پێشەکی
شەڕی دژی دەوڵەتی ئیسلامیی عێراق و سووریا (داعش) یەکێک بوو لە ململانێ دیاریکەرەکانی سەرەتای سەدەی بیست و یەکەم. بۆ گەلی کورد، هەم قەیرانێکی هەڕەشە بۆ بوون بوو و هەم ساتێکی دەستکەوتی سەربازیی بێوێنە. لە نێوان 2014 و 2019دا، هێزە کوردییەکان لە دوو بەرەی سەرەکیدا، پێشمەرگە لە عێراق و هێزە دیموکراتییەکانی سووریا (هەسەدە) بە سەرکردایەتیی یەپەگە/یەپەژە لە سووریا، شەڕیان کرد و لە کۆتاییدا بەهێزترین سوپای جیهادییان تێکشکاند کە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی نوێ هەرگیز بینیبێتی.
شەڕەکە بە کارەسات دەستی پێ کرد. لە حوزەیرانی 2014دا، داعش بە باکووری عێراقدا پەرەی سەند و موسڵ، تکریت و ڕووبەرێکی فراوانی خاکی گرت، لە کاتێکدا سوپای عێراق داڕما. لە ماوەی چەند هەفتەیەکدا، داعش هێرشێکی بۆ ناوچەکانی ژێر کۆنترۆڵی کورد دەست پێ کرد، هەڕەشەی لە هەولێر کرد و جینۆسایدی دژی دانیشتووانە ئێزدییەکانی شنگال ئەنجام دا. لە سووریا، داعش شاری کوردیی کۆبانیی گەمارۆ دا، لە شەڕێکدا کە بووە خاڵی وەرچەرخانێکی جیهانی. بەدوای ئەوەدا هەڵمەتێکی چەندساڵەی ماندووکەر هات کە شەڕڤانە کوردەکان، زۆرجار لە ڕووی چەکەوە لاوازتر و بە سەرچاوەی کەمتر و لە نێوان دەوڵەتە دوژمنکارەکاندا گیراو، شار بە شار ئازادیان کرد؛ لە شنگالەوە بۆ مەنبج، ڕەقە و باغۆز.
ئەم وتارە هەموو ڕەوتی شەڕی کورد دژی داعش لە هەردوو عێراق و سووریادا دەگرێتەوە، لە شۆکی سەرەتایی 2014ەوە تا تێکشکانی خەلافەت لە ڕووی خاکەوە لە ئازاری 2019 و لێکەوتە ئازاربەخشەکانی دوای ئەوە، لەوانە قەیرانی ڕیفراندۆمی سەربەخۆیی کوردستان لە 2017.
ناوەڕۆک
کەوتنی موسڵ و بەرەی پێشەوەی کورد
کۆمەڵکوژیی شنگال و جینۆسایدی ئێزدییەکان
پێکهاتنی هێزە دیموکراتییەکانی سووریا
شەڕە سەرەکییەکان لە عێراق: بەنداوی موسڵ، کەرکووک و مەخموور
شەڕەکانی مەنبج، تەبقە و ڕێگای ڕەقە
قەیرانی ڕیفراندۆمی کوردستان لە 2017
ڕووداوە سەرەکییەکان و هێڵی کات
سەرهەڵدانی داعش
دەوڵەتی ئیسلامیی عێراق و سووریا لە وێرانەکانی یاخیبوونی عێراق لە دوای 2003ەوە سەری هەڵدا. گرووپەکە لە سەرەتادا بە قاعیدە لە عێراق ناسرابوو، بە سەرکردایەتیی ئەبوو موسعەب زەرقاوی، و بە چەندین قۆناغی گۆڕاندا تێپەڕی پێش ئەوەی ئەبووبەکر بەغدادی لە حوزەیرانی 2014دا لە مزگەوتی گەورەی نووری لە موسڵ خەلافەت ڕابگەیەنێت. لە لووتکەی هێزیدا، داعش خاکێکی کۆنترۆڵ دەکرد کە قەبارەکەی نزیکەی نیوەی شانشینی یەکگرتوو بوو، لە ڕۆژهەڵاتی سووریاوە تا ڕۆژئاوای عێراق دەکشا و ملیۆنان کەسی لەژێر لێکدانەوەیەکی دڕندانەی شەریعەتی ئیسلامیدا بەڕێوە دەبرد.
توانای سەربازیی گرووپەکە بەهێز بوو. بڕێکی زۆر گەورەی ئامێری سەربازیی دابینکراوی ئەمریکای دەستبەسەر داگرتبوو کە سوپای داڕماوی عێراق بەجێی هێشتبوو، لەوانە ئۆتۆمبێلی زرێپۆش، تۆپخانە و چەکی دژەفڕۆکە. لە ڕیزەکانیدا ئەفسەرە سەربازییە بەعسییە پێشووترە شارەزاکان لە پاڵ هەزاران شەڕڤانی بیانیی ڕاکێشراو لە سەرانسەری جیهان هەبوون. بەکارهێنانی سۆشیال میدیا بۆ پڕوپاگەندە و ڕاکێشانی ئەندام بێپێشینە بوو و ئامادەیی بۆ ئەنجامدانی تاوانی بەکۆمەڵ، لەوانە سەربڕین، خاچدان، کۆیلایەتیی سێکسی و پاکتاوی ڕەگەزی، ترسی لە شوێنەکانی زۆر دوور لە مەیدانی شەڕیش بڵاو دەکردەوە.
