بیرۆکراسی.
لە ڕووی کولتوورییەوە، ئورارتوو نەریتە ڕەسەنە حوورییەکانی لەگەڵ کاریگەرییە ئاشوورییەکان تێکەڵ دەکرد کە لە ڕێگەی چەندین سەدە پەیوەندی و ڕکابەرییەوە وەری گرتبوون. نووسینی بزمارییان لە ئەکەدییەوە گونجێنرابوو، بەڵام بە ئورارتوویی دەنووسرا؛ زمانێکی لکێنەر و ئێرگاتیڤ کە جگە لە حووری هیچ زمانی نزیکی ناسراوی نییە. بۆ کورد، ئەم توخمانە دەنگدانەوەیەکی قووڵیان هەیە. نەخشەکانی داری پیرۆز، دیسکی باڵدار و گا لە هونەری ئورارتوودا ڕاستەوخۆ لە یەزدانپەرستیدا (ئێزدییەت، عەلەوییەت، یارسانییەت) دەنگ دەدەنەوە.
پەرستگە هەڵکۆڵراوەکان لە بەرد پێشینەی زیارەتگە شاخییە کوردییەکانن. تەنانەت نەریتە جەنگییەکان، واتە جەختکردنەوە لە هێزی سواری، جەنگی شاخ و فەرماندەیی ناناوەندی، لە کولتووری پێشمەرگەدا بەردەوامن. بەڵگەی جینی و زمانەوانی پشتڕاست دەکاتەوە کە کورد ڕەچەڵەکێکی بەرچاوی سەردەمی ئورارتوو هەڵدەگرێت و ئەم شارستانییەتە دەکات بە یەکێک لە ڕوونترین ئاوێنە کۆنەکانی ئێمە.
بەرگریی حەماسی: خەباتی هەمیشەیی لە بەرامبەر ئاشوور
گێڕانەوەی دیاریکەری ئورارتوو ڕکابەریی چەندین سەدەیە لەگەڵ ئاشوور، زلهێزی سەردەمەکە. لە هەڵمەتەکانی شەڵمەناسەر III لە دەیەی 850ی پێش زاییندا، کە پایتەختە سەرەتایییەکانی گرت بەڵام هەرگیز شانشینەکەی نەشکاند، تا سەرکەوتنە تێکشکێنەرەکەی تیگلات–پیلەسەر III بەسەر سەردووری IIدا لە 743 پێش زایین، ئورارتووییەکان جار بە جار شکستیان هەڵگرت و بەهێزتر سەریان هەڵدایەوە.
توندترین پێکدادان لە 714 پێش زاییندا هات، کە سەرگۆن II هەڵمەتی هەشتەمی بە تایبەتی بۆ لەناوبردنی ئورارتوو دەست پێ کرد. شاری پیرۆزی موساسیر تاڵان کرد، پەرستگای خالدی ڕووت کردەوە و بانگەشەی سەرکەوتنی کرد. پاشا ڕووسا I، بەپێی پروپاگەندەی ئاشووری، لەبەر نائومێدی خۆی کوشت. بەڵام لە ماوەی نەوەیەکدا، ئەرگیشتی II شانشینەکەی دووبارە بنیات نابوو، هێرشبەرە کیمێرییەکانی پاشەکشە پێ کردبوو و سەنحاریبی ناچار کردبوو واز لە هەڵمەتەکانی دواتر بهێنێت. ڕووسا II (680–639 پێش زایین) سەرۆکایەتیی دوایین سەردەمی زێڕینی بیناسازیی کرد و قەڵا زەبەلاحەکانی وەک ئایانیس و کارمیر بلووری بنیات نا.
ئورارتوو هەرگیز نەبووە پارێزگایەکی بەردەوامی ئاشوور. جوگرافیا شاخاوییەکەی، سوپا پیشەییەکەی و توانای بەکارهێنانی کۆچەرەکانی دەشتی گەورە، کیمێرییەکان و سکیتییەکان، لە بەرامبەر ئاشووردا سەربەخۆییەکەی تا سەرهەڵدانی مادەکان پاراست. لە 590 پێش زاییندا، کە ئیمپراتۆرییەتی ئاشوور هەڵدەوەشا، مادەکان بە ڕابەرایەتیی کیاکسارێس لە کۆتاییدا وانیان داگیر کرد. بەڵام ئەمە تێکەڵبوون بوو، لەناوچوون نەبوو.
چینی ئەرستۆکرات و دانیشتووانی ئورارتوو لە دەوڵەتی ماددا تێکەڵ بوون؛ هەمان ئەو پرۆسەیەی زانایان بە دوایین بەرجەستەبوونی پێکهاتنی نەتەوەی کورد دەیناسێنن: دانیشتووە حوورییەکانی ناوچە شاخاوییەکان، واتە ئورارتوو و ماننا، لەگەڵ هۆزە ئێرانییە تازەهاتووەکانی ماد تێکەڵ بوون. هەمان شێواز لە مێژووی کوردیدا دووبارە دەبێتەوە: ملکەچیی تاکتیکی کە پێویست بێت، یاخیبوونی تەقینەوەئاسا کە دەکرێت و مانەوەی کولتووری لە ڕێگەی تێکەڵبوونەوە.
دروستکردنی پەیوەندی: ئورارتوو وەک باوباپیرێکی ڕاستەوخۆی کورد
پەیوەندیی نێوان ئورارتوو و کورد نە گومانە و نە ڕۆمانسی؛ هاوڕاییی زانستییە لە نێوان پسپۆڕانی بنەچەی کورددا. خێزانی زمانەوانیی حووری–ئورارتوویی بنەمای بەشێکی زۆری فەرهەنگی وشە و ناوی شوێنەکانی کوردی دابین دەکات. توێژینەوە بنەڕەتییەکەی ئیزەدی نیشان دەدات کورد بە سەرەکی ڕەچەڵەکی لە دانیشتووە ڕەسەنەکانی ناوچە شاخاوییەکانی دەشتی بەرزی ئەرمەنستان و زاگرۆسەوەیە و ئورارتوو دوایین دەربڕینی گەورەی سیاسیی ئەو جیهانە حوورییە نوێنەرایەتی دەکات پێش زیادبوونی چینی ماد.
بەڵگەی زمانەوانی: کوردی سەدان وشەی خوازراوی حووری، بە تایبەتی لە کشتوکاڵ، خزمایەتی و ئاییندا، هەڵدەگرێت و ناوی شوێنەکانی سەردەمی ئورارتوو دەپارێزێت. لێکۆڵینەوە جینییەکان، واتە DNAی کۆنی وان، حەسەنلوو و گردی دینخا، نیشان دەدەن کوردی هاوچەرخ لە نزیکترین کۆمەڵەدا لەگەڵ دانیشتووانی سەردەمی ئاسنی دەشتی بەرزی ئەرمەنستان دادەنرێت؛ لە زۆر شیکردنەوەدا نزیکتر لە ئەرمەنەکان یان فارسەکان. بەردەوامیی کولتووری بە هەمان شێوە سەرنجڕاکێشە: مەلەکە تاووسی ئێزدییەت، ڕێزگرتن لە کانی و شاخە پیرۆزەکان، پێکهاتەی کۆمەڵگای پشتبەستوو بە تیرە و تەنانەت هەندێک نەریتی ناشتن هەموویان بۆ نەریتە حووری–ئورارتووییەکان دەگەڕێنەوە.