کەوتنی موسڵ و بەرەی پێشەوەی کورد
لە 10ی حوزەیرانی 2014دا، شەڕڤانەکانی داعش هێرشیان کردە سەر موسڵ، دووەم گەورەترین شاری عێراق. بەپێی خەمڵاندنەکان، 800 تا 1,500 چەکدار هێزێکی عێراقیی نزیکەی 30,000 کەسیی پارێزگاریی شارەکەیان تێک شکاند و بوونە هۆی یەکێک لە بەرچاوترین داڕمانە سەربازییەکانی مێژووی نوێ. دوای کەوتنی موسڵ، تکریت، بەیجی و بەشێکی زۆری پارێزگاکانی ئەنبار و نەینەوا گیران. فیرقەکانی باکووری سوپای عێراق بە کردار لە بوون کەوتن.
لەگەڵ کشانەوەی دەوڵەتی عێراقدا، هێزەکانی پێشمەرگەی هەرێمی کوردستان بوونە هێزی زەمینیی سەرەکیی بەرەنگاریی داعش بە درێژایی بەرەیەک کە زیاتر لە 1,000 کیلۆمەتر دەکشا. پێشمەرگە چووە ناو ناوچە جێناکۆکەکان، لەوانە کەرکووک کە لەمێژ بوو داوایان دەکرد، و ئەو بۆشاییەی پڕ کردەوە کە سوپای پاشەکشێی عێراق بەجێی هێشتبوو. بەڵام خودی پێشمەرگەش هێزەکانیان بۆ ئەو بەرە فراوانە کەم دەهاتن، لە ڕووی کەرەستەوە بۆ شەڕی ئاسایی دژی دوژمنێکی خاوەن تانک و تۆپخانە لاواز بوون و بەسەر پێکهاتەکانی فەرماندەیی پارتی و یەکێتیدا دابەش بووبوون.
لە 7ی ئابی 2014دا، هێزەکانی داعش تا کەمتر لە 40 کیلۆمەتر لە هەولێرەوە، پایتەختی هەرێمی کوردستان، پێشڕەوییان کرد. باراک ئۆباما، سەرۆکی ئەمریکا، لە هەمان ڕۆژدا مۆڵەتی هێرشی ئاسمانیی دا؛ ئەوە دەستپێکی دەستێوەردانی سەربازی بە سەرکردایەتیی ئەمریکا بوو کە لە پشتگیریی هێزە زەمینییە کوردییەکان لە هەردوو بەرەی عێراق و سووریادا یەکلاکەرەوە دەبوو.
کۆمەڵکوژیی شنگال و جینۆسایدی ئێزدییەکان
لە 3ی ئابی 2014دا، داعش هێرشی کردە سەر قەزای شنگال لە پارێزگای نەینەوا، شوێنی گەورەترین کۆبوونەوەی کوردە ئێزدییەکان لە عێراق. هێزەکانی پێشمەرگە کە لە ناوچەکەدا جێگیر بوون، بەبێ ئەوەی شەڕێکی بەردەوام بکەن، کشانەوە؛ بڕیارێک کە هێشتا جێی مشتومڕێکی زۆر قووڵە. هەزاران خێزانی ئێزدی بێپارێزەر بەجێ هێڵدران.
ئەوەی بەدوایدا هات جینۆساید بوو. شەڕڤانەکانی داعش بە شێوەیەکی ڕێکخراو پیاوانیان لە ژنان و منداڵان جیا کردەوە. پیاوان و کوڕە گەورەترەکان بە تەقەی بەکۆمەڵ ئیعدام کران. ژنان و کچان وەک کۆیلەی سێکسی بردران، بەسەر شەڕڤانەکاندا دابەش کران و لە سەرانسەری خاکی ژێر دەستی داعشدا بازرگانییان پێوە کرا. نەتەوە یەکگرتووەکان خەمڵاندوویەتی کە نزیکەی 5,000 ئێزدی کوژراون، لە کاتێکدا لە نێوان 4,200 و 10,800 کەس ڕفێنراون یان بە دیلی گیراون. نزیکەی 500,000 ئێزدی ئاوارە بوون. هەزاران کەس بۆ چیای شنگال هەڵاتن، کە لەوێ لە گەرمای ئابدا بەبێ خواردن، ئاو یان پەناگە گەمارۆ دران.
قەیرانی سەر چیای شنگال بووە هۆی دەستێوەردانی نێودەوڵەتی. ئەمریکا، شانشینی یەکگرتوو و هاوبەشەکانی تری هاوپەیمانی، پێداویستییە مرۆییەکانی فریاکەوتنیان لە ئاسمانەوە فڕێ دا. بە شێوەیەکی یەکلاکەرەوە، شەڕڤانانی پەکەکە و یەپەگەی سووریا لە ڕۆژئاواوە تێپەڕین و ڕێڕەوێکی مرۆییان بەناو چیاکاندا کردەوە؛ ئەوە ڕێگای دا دەیان هەزار ئێزدی بۆ شوێنی سەلامەت لە سووریا هەڵبێن و پاشان بچنە ناو هەرێمی کوردستان. ئەم ئۆپەراسیۆنەی ڕزگارکردن یەکەم هاوکاریی گرنگی یەپەگە–پەکەکە بوو لەسەر خاکی عێراق و پێگەیەکی دامەزراند کە دواتر بووە هۆی پێکهاتنی یەکەکانی بەرخۆدانی شنگال (یەبەشە).
جینۆسایدی ئێزدییەکان لەلایەن نەتەوە یەکگرتووەکان، پەرلەمانی ئەورووپا و ژمارەیەکی زۆر حکومەتی نیشتمانییەوە بە فەرمی دانپێدانرا. زۆرجار لە بیرەوەریی بەکۆمەڵی ئێزدییەکاندا بە جینۆسایدی 74ەم ناوی دەبرێت؛ ئاماژەیەک بۆ مێژووی درێژی چەوساندنەوەی ئەم کۆمەڵگەیە.
گەمارۆی کۆبانی
گەمارۆی کۆبانی (عەین عەرەب) گرنگترین شەڕ لە جەنگی دژی داعشدا بوو و ئەو ساتە بوو کە هێزە کوردییەکانی لە بابەتێکی ناوچەییەوە گۆڕی بۆ هاوپەیمانێکی جیهانی. لە نیوەی ئەیلوولی 2014ەوە، داعش نزیکەی 4,000 شەڕڤانی بە پشتگیریی تانک، تۆپخانە و هاوێژەری ڕۆکێت لە سێ لای شاری بچووکی سنووریی کوردیی سووریا کۆ کردەوە. زیاتر لە 130,000 هاووڵاتیی مەدەنی بە سنووری تورکیادا هەڵاتن، کاتێک داعش دەیان گوندی دەوروبەری داگیر کرد.
بەرگریکەرانی یەپەگە و یەپەژە، کە لە سەرەتادا تەنها چەند سەد کەس بوون، لە بارودۆخێکی زۆر نالەباردا شەقام بە شەقام شەڕیان کرد. شەڕەکە لە لای تورکیایی سنوورەوە لە تەلەڤزیۆنە نێودەوڵەتییەکاندا بە زیندوویی پەخش دەکرا و دیمەنی ئەو شەڕڤانە کوردانە، لەوانە شەڕڤانە ژنە دیارەکانی یەپەژە، کە سەرەڕای جیاوازیی زۆری هێز ڕا دەوەستان، سەرنجی جیهانی ڕاکێشا.
هێرشە ئاسمانییەکانی هاوپەیمانی بە سەرکردایەتیی ئەمریکا لە 27ی ئەیلوولی 2014دا دەستیان بە ئامانجگرتنی پێگەکانی داعش لە دەوروبەری کۆبانی کرد. لە 19ی تشرینی یەکەمدا، ئەمریکا چەک و تەقەمەنیی بۆ یەپەگە لە ئاسمانەوە فڕێ دا؛ بڕیارێکی پڕکێشەی سیاسی بوو بەهۆی دژایەتیی تورکیا بۆ چەکدارکردنی گرووپێکی پەیوەست بە پەکەکە. لە کۆتایی تشرینی یەکەمدا، هێزە یارمەتیدەرەکانی پێشمەرگەی عێراق بە چەکی قورسەوە بەناو تورکیادا تێپەڕین و پشتگیریی تۆپخانەی یەکلاکەرەوەیان دابین کرد. شەڕڤانەکانی سوپای ئازادی سووریاش بە بەرگرییەکەوە پەیوەست بوون.
تا کۆتایی کانوونی دووەمی 2015، یەپەگە شارەکەی گرتبووەوە. بەپێی ڕاپۆرتەکان، شەڕەکە زیاتر لە 1,000 شەڕڤانی داعش و 324 شەڕڤانی یەپەگە/یەپەژەی کوشت. کۆبانی یەکەم تێکشکانی گەورەی داعش بوو لە ڕووی خاکەوە و گێڕانەوەی ئەوەی کە گرووپەکە تێک ناشکێت، تێک شکاند. هەروەها یەپەگەی کردە هاوبەشی زەمینیی سەرەکیی هاوپەیمانی بە سەرکردایەتیی ئەمریکا لە سووریا؛ پەیوەندییەک کە باقی شەڕەکەی دیاری دەکرد.
پێکهاتنی هێزە دیموکراتییەکانی سووریا
لە تشرینی یەکەمی 2015دا، هێزە دیموکراتییەکانی سووریا (هەسەدە) بە فەرمی وەک هاوپەیمانییەکی سەربازیی فرەنەتەوەیی دامەزران. هەرچەندە یەپەگە هێشتا پێکهاتەی باڵادەستی بوو، هەسەدە میلیشیای عەرەب، سریانی–ئاشووری، تورکمان و ئەرمەنیی لە خۆ دەگرت. پێکهاتنەکە تا ڕادەیەک ئامرازێکی دیپلۆماسی بوو؛ دروستکردنی چەتری فراوانتر ڕێگای بە ئەمریکا دا پشتگیریی ئۆپەراسیۆنەکانی بە سەرکردایەتیی کورد بکات، بەبێ ئەوەی وا دیار بێت هێزێکی تەواو کوردی یان پەیوەست بە پەکەکە چەکدار دەکات، کە دوژمنایەتیی تورکیای زیاتر دەکرد.