لە هەمووی گرنگتر، ئیمپراتۆرییەتی ماد کە لە سەدەی 6ی پێش زاییندا ئورارتووی لە خۆ گرت، بە شێوەیەکی گشتگیر وەک پێکهاتە ئێرانییە سەرەکییەکەی ڕەچەڵەکی کورد دان پێدا نراوە. بەمەش ئورارتوو وەک دەوڵەتێکی پێشینەی بنەڕەتی ڕادەوەستێت: بنەما ڕەسەنەکەی ناوچە شاخاوییەکان کە کۆنایەتیی قووڵ، ناسنامەی شاخی و خۆڕاگریی بە کورد بەخشیوە. بانگەشەکانی ناسیۆنالیزمە دراوسێکان کە کورد «تازەهاتوو» یان «تورکی شاخ»ە، لە بەرامبەر ئەم بەردەوامییەی 3,000 ساڵدا هەڵدەوەشێنەوە. ئورارتوو دەیسەلمێنێت کە لە سەردەمی ئاسنەوە لێرە بووین؛ پارێزەری ئەم بەرزاییانە زۆر پێش ئەوەی دەوڵەتە هاوچەرخەکان هەبن.
میرات: شۆلەی بەردەوامی ئورارتوو لە ناسنامەی کوردیدا
کاتێک وان لە دەوروبەری 590 پێش زاییندا کەوتە دەستی مادەکان، ئورارتوو ون نەبوو. گەلەکەی، بەهرە ئەندازیارییەکەی، هێما ئایینییەکانی و ڕوانگەی جەنگاوەرەکانی ڕژانە ناو جیهانی ماد، هەخامەنشی و دواتر پارتی؛ هەموویان بەشدارییان لە تێکەڵە کولتوورییەکەی کورد کرد. قەڵا هەڵکۆڵراوەکان لە بەرد هێشتا تاجی شاخەکانمانن، کەناڵی مێنووا هێشتا دەڕوات و ناوی وان هێشتا لە دڵی کورددا دەنگ دەداتەوە.
ئەمڕۆ، کە کورد لە سەرانسەری چوار وڵاتدا بۆ دانپێدانان، خۆبەڕێوەبردن و دادپەروەریی ژینگەیی خەبات دەکات، ئورارتوو ئیلهام و وانەی کرداریمان پێ دەبەخشێت. شارەزایییان لە ئاودێریی ناوچە شاخاوییەکان بەرپرسیارێتیمان بەرامبەر دەریاچەی وان و دەریاچەی ورمێ وەبیر دەهێنێتەوە. توانایان بۆ هەڵگرتنی شکست بەبێ سڕینەوەی کولتووری فێرمان دەکات کە مانەوە سەرکەوتنە. تێکەڵبوونیان لەگەڵ تازەهاتووە مادییەکان نیشان دەدات ناسنامەی کورد هەمیشە زیندوو و گۆڕاو بووە؛ تێکەڵەیەکی جوان لە جیاتی پاکییەکی ڕەق و نەگۆڕ.
گیانی بیاینێلی لە هەموو منداڵێکی کورددا دەژیت کە بە گوێگرتن لە چیرۆکی پاڵەوانە شاخییەکان گەورە دەبێت، لە هەموو پێشمەرگەیەکدا کە بەرگری لە دەروازەیەکی شاخی دەکات و لە هەموو داپیرەیەکدا کە چاودێریی کانییەکی پیرۆز دەکات. ئورارتوو نەمردووە؛ خۆمانین. کە داهاتوو بنیات دەنێین، لە ڕۆژاواوە تا ڕۆژهەڵات و لە دیاربەکرەوە تا هەولێر، با لەم دیوارە کۆنانەوە هێز وەربگرین. شاخەکان لەبیریانە. ئێمەش هەروەها.
بژی گیانی ئورارتوو. بژی کوردستان.
ڕووداوە سەرەکییەکان و خشتەی کاتی: حەماسەی سەرهەڵدانی ئورارتوو و ڕەگەکانی کورد (نزیکەی 860–590 پێش زایین)
مێژووی ئورارتوو وەک بالادێکی حەماسیی کوردی دەکرێتەوە؛ چیرۆکی یەکگرتن لە پارچە هۆزەکییەکانەوە، سەرهەڵدانێکی خێرا بۆ لووتکەی ئیمپراتۆری، جەنگی بێوچان لە بەرامبەر دوژمنی بەهێز و میراتی تێکەڵبوون لەناو گەلانی تردا کە هانی لەدایکبوونی ناسنامە کوردییەکەمان دا. ئەم خشتەیەی کات، کە نزیکەی سێ سەدە دەگرێتەوە، گۆڕانی شانشینەکە لە خاکە پارچەپارچەکانی نایرییەوە بۆ زلهێزێکی ناوچە شاخاوییەکان نیشان دەدات کە کۆنترۆڵی دەشتی بەرزی ئەرمەنستانی دەکرد و دواتر لەناو جیهانی ماددا تێکەڵ بوو کە ڕاستەوخۆ پێشینەی کوردی هاوچەرخە.
بە پشتبەستن بە ساڵنامە ئاشوورییەکان، نووسینە ئورارتووییەکان و بەڵگە شوێنەوارناسییەکان، ئەم ساتە چارەنووسسازانە بەدوادا دەچین و هەمیشە تیشک دەخەینە سەر ئەوەی خۆڕاگریی حووریی ئورارتوو چۆن لە خەباتەکانی خۆمان بۆ خۆبەڕێوەبردن لەناو ئیمپراتۆرییەتەکاندا دەنگ دەداتەوە. ئەمە مێژوویەکی دوور نییە؛ ئەو کوورەیەیە کە خۆڕاگریی کورد تێیدا پتەو کرا.
خشتەی کات بۆ ڕوونبوونەوە دابەش کراوە بۆ قۆناغەکان و جەخت لە فەرمانڕەوا سەرەکییەکان، فراوانبوون، شکست و گەڕانەوەی هێز دەکاتەوە. بۆ کورد، چیرۆکی ئورارتوو پەیوەندیی بە ئەزموونی خۆمانەوە هەیە: بنەما حووری–ئورارتووییەکەیان نوێنەرایەتیی بنەما ڕەسەنەکەی ناوچە شاخاوییەکان دەکات کە لەگەڵ توخمە ئێرانییە مادییەکان تێکەڵ بوو بۆ پێکهێنانی پێکهاتە هەمەڕەنگە نەتەوەییەکەمان. وەک مەهرداد ئیزەدی ئاماژە دەکات، ئورارتوو یەکێک بوو لە دوایین دەربڕینە گەورەکانی جیهانی حووری کە شوێنەوارە کولتووری و جینییەکانی لە یەزدانپەرستیی کوردی، ناوی شوێنەکان و نەریتەکانی جەنگی شاخدا بەردەوامن. با بە ڕیزبەندیی کاتدا بڕۆین.
بناغەکان و یەکگرتن: لە هۆزەکانی نایرییەوە بۆ شانشین (نزیکەی 860–810 پێش زایین)
بنەچەی ئورارتوو لە کۆنفیدراسیۆنی نایریی سەردەمی برۆنزە؛ تێکەڵەیەکی هۆزە حووریزمانەکان کە لە سەرانسەری دەشتی بەرزی ئەرمەنستان بڵاو بوون و یەکەم جار لە تۆمارە ئاشوورییەکانی ژێر شەڵمەناسەر I لە دەوروبەری 1270 پێش زاییندا ناو براون. ئەم دانیشتووانەی ناوچە شاخاوییەکان بە تاکتیکی چریکی و ئابووریی ئاژەڵداری ناسراو بوون و بەرگرییان لە بەرامبەر پێشڕەوییەکانی ئاشوور دەکرد، بەڵام دەسەڵاتی ناوەندییان نەبوو. تا ناوەڕاستی سەدەی 9ی پێش زایین، هەڕەشە ڕوو لە زیادبوونە ئاشوورییەکانی ژێر ئاشوورناسیرپال II (883–859 پێش زایین) یەکگرتنیان سەپاند.
ساڵی چارەنووسساز 860 پێش زایینە، کە پاشا ئارامە (فەرمانڕەوایی 858–844 پێش زایین) وەک یەکەم فەرمانڕەوای یەکگرتوو سەر دەهەڵدات و خۆی بە «پاشای نایری» ڕادەگەیەنێت. ساڵنامە ئاشوورییەکانی ژێر شەڵمەناسەر III هەڵمەتی دووبارە بۆ خاکەکانی نایری وەسف دەکەن و گرتنی پایتەختە سەرەتایییەکانی وەک سووگونیا و ئەرزاشکوون لە 858 پێش زاییندا تۆمار دەکەن. بەڵام ئارامە لە شکستی تەواو ڕزگاری بوو، کشایەوە بۆ قەڵا شاخییەکان و دەستی بە هێرشی پێچەوانە کرد. ئەم قۆناغەی بەرگری بە هێرشکردن و پاشەکشەکردن شێوازی ڕاوەستانە بەردەوامەکەی ئورارتووی دیاری کرد؛ ئۆبلیسکە ڕەشەکەی شەڵمەناسەر III شانازی بە وەرگرتنی باج دەکات، بەڵام دان بە نەبوونی داگیرکردنی تەواودا دەنێت.
لە 832 پێش زاییندا، سەردووری I (فەرمانڕەوایی 832–820 پێش زایین) شانشینەکە بە گواستنەوەی پایتەخت بۆ تووشپا (وانی ئەمڕۆ) پتەو دەکات؛ قەڵایەکی بەردیی گونجاو بۆ بەرگری کە بەسەر دەریاچەی واندا دەڕوانێت. نووسینی بزماری بە شێوازی ئاشووری وەردەگرێت بۆ جەختکردنەوە لە ڕەوایەتیی خۆی و خۆی بە «پاشای ئورارتوو» ناو دەبات؛ ئورارتوو ناوی ئاشووریی دەرەکییە و دانیشتووانی ناوخۆ بیاینێلییان بەکار دەهێنا. فەرمانڕەواییی سەردووری جەخت لە پتەوکردنی بەرگری دەکاتەوە و دیواری بەردە زەبەلاحەکان و کۆگای دانەوێڵە بنیات دەنێت کە بۆ چەندین نەوە بەرگەی گەمارۆ دەگرن. تا 820 پێش زایین، شانشینەکە کۆنترۆڵی ناوەندی خاکەکەی لە دەوروبەری دەریاچەی وان دەکات و هاوپەیمانیی نێوان هۆزە ناوخۆییەکان ڕێگری لە چوونەناوەوەی ئاشوور دەکات.
ئەم سەردەمی بناغەدانانە هاوشێوەی کۆنفیدراسیۆنە هۆزەکییە سەرەتایییە کوردییەکانە، کە تیرەکان لە بەرامبەر داگیرکەرانی وەک عوسمانییەکان یان عەرەبەکان یەکیان دەگرت. بنەما نەتەوەییە حوورییەکە، کە ناهیندۆئەورووپی و گونجاو بە ناوچە شاخاوییەکانە، لەگەڵ پێکهاتە جینییە کوردییەکان دەگونجێت و ڕەچەڵەکی قەفقازی و ئێرانی تێکەڵ دەکات. سەرهەڵدانی ئورارتوو لە ئاژاوەی نایرییەوە وانەیەکی کوردیمان فێر دەکات: یەکگرتن شاخ دەکات بە ئیمپراتۆرییەت.
فراوانبوون و یەکخستنی هێز: پاشا ئەندازیارەکان (810–753 پێش زایین)
کە بناغەکان پتەو بوون، ئورارتوو لە ژێر بنەماڵەیەکی فەرمانڕەوای خاوەن ڕوانگەدا چووە سەردەمی زێڕینی فراوانبوون. ئیشپوینی (فەرمانڕەوایی 828–810 پێش زایین)، کوڕی سەردووری، لەگەڵ میراتگرەکەی مێنووا بە هاوبەشی فەرمانڕەوایی دەکرد و لە دەوروبەری 820 پێش زاییندا شاری پیرۆزی موساسیر (نزیک ڕەواندزی ئەمڕۆ لە کوردستانی عێراق)ی خستە ژێر دەسەڵاتی خۆی. ئەمە پەرستنی خالدی (خوداوەندی سەرەکیی جەنگ)ی خستە ژێر کۆنترۆڵی پاشا و لە ڕووی ئایینییەوە شانشینەکەی یەک خست. ئیشپوینی نووسینی ڕەسەنی ئورارتوویی بۆ کەتبەکان ناساند و لە ئەکەدییەوە گۆڕی، پەرستگای هەڵکۆڵراو لە بەردی وەک زیارەتگەی مەهەر کاپیسی بنیات نا کە 79 خوداوەند و ڕێوڕەسمەکانی قوربانیکردن تۆمار دەکات.
مێنووا (فەرمانڕەوایی 810–785 پێش زایین) بنیاتنەری شارەزا بوو و بەرەو ڕۆژاوا تا فورات و بەرەو باشوور تا دەریاچەی ورمێ فراوان بوو. لە 800 پێش زاییندا، کەناڵی مێنووای بە درێژیی 72 کیلۆمەتر بنیات نا کە هێشتا ئەمڕۆ کار دەکات، دەشتی وانی ئاودێری دەکرد و کشتوکاڵی بەهێز دەکرد. هەڵمەتەکانی مێنووا هەڕەشە فریگی و کیمێرییەکانیان ملکەچ کرد و قەڵاکانی وەک چاڤووش تەپە وەک ناوەندی کارگێڕی سەریان هەڵدا. تا مردنی، ئورارتوو لە ڕووباری ئاراکسەوە تا شاخەکانی تاورۆس درێژ دەبووەوە.