پێکهاتەی هەسەدە ڕەنگدانەوەی مۆدێلی سیاسیی بەڕێوەبەرایەتیی خۆبەڕێوەبەریی باکوور و ڕۆژهەڵاتی سووریا (ڕۆژئاوا) بوو، کە جەختی لە حوکمڕانیی فرەنەتەوەیی، یەکسانیی نێوان ژن و پیاو و کۆنفیدراڵیزمی دیموکراتی دەکردەوە. باڵە سەربازییەکەی یەپەژە (یەکەکانی پاراستنی ژنان)ی لە خۆ دەگرت، یەکێک لەو ژمارە کەمە هێزە شەڕکەرەی کە لە هەر ململانێیەکی چالاکدا هەموویان ژنن؛ ڕۆڵێکی گرنگی لە نزیکەی هەر پێکدادانێکی سەرەکی دژی داعشدا گێڕا.
شەڕە سەرەکییەکان لە عێراق: بەنداوی موسڵ، کەرکووک و مەخموور
شەڕی بەنداوی موسڵ (ئابی 2014)
لە 3ی ئابی 2014دا، داعش بەنداوی موسڵی گرت، گەورەترین بەنداوی عێراق، و هەڕەشەی لافاوێکی کارەساتباری دروست کرد کە دەیتوانی موسڵ و بەغدا وێران بکات. لە 17-18ی ئابدا، هێزەکانی پێشمەرگە بە پشتگیریی هێرشە ئاسمانییەکانی ئەمریکا بەنداوەکەیان گرتەوە، لە یەکێک لە یەکەم ئۆپەراسیۆنە هاوبەشە سەرکەوتووەکانی شەڕەکەدا. شەڕەکە نیشانی دا کە هێزە کوردییەکان، بە پشتگیریی هێزی ئاسمانیی هاوپەیمانی، دەتوانن داعش لە پێکدادانی ئاساییدا تێک بشکێنن.
بەرگریی کەرکووک (2014)
داعش لە تەمووزەوە تا تشرینی دووەمی 2014 چەندین هێرشی بۆ سەر شاری کەرکووک و ناوچەکانی دەوروبەری کرد. هێزەکانی پێشمەرگە، بە یارمەتیی شەڕڤانەکانی پەکەکە و خۆبەخشە ناوخۆییەکان، لە شەڕێکی بەردەوامدا بەرگرییان لە شارەکە کرد. شەڕی کەرکووک واتایەکی قووڵی هێمایی بۆ کورد هەبوو، کە لەمێژ بوو داوای ئەم شارە دەوڵەمەندەیان بە نەوت دەکرد و لە ڕووی مێژووییەوە بە کوردییان دادەنا.
بەرەکانی مەخموور و گوێر
بەرەکانی مەخموور و گوێر، لە باشوور و باشووری ڕۆژئاوای هەولێر، لە 2014دا شاهیدی هەندێک لە توندترین شەڕەکانی جەنگەکە بوون. داعش بۆ هەوڵی شکاندنی بەرە بەرەو پایتەختی کورد، بۆمبی دەستکردی هەڵگیراو بە ئۆتۆمبێل، تونێل و شەپۆلی شەڕڤانی بەکار دەهێنا. هێزەکانی پێشمەرگە، کە زۆرجار بە چەکی کۆنبووی سەردەمی سۆڤیەت دژی زرێپۆشی دروستکراوی ئەمریکا و دەستبەسەرداگیراو لە سوپای عێراق شەڕیان دەکرد، ئەم پێگانەیان بە نرخێکی بەرچاو پاراست.
ئازادکردنی شنگال
لە تشرینی دووەمی 2015دا، هێزێکی هاوبەشی پێشمەرگە، یەکە پەیوەستەکان بە یەپەگە/پەکەکە و شەڕڤانانی ئێزدی، ئۆپەراسیۆنی ئازادکردنی شنگالی دەست پێ کرد. بە پشتگیریی هێرشە ئاسمانییەکانی هاوپەیمانی بە سەرکردایەتیی ئەمریکا، هێرشەکە شاهڕێی ستراتیژیی ژمارە 47ی بڕی کە موسڵی بە ڕەقەوە دەبەستەوە؛ ڕێگای سەرەکیی دابینکردنی داعش لە نێوان خاکە عێراقی و سوورییەکانیدا. شارۆچکەی شنگال گیرایەوە، هەرچەندە بەشێکی زۆری وێران کرابوو.
ئازادکردنی شنگال لە ڕووی سەربازییەوە گرنگ بوو، بەڵام لە ڕووی سیاسییەوە ئاڵۆز بوو. گرژییەکانی نێوان پێشمەرگەی پەیوەست بە پارتی و یەکەکانی بەرخۆدانی شنگال (یەبەشە)ی پەیوەست بە پەکەکە لەسەر کۆنترۆڵی ناوچەکە، ماوەیەکی زۆر دوای دەرکردنی داعش بەردەوام بوون و ململانێیەکی بەوەکالەتییان دروست کرد کە هێشتا سیاسەتی ئێزدییەکان پێک دەهێنێت.
شەڕەکانی مەنبج، تەبقە و ڕێگای ڕەقە
دوای کۆبانی، هەسەدە زنجیرەیەک هێرشی دەست پێ کرد کە بە شێوەیەکی ڕێکخراو کۆنترۆڵی خاکیی داعشی لە باکووری سووریا هەڵوەشاندەوە. لە حوزەیرانی 2015دا، هێزەکانی هەسەدە تەل ئەبیەزیان گرت و بۆ یەکەم جار کانتۆنەکانی کۆبانی و جەزیرەیان پێکەوە بەستەوە. لە کانوونی یەکەمی 2015دا، هێرشی بەنداوی تشرین دەربازگەیەکی سەرەکیی تری بەسەر ڕووباری فوراتدا مسۆگەر کرد.
هێرشی مەنبج (حوزەیران–ئابی 2016) ئۆپەراسیۆنێکی گەورە بوو کە شارەکەی لە کۆنترۆڵی داعش ئازاد کرد؛ زۆرینەی دانیشتووانی عەرەب بوون. شەڕەکە هەم لە ڕووی سەربازی و هەم سیاسییەوە گرنگ بوو؛ توانای هەسەدەی بۆ کارکردن لە دەرەوەی ناوچەکانی بە نەریت کوردی نیشان دا و هاوپەیمانیی فرەنەتەوەیی لە کرداردا پیشان دا، هەرچەندە تورکیا بە توندی دژی پێشڕەوی یەپەگە بەرەو ڕۆژئاوا بەسەر فوراتدا بوو.
لە ئازار–ئایاری 2017دا، هەسەدە بەنداوی تەبقە و شارۆچکەی تەبقەی نزیک بەنداوەکەی گرت، لە ئۆپەراسیۆنێکی ئازایانەدا کە تێپەڕینێکی ئاسمانیی بەسەر ڕووباردا بە پشتگیریی ئەمریکای لە خۆ دەگرت. ئەمە دوا بەربەستی گەورەی پێش خودی ڕەقەی لابرد.
شەڕی ڕەقە
شەڕی ڕەقە لووتکەی هەڵمەتی سووریا بوو دژی داعش. لە 6ی حوزەیرانی 2017ەوە، هێزەکانی هەسەدە، کە بە زۆری شەڕڤانانی یەپەگە و یەپەژە بوون بە پشتگیریی پێکهاتە عەرەبییەکان، لە باکوور، ڕۆژهەڵات و ڕۆژئاواوە هێرشیان کرد، لە کاتێکدا ڕووباری فورات ڕێگای باشووریی بەستبوو. ئۆپەراسیۆنەکە بە پشتگیریی چڕی هێرشە ئاسمانییەکانی هاوپەیمانی بە سەرکردایەتیی ئەمریکا، ڕاوێژکارانی هێزە تایبەتەکان و تۆپخانە ئەنجام درا.
شەڕەکە دڕندانە بوو. داعش شارەکەی بە تونێل، بۆمبی دەستکرد، قەنناس و ئۆتۆمبێلی بۆمبڕێژکراو بە توندی قایم کردبوو. گەڕەکەکان بە تەواوی بە هێرشی ئاسمانی و شەڕی زەمینی کرانە کەڵەکەی وێرانە. هەزاران هاووڵاتیی مەدەنی بە درێژایی شەڕە چوارمانگەکە لە ناو شارەکەدا گیریان خواردبوو. ڕێکخراوەکانی مافی مرۆڤ زیانە مرۆییە بەرچاوەکانی دانیشتووانی مەدەنییان، هەم لە تاکتیکەکانی داعش و هەم لە بۆردوومانی هاوپەیمانی، بە بەڵگە تۆمار کرد.
لە 17ی تشرینی یەکەمی 2017دا، هەسەدە گرتنی تەواوی ڕەقەی ڕاگەیاند. پایتەختە خۆڕاگەیەنراوەکەی داعش کەوتبوو. نەخۆشخانەی نیشتمانیی شارەکە و بازنەی نەعیم، کە داعش لەوێ ئیعدامی ئاشکرای ئەنجام دەدا، بوونە هێمای تێکشکانی گرووپەکە. هەسەدە لە شەڕەکەدا سەدان شەڕڤانی لەدەست دابوو. کەوتنی ڕەقە، لەگەڵ ئازادکردنی موسڵ لەلایەن عێراقەوە سێ مانگ پێشتر لە تەمووزدا، بە کردار کۆتایی بە داعش وەک دەوڵەتێکی خاوەن خاک هێنا.
شەڕی باغۆز و کۆتایی خەلافەت
دوای کەوتنی ڕەقە، هەسەدە بە درێژایی 2018 و تا سەرەتای 2019 بە ئۆپەراسیۆنەکانی لە دۆڵی فورات لە پارێزگای دەیرەزوور بەردەوام بوو. دوا شەڕ لەسەر خاک لە باغۆز ئەنجام درا، گوندێکی بچووکی کەنار ڕووبار لە نزیک سنووری عێراق کە پاشماوەکانی داعش دوا بەرخۆدانیان تێدا کرد.
هەزاران شەڕڤانی داعش و خێزانەکانیان لە کاتی گەمارۆ چەندمانگەکەدا تەسلیم بوون، لەوانە سەدان شەڕڤانی بیانی و زیاتر لە 4,000 ئەندامی خێزان. گوازرانەوە بۆ کەمپەکانی ڕاگرتن کە هەسەدە بەڕێوەی دەبردن، بەتایبەتی کەمپی هۆل کە فراوان بوو بۆ ڕاگرتنی زیاتر لە 70,000 کەس و خۆی بووە قەیرانێکی بەرچاوی ئەمنی و مرۆیی.