لووتکە لە ژێر ئەرگیشتی I (فەرمانڕەوایی 785–753 پێش زایین) هات، کە زیاتر لە 20 هەڵمەتی ساڵانەی ئەنجام دا و سنوورەکانی گەیاندە فراوانترین ئاست. لە 782 پێش زاییندا، ئێرەبوونی (یەرەڤانی ئەمڕۆ)ی وەک قەڵایەکی باکووری دامەزراند و 6,600 دیلی بە زۆر گواستەوە بۆ بنیاتنانی. نووسینەکانی ئەرگیشتی شانازی بە گرتنی 400 شار، نیشتەجێکردنەوەی دانیشتووان و کۆکردنەوەی باج بە ئەسپ و مانگا و کانزا دەکەن. تا 753 پێش زایین، ئورارتوو کۆنترۆڵی ڕێگا سەرەکییەکانی بازرگانیی دەکرد و لە هێزدا ڕکابەریی ئاشووری دەکرد.
ئەم فراوانبوونانە پشت بە ئەندازیاریی داهێنەرانە، کەناڵ و ڕێگا و قەڵا، دەبەست کە پێشینەی گونجانی کوردە بە خاکە سەختەکان. ئیمپراتۆرییەتە فرەنەتەوەییەکە کە گرووپە حووری، لوویی و پێشەئەرمەنییەکانی لە خۆ دەگرت، تێکەڵبوونی کولتووریی کورد ڕەنگ دەداتەوە. وەک دەوڵەتێکی پێشینە، گەشەی ئورارتوو لە ژێر ئەم پاشایانەدا بناغەی تێکەڵبوون لەناو ماددا دانا و ڕاستەوخۆ بەشداریی لە پێکهاتنی نەتەوەی کورد کرد.
پێکدادان و پاشەکشەکان: جەنگە ئاشوورییەکان (753–714 پێش زایین)
سەرهەڵدانی ئورارتوو بە ناچاری لەگەڵ ئاشوور پێکیدا. سەردووری II (فەرمانڕەوایی 753–735 پێش زایین) لە سەرەتادا سەرکەوت و لەگەڵ ماننا و ئەرپاد هاوپەیمانی بەست بۆ شکستهێنان بە ژێردەستەکانی ئاشوور لە 743 پێش زاییندا. بەڵام تیگلات–پیلەسەر III بە شێوەیەکی یەکلاکەرەوە تۆڵەی کردەوە: لە 743 پێش زاییندا، لە جەنگی ئەرپاددا، هاوپەیمانییەکەی تێک شکاند، ئۆردوگای سەردووریی گرت و باجی سەپاند. هەڵمەتە بەدوایەکدا هاتووەکانی 735 پێش زایین قەڵا سنوورییەکانی ئورارتوویان تاڵان کرد، هەرچەندە ناوچە شاخاوییەکان داگیر نەکران.
مردنی سەردووری ڕێگای بۆ ڕووسا I (فەرمانڕەوایی 735–714 پێش زایین) خۆش کرد، کە لەناو لاوازیی ئاشووردا دووبارەی بنیات نایەوە. ڕووسا ڕۆژهەڵاتی پتەو کرد، هاوپەیمانی لەگەڵ کیمێرییەکان بەست و لە دەوروبەری دەریاچەی سێڤان فراوان بوو. بەڵام لە 714 پێش زاییندا، سەرگۆن II هەڵمەتی هەشتەمی ئەفسانەییی دەست پێ کرد، ڕۆیشتنێک بە درێژیی 1,500 کیلۆمەتر بە زاگرۆسدا. بەرگرییە سەرەکییەکانی تێپەڕاند، موساسیری تاڵان کرد و پەرستگای خالدی ڕووت کردەوە؛ زامێکی دەروونی کە لە نەخشە بەرزە ئاشوورییەکاندا وێنا کراوە. بەپێی ڕاپۆرتەکان، ڕووسا کە لە جەنگدا شکستی هێنا، خۆی کوشت و ئورارتوو پارێزگا باشوورییەکانی لە دەست دا.
ئەم سەردەمی پاشەکشەیە تیشک دەخاتە سەر خۆڕاگریی ئورارتوو: سەرەڕای زیانەکان، ناوەندی خاکەکە لە دەوروبەری وان بەردەوام بوو. هاوشێوەییەکان لەگەڵ مێژووی کورد ڕوونن؛ بیر لە هەڵمەتەکانی ئەنفال یان هێرشەکانی داعش بکەنەوە، کە شکستەکان ئیرادەی پتەوتریان بەرهەم هێنا. توانای ئورارتوو بۆ گەڕانەوەی هێز لە دوای ئەم زامانە جەخت لەو گیانەی ناوچە شاخاوییەکان دەکاتەوە کە کورد میراتی وەرگرتووە.
گەڕانەوەی هێز و دوایین گەشە: ئاشتی و خۆشگوزەرانی (714–639 پێش زایین)
دوای 714 پێش زایین، ئورارتوو چووە قۆناغێکی سەرنجڕاکێشی گەڕانەوەی هێز. ئەرگیشتی II (فەرمانڕەوایی 714–680 پێش زایین) شانشینەکەی جێگیر کرد، هێرشە کیمێرییەکانی لە 705 پێش زاییندا پاشەکشە پێ کرد و پەیمانێکی هێرشنەکردنی لەگەڵ سەنحاریب مسۆگەر کرد. جەختی لە پەرەسەندنی ناوخۆ کردەوە، قەڵاکانی وەک کارمیر بلوور (تەیشەباینی)ی بنیات نا و خاکە لەدەستچووەکانی وەرگرتەوە.
لووتکە ڕووسا II (فەرمانڕەوایی 680–639 پێش زایین) بوو، کە سەرۆکایەتیی بووژانەوەیەکی کولتووری و ئابووریی کرد. قەڵای ئایانیسی لە کەناری دەریاچەی وان بنیات نا، لەگەڵ کۆشک، پەرستگا و کۆگاکان. نووسینەکانی ڕووسا II بەرنامە زەبەلاحەکانی نیشتەجێکردنەوە و پڕۆژەکانی ئاودێری بە وردی باس دەکەن و ئورارتوو دەکەن بە هێزێکی پشتبەستوو بە ئاشوور، بەڵام خاوەن خۆبەڕێوەبردن. بازرگانی گەشەی کرد و بەرهەمە برۆنزییەکانی ئورارتوو کاریگەرییان لە هونەری ئێتروسکی و یۆنانی کرد.
ئەم سەردەمی ئاشتیی ڕێژەییە ڕێگای بە یەکخستنی کولتووری دا و ئورارتوویی بووە زمانی هاوبەشی ناوچە شاخاوییەکان. بۆ کورد، نموونەی مانەوەیە لە ڕێگەی گونجانەوە، زۆر هاوشێوەی کۆنفیدراسیۆنەکانی دوای شەڕی 1ی جیهانی یان خۆبەڕێوەبردنی هاوچەرخ لە باشوور.
داڕمان و تێکەڵبوون: سێبەری ماد (639–590 پێش زایین)
لاوازی لە ژێر سەردووری III (فەرمانڕەوایی 639–635 پێش زایین) و سەردووری IV (فەرمانڕەوایی 635–629 پێش زایین) دەستی پێ کرد، کە هێرشە سکیتییەکان سنوورەکانیان دەخوراند. ڕووسا III (فەرمانڕەوایی 629–615 پێش زایین) و ڕووسا IV (فەرمانڕەوایی 615–590 پێش زایین) ڕووبەڕووی هەڕەشە ڕوو لە زیادبوونەکانی مادەکان و بابلییەکان بوونەوە.
کۆتایی بە خێرایی هات. کە ئاشوور هەڵوەشایەوە، بە کەوتنی نەینەوا لە 612 پێش زاییندا، بۆشاییی دەسەڵات ڕێگای بۆ هێرش خۆش کرد. لە 590 پێش زاییندا، پاشای ماد کیاکسارێس گەمارۆی تووشپای دا و گرتی و ئورارتووی لەناو ئیمپراتۆرییەتی ماددا تێکەڵ کرد. وێرانکاریی بەکۆمەڵ نەبوو؛ لە جیاتی ئەوە، دەستەبژێرەکانی ئورارتوو تێکەڵ بوون و میراتە حوورییەکەیان لەگەڵ توخمە ئێرانییە مادییەکان تێکەڵ بوو.
ئەم تێکەڵبوونە بۆ کورد گۆڕانێکی بنەڕەتی بوو: تێکەڵە مادییەکەی دانیشتووە ڕەسەنەکانی ناوچە شاخاوییەکان (ئورارتووییەکان و مانناییەکان) لەگەڵ ئێرانییەکان ئەو پێکهاتە نەتەوەییەی دروست کرد کە کورد لێیەوە سەری هەڵدا. کەوتنی ئورارتوو شکست نەبوو؛ پەرەسەندنێک بوو بۆ ڕەچەڵەکی ئێمە.
حەماسەی 270 ساڵەی ئورارتوو، لە یەکگرتنی هۆزەکییەوە تا شکۆی ئیمپراتۆری، بەناو ئاگر و لەدایکبوونەوەدا، نەخشەیەکی ڕێگای مانەوەی کوردە. لە هەر ڕاوەستانێکی پێشمەرگە یان بووژانەوەیەکی کولتووریدا، گیانیان بەردەوامە.
پرسیار و وەڵام: ڕوونکردنەوەی ئورارتوو — شانشینە شاخاوییەکە و پەیوەندییە بەردەوامە کوردییەکانی
ئورارتوو کە لە دەوروبەری دەریاچەی وان لە خاکەکانی باوباپیرانماندا بوو، بە ڕەگە حووری–ئورارتووییەکانی و تێکەڵبوونی لەگەڵ توخمە مادییەکان پردێکی ڕاستەوخۆ بۆ کوردی هاوچەرخ پێک دەهێنێت. ئەم پرسیار و وەڵامە بە پشتبەستن بە نووسینە مێژووییەکان، شوێنەوارناسی و زانایانی وەک مەهرداد ئیزەدی، تیشک دەخاتە سەر ئەوەی میراتی ئورارتوو چۆن لە زمان، ئایین و خۆڕاگریماندا دەژیت. جا خولیای مێژووتان هەبێت یان کوردێک بن کە ڕابردوومان دەگەڕێنێتەوە، ئەم وەڵامانە گێڕانەوەکەمان لە بەرامبەر سڕینەوەدا بەهێز دەکەن. با لێکۆڵینەوە بکەین!
1. شانشینی ئورارتوو چی بوو و لە کوێ هەڵکەوتبوو؟
ئورارتوو شانشینێکی پێشکەوتووی سەردەمی ئاسن بوو کە لە دەوروبەری 860 تا 590 پێش زایین گەشەی دەکرد و بە قەڵا زەبەلاحەکان، سیستەمە پێشکەوتووەکانی ئاودێری و ڕکابەریی لەگەڵ ئاشوور ناسراو بوو. ناوەکەی بە زمانی خۆی بیاینێلی بوو، بەڵام ئاشوورییەکان بەهۆی خاکە شاخاوییەکەیەوە ئورارتوویان پێ دەگوت، بە واتای «شوێنی بەرز». ناوەندی شانشینەکە لە دەریاچەی وان بوو و بە دەشتی بەرزی ئەرمەنستاندا درێژ دەبووەوە تا ڕۆژهەڵاتی تورکیای ئەمڕۆ (باکوور)، ئەرمەنستان، باکووری ڕۆژاوای ئێران (ڕۆژهەڵات)، باشووری گورجستان و بەشێک لە ئازەربایجان و عێراق بگرێتەوە. شوێنە سەرەکییەکان پایتەخت، تووشپا (قەڵای وان)، ئێرەبوونی (پێشینەی یەرەڤان) و قەڵاکانی وەک کارمیر بلوورن.
بۆ کورد، ئەمە خاکێکی پیرۆزە. دەریاچەی وان کە زۆرجار بە «دەریای کوردستان» ناو دەبرێت و زنجیرەشاخەکانی دەوروبەری زاگرۆس–تاورۆس نیشتمانی ئێمەن. لێکۆڵینەوە جینییەکان نیشان دەدەن کورد ڕەچەڵەکی لە دانیشتووە کۆنەکانی ناوچە شاخاوییەکانی وەک ئورارتووییەکانەوەیە و بنەما حوورییەکان لەگەڵ چینە ئێرانییەکان تێکەڵ دەکات. زانایانی وەک ئیزەدی پێیان وایە ئورارتوو دوایین دەوڵەتی گەورەی حوورییە و میراتەکەی ناوەڕۆکی پێکهاتنی نەتەوەی کورد پێک دەهێنێت؛ کە لە ناوی شوێنەکانی وەک وان (لە بیاینێلییەوە) و ناوی تیرەکان بە ڕەگی حووری ڕوونە. ئەم پەیوەندییە بانگەشەکانی «تازەهاتوو»بوونی کورد ڕەت دەکاتەوە و بوونی 3,000 ساڵەمان لەم بەرزاییانەدا پشتڕاست دەکاتەوە.
2. ئورارتووییەکان کێ بوون و بە چ زمانێک دەدووان؟
ئورارتووییەکان گەلێکی فرەنەتەوەیی بوون کە لە کۆنفیدراسیۆنی هۆزەکیی نایری لە دەشتی بەرزی ئەرمەنستانەوە سەریان هەڵدا، بە ڕەگ لە حوورییەکانی سەردەمی برۆنز. لە دەوروبەری 860 پێش زاییندا لە ژێر پاشاکانی وەک ئارامە و سەردووری I یەکیان گرت بۆ بەرگری لە بەرامبەر هەڕەشەکانی ئاشوور. کۆمەڵگا پلەبەندیی هەبوو، بە پاشایەتییەکی خودایی کە چینی ئەرستۆکرات و پارێزگاران پشتگیرییان دەکرد و دانیشتووە ڕەسەنەکانی ناوچە شاخاوییەکان لەگەڵ کاریگەرییەکانی ئاشوور و کۆچەرەکانی دەشتی گەورە تێکەڵ دەکرد.