لە 23ی ئازاری 2019دا، هەسەدە تێکشکانی تەواوی داعشی لە ڕووی خاکەوە لە باغۆز ڕاگەیاند. ئەو خەلافەتەی جاران بەسەر بەشێکی زۆری عێراق و سووریادا کشابوو و ملیۆنان کەسی بەڕێوە دەبرد، وەک یەکەیەکی جوگرافی کۆتایی هات. ئەبووبەکر بەغدادی، سەرکردەی داعش، لە هێرشێکی هێزە تایبەتەکانی ئەمریکا لە باکووری ڕۆژئاوای سووریا لە تشرینی یەکەمی 2019دا کوژرا.
قەیرانی ڕیفراندۆمی کوردستان لە 2017
لە 25ی ئەیلوولی 2017دا، حکومەتی هەرێمی کوردستان ڕیفراندۆمی سەربەخۆیی ئەنجام دا. زیاتر لە 92 لە سەدی دەنگدەران سەربەخۆییان هەڵبژارد. ڕیفراندۆمەکە تەنها لە خاکە ناسراوەکەی هەرێمی کوردستان ئەنجام نەدرا، بەڵکو لە ناوچە جێناکۆکەکانیش، لەوانە کەرکووک کە پێشمەرگە لە 2014ەوە کۆنترۆڵی کردبوو.
کاردانەوەکە خێرا و بۆ سزادان بوو. حکومەتی عێراق، بە پشتگیریی هێزەکانی حەشدی شەعبی کە ئێران پشتگیرییان دەکرد، لە 16ی تشرینی یەکەمی 2017دا ئۆپەراسیۆنێکی سەربازیی دەست پێ کرد. هێزە عێراقییەکان کەرکووکیان گرتەوە، شارێکی خاوەن گرنگییەکی زۆر گەورەی هێمایی و ئابووری بۆ دۆزی کورد، بە بەرخۆدانێکی زۆر کەم دوای کشانەوەی بەشێک لە پێشمەرگەی پەیوەست بە یەکێتی. حکومەتی هەرێم هەروەها کۆنترۆڵی ناوچە جێناکۆکەکانی شنگال، مەخموور، خانەقین و تووزخورماتووی لەدەست دا.
لەدەستدانی کەرکووک ئازاربەخشترین پاشەکشەی خاکیی هەرێمی کوردستان بوو لە 2003ەوە. قەیرانی ڕیفراندۆم، کە تەنها چەند هەفتەیەک دوای ڕۆڵی کاریگەری هێزە کوردییەکان لە ئازادکردنی موسڵ و ڕەقە لە داعش ڕوویدا، سنوورەکانی هێزی سەربازی و سیاسیی کوردی لە ژینگەیەکی ناوچەیی دوژمنکاردا ئاشکرا کرد. ئەمریکا، سەرەڕای هاوبەشیی قووڵی لەگەڵ پێشمەرگە، بۆ ڕێگریکردن لە پێشڕەویی عێراق دەستێوەردانی نەکرد.
میرات و لێکەوتەکان
شەڕی کورد دژی داعش چەندین لێکەوتەی بەردەوامی بەرهەم هێنا. پێشمەرگە وەک هێزێکی سەربازیی ئاسایی ئەزموونکراو لە شەڕدا سەلمێنرا، هەرچەندە لاوازییە پێکهاتەییەکانی، لەوانە فەرماندەیی دابەشبوو، ئامێری کۆنبوو و پشتبەستن بە پشتگیریی دەرەکی، بە هەمان شێوە ئاشکرا بوون. یەپەگە/یەپەژە و هەسەدە دانپێدانانی نێودەوڵەتی و هاوبەشیی سەربازیی ئەمریکایان بەدەست هێنا، بەڵام هەروەها دوژمنایەتیی هەمیشەیی تورکیایان ڕاکێشا، کە ئۆپەراسیۆنی سەربازیی دژی عەفرینی ژێر کۆنترۆڵی کورد (2018)، سەرێکانی و تەل ئەبیەز (2019) ئەنجام دا و هێرشەکانی بە درێژایی 2024-2025 بەردەوام بوون.
بەپێی خەمڵاندنەکان، 1,800 شەڕڤانی پێشمەرگە لە شەڕی دژی داعشدا کوژران. زیانە مرۆییەکانی هەسەدە لە سەرانسەری ئۆپەراسیۆنەکاندا هەزاران کەس بوون. تێچووی مرۆیی لەنێو دانیشتووانی مەدەنی، بەتایبەتی کۆمەڵگەی ئێزدی، کارەساتبار بوو و هێشتا سیاسەت و ناسنامەی کورد پێک دەهێنێت.
شەڕەکە هەروەها ناکۆکییە ناوخۆییەکانی کوردی قووڵتر کردەوە. ململانێی پارتی–یەکێتی، بوونی فراوانتری پەکەکە لە شنگال و هەرێمی کوردستان و پەیوەندیی سیاسیی نێوان هەسەدە و حکومەتی هەرێم هێشتا سەرچاوەی گرژین. خودی داعش هەرگیز بە تەواوی لەناو نەبرا؛ تۆڕە یاخیبووەکانی هێشتا لە هەردوو عێراق و سووریادا کار دەکەن و هێرش بۆ سەر هەردوو هێزە کوردی و عەرەبییەکان ئەنجام دەدەن.