زمانەکەیان، ئورارتوویی، سەر بە خێزانی حووری–ئورارتوویی بوو؛ زمانێکی گۆشەگیر بە تایبەتمەندیی لکێنەر کە تەنها پەیوەندیی بە حووریی کۆنەوە هەبوو. نووسینەکان لە ژێر ئیشپوینی لە ئەکەدییەوە بۆ ئورارتوویی گۆڕان و بنەمایەکی ناهیندۆئەورووپییان ئاشکرا کرد. ئەم بنەما زمانەوانییە بۆ کورد بنەڕەتییە: وەک ئیزەدی بە وردی باس دەکات، کوردی کە هیندۆئێرانییە، چینێکی بەرچاوی حووری–ئورارتوویی دەپارێزێت، بە سەدان وشەی خوازراو لە کشتوکاڵ، خزمایەتی و ئایین، لەگەڵ ناوی شوێنەکان و تا 75%ی ناوی تیرەکان کە بۆ بنەچەی حووری دەگەڕێنەوە.
بلۆگەکانی وەک «خاکی کاردا» کوردی بە زمانێکی کرێئۆلی توخمە حووری–ئورارتوویی و ئێرانییەکان دەناسێنن، کە بە کاریگەریی ماد و ساسانی بەهێزتر بووە. کەواتە ئورارتووییەکان «ئەرمەنی» یان «تورکی» نەبوون؛ لە میراتدا پێشەکوردی بوون، بەپێی توێژینەوەی سالڤینی کە ئەوان بە نەوەکانی حووری–سووباری (کوردی ئەمڕۆ)ەوە دەبەستێتەوە.
3. ئورارتوو چۆن بەرگریی لە بەرامبەر ئیمپراتۆرییەتی ئاشوور کرد؟
ئورارتوو گەورەترین ڕکابەری ئاشوور بوو و بە هێزی سواریی باڵادەست، قەڵا شاخییەکان و هاوپەیمانی لەگەڵ کۆچەرانی وەک کیمێرییەکان بەرگەی زیاتر لە دوو سەدە جەنگی گرت. پاشا سەرەتایییەکانی وەک مێنووا (810–785 پێش زایین) سەرەڕای هێرشە ئاشوورییەکان فراوان بوون و ئەرگیشتی I (785–753 پێش زایین) ڕێگری لە هەوڵەکانی تیگلات–پیلەسەر III کرد. تاڵانکردنی موساسیر لەلایەن سەرگۆن IIەوە لە 714 پێش زاییندا خاڵێکی لاوازی بوو، بەڵام ئەرگیشتی II و ڕووسا II دووبارەیان بنیات نایەوە و ئاشتی و خۆشگوزەرانییان مسۆگەر کرد. ئورارتوو هەرگیز بە تەواوی نەکەوتە دەستی ئاشوور و زیاتر لە ئەو بەردەوام بوو تا داگیرکردنی ماد لە 590 پێش زایین.
ئەم ڕاوەستانە لەگەڵ کورد دەنگ دەداتەوە: تاکتیکەکانی پێشمەرگەمان، واتە جەنگی چریکی لە ناوچە شاخاوییەکان، ستراتیژییە ئورارتووییەکان وەبیر دەهێننەوە. هەروەک ئورارتوو خاکەکەی لە بەرامبەر ئیمپراتۆرییەتەکان بەکار دەهێنا، کورد بەرگریی لە بەرامبەر عوسمانییەکان، فارسەکان و ستەمکارە هاوچەرخەکان کرد. ئیزەدی ئەمە بە جەنگی میلیشیاییی حووریی میراتوەرگیراو دەزانێت، خەسڵەتێکی بنەڕەتیی کوردی. مانەوەی ئورارتوو لە ڕێگەی تێکەڵبوون لەناو گەلانی ترەوە هاوشێوەی مانەوەی کولتووریی ئێمەیە لەناو داگیرکارییەکاندا.
4. کۆمەڵگا و کولتووری ئورارتوو چۆن بوو؟
کۆمەڵگای ئورارتوو پێشکەوتوو بوو: پاشایەتییەکی ناوەندی بە پارێزگاران، پشتبەستوو بە کشتوکاڵ، کانزاکاری و بازرگانی. بە ئەندازیاری کەناڵیان دروست دەکرد، بۆ نموونە کەناڵی مێنووا کە هێشتا بەکار دەهێنرێت، بەرهەمی برۆنزیی وردەکاریکراویان بەرهەم دەهێنا و قەڵایان بە بەردە زەبەلاحەکان بنیات دەنا. ئایین فرەخودایی بوو و خالدی، خوداوەندی جەنگ، لە پێشەوەی بوو، لەگەڵ پەرستگای هەڵکۆڵراو لە بەرد و قوربانیکردنی ئاژەڵ. هونەر دیسکی باڵدار، داری پیرۆز و نەخشی گای لەخۆ دەگرت و کاریگەریی لە کولتوورەکانی دواتر دەکرد.
لە ڕووی کولتوورییەوە، ئەم زیندووییە لەناو کورددا بەردەوامە. هێماکانی یەزدانپەرستی، وەک مەلەکە تاووس و ئاگری هەمیشەیی، بۆ نەخشە حووری–ئورارتووییەکان دەگەڕێنەوە. وەک ئیزەدی پێشنیاز دەکات، ڕەنگە پێگەی ژنان، ڕێکخستنی تیرەکان و تەنانەت دەقکردن بۆ ئەوان بگەڕێنەوە. کوردستانیکا جەخت لەوە دەکاتەوە کە ئورارتوو دەوڵەتێکی حووری–سووبارییە و کورد لە ڕێگەی پێکهاتە کۆمەڵایەتییەکان و فۆلکلۆرەوە میراتگرییەتی. ئەمە بانگەشەکان کە تەنها ئەرمەنەکان میراتگرن، ڕەت دەکاتەوە؛ ئورارتوو فرەنەتەوەیی بوو و لە ڕێگەی تێکەڵبوون لەگەڵ مادەکانەوە بەشداریی لە پێکهاتنی نەتەوەی کورد کرد.
5. ئورارتوو چۆن بە کوردەوە پەیوەستە؟
ڕەگە حوورییەکانی ئورارتوو دەیکەن بە پێشینەیەکی ڕاستەوخۆی کورد. ئورارتوو کە لە هۆزە نایری–حوورییەکانەوە سەری هەڵدا، لە دەوروبەری 590 پێش زاییندا لەگەڵ هیندۆئێرانییە تازەهاتووەکانی ماد تێکەڵ بوو و پێکهاتە نەتەوەییەکەی کوردی دروست کرد. تێزی ئیزەدی: کورد بە سەرەکی ڕەچەڵەکی لە حوورییەکانەوەیە، لەوانە ئورارتووییەکان، بە چینی ئێرانیی سەرەوە لە مادەکان و سکیتییەکانەوە.