بۆ گەلی کورد، شەڕی دژی داعش ساتێکی ئازایەتی و قوربانیدانی بێوێنە بوو. شەڕڤانە کوردەکان، پیاوان و ژنان، ڕاوەستان و شەڕیان کرد لە کاتێکدا زۆرێک لە سوپا گەورەترەکانی ناوچەکە ئەوەیان نەدەکرد. بەشداریی ئەوان لە تێکشکاندنی مەترسیدارترین ڕێکخراوی تیرۆریستیی سەردەمی نوێ، بابەتێکی تۆماری مێژووییە، جا هەر ناکۆکییەکی سیاسی هێشتا لە دەوری لێکەوتەکان هەبێت.
ڕووداوە سەرەکییەکان و هێڵی کات
حوزەیرانی 2014 — داعش موسڵ دەگرێت؛ سوپای عێراق لە سەرانسەری باکووری عێراقدا دادەڕمێت
ئابی 2014 — کۆمەڵکوژیی شنگال و جینۆسایدی ئێزدییەکان دەست پێ دەکات؛ داعش بەرەو هەولێر پێش دەکەوێت؛ هێرشە ئاسمانییەکانی ئەمریکا دەست پێ دەکەن؛ پێشمەرگە و هێزەکانی ئەمریکا بەنداوی موسڵ دەگرنەوە
ئەیلوولی 2014 — داعش کۆبانی گەمارۆ دەدات؛ هێرشە ئاسمانییەکانی هاوپەیمانی بە سەرکردایەتیی ئەمریکا لە سووریا دەست پێ دەکەن
کانوونی دووەمی 2015 — یەپەگە ڕادەگەیەنێت کە کۆبانی لە داعش ئازاد کراوە
تشرینی یەکەمی 2015 — هێزە دیموکراتییەکانی سووریا (هەسەدە) بە فەرمی دادەمەزرێن
تشرینی دووەمی 2015 — هێرشێکی هاوبەشی کوردی شنگال ئازاد دەکات
حوزەیران–ئابی 2016 — هەسەدە مەنبج لە داعش دەگرێتەوە
حوزەیران–تشرینی یەکەمی 2017 — شەڕی ڕەقە؛ هەسەدە پایتەختی داعش لە 17ی تشرینی یەکەمدا دەگرێت
ئەیلوولی 2017 — ڕیفراندۆمی سەربەخۆیی کوردستان؛ 92% دەنگی بەڵێ دەدەن
تشرینی یەکەمی 2017 — هێزە عێراقییەکان کەرکووک و ناوچە جێناکۆکەکان لە پێشمەرگە دەگرنەوە
ئازاری 2019 — هەسەدە باغۆز دەگرێت؛ ڕادەگەیەنرێت کە خەلافەتی خاکیی داعش تێک شکاوە
تشرینی یەکەمی 2019 — ئەبووبەکر بەغدادی، سەرکردەی داعش، لە هێرشێکی ئەمریکادا دەکوژرێت
پرسیارە باوەکان
هێزە کوردییەکان چ ڕۆڵێکیان لە شەڕی دژی داعشدا گێڕا؟
هێزە کوردییەکان ڕۆڵی پێشەنگی شەڕی زەمینییان لە دوو بەرەی سەرەکیدا گێڕا. لە عێراق، پێشمەرگە بەرگریی لە هەرێمی کوردستان کرد، بەنداوی موسڵی گرتەوە و یارمەتیی ئازادکردنی شنگال و موسڵی دا. لە سووریا، هەسەدە بە سەرکردایەتیی یەپەگە/یەپەژە بووە هاوبەشی زەمینیی سەرەکیی هاوپەیمانی بە سەرکردایەتیی ئەمریکا و کۆبانی، مەنبج، ڕەقە و باغۆزی گرت.
شەڕی کۆبانی چی بوو؟
گەمارۆی کۆبانی (ئەیلوولی 2014 تا کانوونی دووەمی 2015) شەڕێکی چارەنووسساز بوو کە شەڕڤانانی یەپەگە و یەپەژە تێیدا بەرگرییان لە شاری سنووریی کوردیی سووریا کرد دژی هێزێکی داعش بە نزیکەی 4,000 شەڕڤان. بە پشتگیریی هێرشە ئاسمانییەکانی هاوپەیمانی بە سەرکردایەتیی ئەمریکا و هێزە یارمەتیدەرەکانی پێشمەرگەی عێراق، بەرگریکەران شارەکەیان گرتەوە و یەکەم تێکشکانی گەورەی داعشیان لە ڕووی خاکەوە بەسەردا هێنا.
لە کۆمەڵکوژیی شنگالدا چی ڕوویدا؟
لە 3ی ئابی 2014دا، داعش هێرشی کردە سەر قەزای شنگال، شوێنی نیشتەجێبوونی کوردە ئێزدییەکانی عێراق. دوای کشانەوەی هێزەکانی پێشمەرگە، داعش جینۆسایدی ئەنجام دا؛ بەپێی خەمڵاندنەکان، 5,000 ئێزدیی کوشت، هەزاران کەسی تری ڕفاند و ژنان و کچانی کردە کۆیلە. سەدان هەزار کەس ئاوارە بوون. شەڕڤانەکانی پەکەکە و یەپەگە دواتر ڕێڕەوێکیان کردەوە بۆ ڕزگارکردنی ئەوانەی لەسەر چیای شنگال گیریان خواردبوو.