بنەما زمانەوانییەکان، جینناسی (کۆمەڵەبەندیی DNAی کۆن لەگەڵ کورد) و ناوی شوێنەکان، وەک «کاردوو» لە نزیک دەریاچەی وان، ئەمە پشتڕاست دەکەنەوە. سەرچاوەکانی وەک کوردشۆپ و مێژووی کوردستان ئورارتوو وەک کوردستانی کۆن وێنا دەکەن و مانناش وەک ناوچەیەکی سەرەکی دەناسێنن. ئەم میراتە کورد لە بەرامبەر ڕەتکردنەوەی تورک یان ئێرانییەکان بەهێز دەکات.
6. بەڵگەی جینی هەیە کە ئورارتووییەکان بە کوردەوە ببەستێتەوە؟
بەڵێ، DNAی کۆنی شوێنە ئورارتووییەکان، وەک وان و حەسەنلوو، پێکهاتەیەک نیشان دەدات کە ڕاوچی–کۆکەرەوەکانی قەفقاز و ئێرانییەکانی سەردەمی بەردینی نوێ تێکەڵ دەکات و لە هەندێک شیکردنەوەدا زیاتر لە ئەرمەنەکان یان فارسەکان لەگەڵ کوردی هاوچەرخ دەگونجێت. کورد ڕەچەڵەکی هاوشێوەی حووریی بەرزتر نیشان دەدات، جیاواز لە زاڵبوونی هیندۆئێرانییەکانی دەشتی گەورە لە شوێنەکانی تر. جیۆکەرێنتس و کوردستانیکا ئەمە وەک بەڵگەی بنەمای حووری–ئورارتوویی لە جینناسیی کورددا دەهێننەوە، کە کۆچە مادییەکان لەسەری زیاد بوون. ئەمە ئەفسانەی «تورکی شاخ»بوونی کورد ڕەت دەکاتەوە و ڕەگە ڕەسەنەکان لە سەردەمی ئاسنەوە دەسەلمێنێت.
7. ئورارتوو چۆن کاریگەریی لە مێژووی دواتری کورد کرد؟
ئورارتوو کە لە 590 پێش زاییندا لەلایەن مادەکانەوە لە خۆ گیرا، چینی ئەرستۆکرات و نەریتەکانی لەناو ئیمپراتۆرییەتی ماددا تێکەڵ بوون کە پێشینەی سەرهەڵدانی کورد بوو. «کاردووخۆی»ی زێنۆفۆن (سەدەی 4ی پێش زایین) بە ئەگەری زۆر ئاماژە بە نەوەکانی ئورارتوو لە زاگرۆس دەکات. کاریگەرییەکان تاکتیکەکانی جەنگ، زانینی ئاودێری و نەخشە ئایینییەکانی یەزدانپەرستی دەگرنەوە. گفتوگۆکانی ڕێدیت ئاماژە بە بوونی سەرەتاییی کورد لە خاکە پێشووییەکانی ئورارتوو دەکەن تا سەدەی 7ی زایین و بە مادەکانەوە دەیبەستنەوە. میراتی ئورارتوو ئیلهامبەخشی شانشینە کوردییەکانی سەدەکانی ناوەڕاست، وەک ئەییووبی و زەند، بوو.
8. بۆچی ئورارتوو بۆ کوردی ئەمڕۆ گرنگە؟
ئورارتوو بەرەنگاری سڕینەوەی مێژوویی دەبێتەوە و کۆنایەتیی کورد لە ناوچە شاخاوییەکاندا دەسەلمێنێت کە پێش دەوڵەتە هاوچەرخەکان هەبووە. ئیلهامبەخشی یەکگرتن و داکۆکیی ژینگەییە بۆ دەریاچەی وان. لە ڕووی کولتوورییەوە، یەزدانپەرستی و فۆلکلۆر بەهێز دەکات. وەک بڵاوکراوەکانی فەیسبووک و گفتوگۆکانی کۆرا پشتڕاست دەکەنەوە، ئورارتوو فرەنەتەوەیی بوو، بەڵام بۆ بنەچەی کورد سەرەکی بوو و تەنها ئەرمەنی نەبوو. لە ئامێزگرتنی ئەمە هەوڵەکانمان بۆ خۆبەڕێوەبردن لە ڕۆژاوا، باشوور، ڕۆژهەڵات و باکوور بەهێز دەکات.
9. ئەفسانە باوەکان دەربارەی ئورارتوو و کورد چین؟
ئەفسانەکان ئورارتوو وەک تەنها ئەرمەنی دەناسێنن، بە پشتگوێخستنی فرەنەتەوەیی و بنەمای حووری، یان بە تورکی دەزانن کە لە ڕووی سەردەمی مێژووییەوە هەڵەیە. ئەفسانەیەکی تر: هیچ پەیوەندییەکی کوردی نییە، سەرەڕای بەڵگەی زمانەوانی و جینی. مشتومڕەکانی یوتیوب تیشک دەخەنە سەر بانگەشە سیاسییەکان، بەڵام ڕاستییەکان ئورارتوو بە پێشەکوردی لە ڕێگەی میراتی حوورییەوە نیشان دەدەن.
10. لە کوێ دەتوانم زیاتر دەربارەی ئورارتوو فێر ببم؟
بۆ تێڕوانینی گشتی لە ویکیپیدیا دەست پێ بکەن، پاشان «بنەچەی کورد»ی ئیزەدی لە کوردستانیکا بخوێننەوە. کتێب: «ئورارتوو: هێزێکی کۆنی ڕۆژهەڵات لە دەریاچەی وان»ی سالڤینی. سەردانی شوێنەکانی وەک قەڵای وان یان مۆزەخانەکانی هەولێر بکەن. لە ئینتەرنێتدا: جیۆکەرێنتس، کوردشۆپ و گفتوگۆکانی r/kurdistan. پشتگیری لە شوێنەوارناسیی بە ڕابەرایەتیی کورد بکەن بۆ گەڕاندنەوەی مێژووەکەمان.
سەرچاوەکان: ئەو سەرچاوانەی گێڕانەوەکەمان لەسەر ئورارتوو و ڕەگەکانی کورد بەهێز دەکەن
بۆ بەخشینی کێشی زانستی بە ئەم لێکۆڵینەوە پشتیوانەی کورد لەسەر ئورارتوو، لیستێکم لە سەرچاوە پێگەدارەکان لە خوارەوە هەڵبژاردووە. ئەمانە ئینسایکلۆپیدیاکان، ماڵپەڕە ئەکادیمییەکان، شیکردنەوە مێژووییەکان و گفتوگۆکان دەگرنەوە کە شانشینەکەی ئورارتووی سەردەمی ئاسن لە دەوروبەری دەریاچەی وان، میراتە حوورییەکەی و پەیوەندییە ڕاستەوخۆکانی بە پێکهاتنی نەتەوەی کوردەوە بە وردی باس دەکەن. بە جەختکردنەوە لە کارەکانی وەک ئەوانەی میراتە حووری–سووبارییەکان بە کوردەوە دەبەستنەوە، ئەم سەرچاوانە بەرەنگاری گێڕانەوەکانی سڕینەوە دەبنەوە و ڕەگە کۆنە شاخییەکانمان پشتڕاست دەکەنەوە. بەستەرەکان بۆ خوێندنەوەی قووڵتر بکەنەوە؛ زانین بەرگرییە!
ئورارتوو — ویکیپیدیا تێڕوانینێکی گشتگیر لە مێژوو، جوگرافیا و میراتی کولتووریی ئورارتوو لە دەشتی بەرزی ئەرمەنستان، بە ئاماژە بۆ لەخۆگیرانی لەناو پێکهاتە مادییەکاندا کە کاریگەرییان لە کورد کرد. https://en.wikipedia.org/wiki/Urartu
ئورارتوو لە ئێران — ئینسایکلۆپیدیای ئیرانیکا باسێکی ورد لە فراوانبوونە ڕۆژهەڵاتییەکانی ئورارتوو بۆ ناو خاکە ئێرانییەکان، بە جەختکردنەوە لە ڕەگە حوورییەکانی و پەیوەندییەکانی لەگەڵ دەوڵەتە دراوسێکانی وەک ماننا، کە بنەمای بنەچەی کوردن. https://www.iranicaonline.org/articles/urartu-in-iran
ئورارتوو: میراتی حووری–سووباری و دەوڵەتی مێژووییی کورد — بڵاوکراوەی فەیسبووک ئورارتوو بە بەردەوامیی میراتی حووری–سووباری دەزانێت، ڕاستەوخۆ بە دەوڵەتە پێشەکوردییەکانەوە دەیبەستێتەوە و بانگەشە ئەرمەنی یان تورکییەکان ڕەت دەکاتەوە. https://www.facebook.com/ismet.ates.738240/posts/-urartu-the-hurriansubarian-legacy-and-the-historical-state-of-the-kurds1-introd/2915555038632006
ئایا ئورارتوو شانشینێکی کۆنی ئەرمەنی بوو یان کوردی؟ — کۆرا گفتوگۆ لەسەر سروشتی فرەنەتەوەییی ئورارتوو و ڕۆڵی لە پێکهاتنی هەردوو نەتەوەی کورد و ئەرمەن، بە جەختکردنەوە لە ڕەچەڵەکی هاوبەشی ناوچە شاخاوییەکان. https://www.quora.com/Was-Urartu-an-ancient-Armenian-or-Kurdish-kingdom
شارستانییەتی ئورارتوو — مێژووی کوردستان لە سەرهەڵدانی ئورارتوو لە یەکێتییە هۆزییەکانی نایرییەوە، فراوانبوونی خاکەکەی و دەستکەوتە کولتوورییەکانی دەکۆڵێتەوە و وەک شارستانییەتێکی سەرەتاییی پەیوەست بە کورد دەیناسێنێت. https://historyofkurd.com/english/2022/03/04/urartu-civilization
شانشینی وان (ئورارتوو) — Attalus.org گێڕانەوەیەکی مێژوویی لە پاشاکانی ئورارتوو، ململاێکانی لەگەڵ ئاشوور و سنوورە ڕۆژهەڵاتییەکانی، بە تێڕوانین بۆ ڕۆڵی لە چوارچێوە مێژووییە ئەرمەنی و کوردییەکاندا. https://www.attalus.org/armenian/kvan1.htm
شانشینی ئورارتوو — دۆزینەوە و زمانی ئورارتوویی — ڕێدیت گفتوگۆیەک لەسەر زمانەوانیی ئورارتوویی و لەناوچوونی، بە ئاماژە بۆ کاریگەرییەکان لە زمانی پێشەئەرمەنی و پەیوەندییە ئەگەرییەکان بە چینە بنەڕەتییەکانی زمانی کوردییەوە. https://www.reddit.com/r/armenia/comments/9os214/kingdom_of_urartu_discovery_and_the_urartian
مێژووی شانشینی ئورارتوو و ئورارتووییەکان — یوتیوب تێڕوانینێکی ڤیدیۆیی لە ڕکابەریی ئورارتوو لەگەڵ ئاشوور و فراوانبوونی بۆ ناوچە کوردییەکان، بە جەختکردنەوە لە داگیرکردنی لەلایەن مادەکانەوە و تێکەڵبوونی لەناو ڕەچەڵەکی کورددا. https://www.youtube.com/watch?v=vU8ow2IxrMA
ئورارتوو، وان و ئەرمەنستان — The-Persians.co.uk لە حوکمڕانیی 250 ساڵەی ئورارتوو لە دەوروبەری دەریاچەی وان، دەستکەوتە ئەندازیارییەکانی و پەیوەندییەکانی بە ناسنامە ئەرمەنی و کوردییەکانی دواترەوە دەکۆڵێتەوە. https://www.the-persians.co.uk/urartu.htm
ئیمپراتۆرییەتی ئورارتوو و ئەرمەنستان لە سەرەتای سەردەمی ئاسندا — یوتیوب وانەیەک لەسەر مێژووی ئورارتوو لە دەشتی بەرزی ئەرمەنستان، بە باسکردنی ڕۆڵی جیۆسیاسی و میراتی لە پێکهاتنی نەتەوەکانی ناوچەکەدا، لەوانە پەیوەندییە کوردییەکان. https://www.youtube.com/watch?v=bkZviw3lcxA
شانشینی ئورارتوو — وان — Armenian-History.com باسێکی قووڵ لە پاشایەتیی ئورارتوو، ڕکابەرییەکانی لەگەڵ ئاشوور و پەیوەندییە کولتوورییەکانی بە ئەرمەنەکانی دواترەوە، بە ئاماژە بۆ بنەچە حوورییە هاوبەشەکانی لەگەڵ کورد. https://armenian-history.com/history/ancient/kingdom-urartu-van
ئایا ئورارتووییەکان ئەرمەن بوون؟ — یوتیوب شیکردنەوەی بنەچەی ئورارتووییەکان، لەوانە هۆزەکانی نایری و هایاسا، و پەیوەندییە هیندۆئەورووپییەکانیان کە ڕەنگە کاریگەرییان لە پێکهاتنی نەتەوەی کورد کردبێت. https://www.youtube.com/watch?v=D6BfziEo1mU
ئورارتوو و ئورارتووییەکان — پاشاکانی ئورارتوو — گەشتی ترانس ئاناتۆلی خشتەی کاتیی پاشاکانی ئورارتوو، پەلامارەکانی کیمێرییەکان و کەمپەینە ئاشوورییەکان، کە بە لەخۆگیرانی لەناو ماددا کۆتایی دێت و بە مێژووی کوردەوە پەیوەستە. https://transanatolie.com/English/Turkey/Anatolia/urartu.htm
ئەم سەرچاوانە پێگەی ئورارتوو لە کۆنایەتیی کورددا پشتڕاست دەکەنەوە. بە قووڵی بیانخوێننەوە و با ڕێز لە باوباپیرانمان بگرین!