هەسەدە چی بوو؟
هێزە دیموکراتییەکانی سووریا (هەسەدە) لە تشرینی یەکەمی 2015دا وەک هاوپەیمانییەکی سەربازیی فرەنەتەوەیی بە سەرکردایەتیی یەپەگەی کوردی دامەزران. هەسەدە پێکهاتە عەرەبی، سریانی–ئاشووری، تورکمانی و ئەرمەنییەکانی لە خۆ دەگرت. وەک هێزی زەمینیی سەرەکیی هاوپەیمانی بە سەرکردایەتیی ئەمریکا لە سووریا کاری کرد و بەرپرسی گرتنی ڕەقە و تێکشکاندنی خەلافەتی خاکیی داعش بوو.
کەی داعش تێک شکا؟
داعش وەک یەکەیەکی خاوەن خاک لە 23ی ئازاری 2019دا تێک شکا، کاتێک هەسەدە باغۆزی گرت، دوا بەشە خاکێک کە لەژێر دەستی گرووپەکەدا بوو. بەڵام داعش وەک ڕێکخراوێکی یاخیبوو هەرگیز بە تەواوی لەناو نەبراوە و هێشتا لە عێراق و سووریا هێرش ئەنجام دەدات.
دوای ڕیفراندۆمی سەربەخۆیی کوردستان لە 2017 چی ڕوویدا؟
دوای ڕیفراندۆمەکەی 25ی ئەیلوولی 2017، کە زیاتر لە 92 لە سەد دەنگیان بە سەربەخۆیی دا، حکومەتی عێراق ئۆپەراسیۆنێکی سەربازیی دەست پێ کرد بۆ گرتنەوەی ناوچە جێناکۆکەکان. هێزەکانی عێراق و حەشدی شەعبی کەرکووکیان لە 16ی تشرینی یەکەمی 2017دا بە بەرخۆدانێکی زۆر کەم گرتەوە و حکومەتی هەرێم کۆنترۆڵی شنگال، مەخموور، خانەقین و ناوچە جێناکۆکەکانی تری لەدەست دا.
چەند شەڕڤانی کورد لە شەڕی دژی داعشدا کوژران؟
بەپێی خەمڵاندنەکان، 1,800 شەڕڤانی پێشمەرگە لە عێراق کوژران. زیانە مرۆییەکانی هەسەدە لە سەرانسەری ئۆپەراسیۆنەکانی سووریا هەزاران کەس بوون، هەرچەندە پشتڕاستکردنەوەی ژمارە وردەکان سەختە. هەزاران کەسی تریش لە هەردوو بەرەدا بریندار بوون.
ئایا ژنانی کورد دژی داعش شەڕیان کرد؟
بەڵێ. یەکەکانی پاراستنی ژنان (یەپەژە) یەکێک بوون لە دیارترین هێزە شەڕکەرەکان کە لە هەر ململانێیەکی نوێدا هەموویان ژنن. شەڕڤانانی یەپەژە لە نزیکەی هەر شەڕێکی گەورەی دژی داعش لە سووریادا بەشدار بوون، لەوانە کۆبانی، مەنبج، ڕەقە و باغۆز. شەڕڤانە ژنەکانی پێشمەرگەش لە بەرەی عێراقدا خزمەتیان کرد.
سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر
ناوەندی ویلسن — هێڵی کات: سەرهەڵدان، بڵاوبوونەوە و کەوتنی دەوڵەتی ئیسلامی
ڕێکخراوی چاودێریی مافەکانی مرۆڤ — ڕاپۆرتەکان لەبارەی شنگال، ئەنفال و تاوانەکانی داعش لە عێراق و سووریا
ئەنجومەنی مافەکانی مرۆڤی نەتەوە یەکگرتووەکان — ڕاپۆرت لەبارەی تاوانەکانی داعش دژی کۆمەڵگەی ئێزدی
هەواڵەکانی بی‌بی‌سی — ڕووماڵی گەمارۆی کۆبانی، شەڕی ڕەقە و بەرەکانی پێشەوەی کورد
ڕۆیتەرز / ئەسۆشیەیتد پرێس — ڕاپۆرتدان لەبارەی ئۆپەراسیۆنەکانی پێشمەرگە، هەڵمەتەکانی هەسەدە و ڕیفراندۆمی کوردستان
گۆڤاری هێزە ئاسمانی و بۆشاییەکان — گەمارۆی کۆبانی: هێزی ئاسمانیی هاوپەیمانی لە شەڕەکەدا
پەیمانگای واشنتن — Iraqi Yazidis: Trapped Between the KDP and the PKK
فرۆنتلاینی پی‌بی‌ئێس — Confronting ISIS: ڕۆڵی هاوبەشیی ئەمریکا–کورد
گرووپی قەیرانی نێودەوڵەتی — ڕاپۆرتەکان لەبارەی ڕیفراندۆمی سەربەخۆیی کوردستان و لێکەوتەکانی