پێشەکی
لە 17ی ئەیلوولی 1998، مەسعود بارزانی لە پارتی دیموکراتی کوردستان و جەلال تاڵەبانی لە یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان لە واشنتنی پایتەخت کۆ بوونەوە بۆ واژۆکردنی ڕێککەوتنی واشنتن؛ ڕێککەوتنێکی ئاشتی بە ناوبژیوانیی ئەمریکا کە کۆتایی بە جەنگە وێرانکەرە ناوخۆییەکەی کورد لە عێراق (1994–1998) هێنا. مادلین ئۆڵبرایت، وەزیری دەرەوەی ئەمریکا، ناوی لێ نا «بەشێکی نوێ و پڕ لە هیوا» لە سیاسەتی کورددا. ڕێککەوتنەکە هەردوو پارتی پابەند کرد بە دابەشکردنی دەسەڵاتی سیاسی و داهات، ڕێگریکردن لە بەکارهێنانی باکووری عێراق لەلایەن پارتی کرێکارانی کوردستان (پەکەکە)وە، ڕێگریکردن لە چوونەناوەوەی سوپای عێراق بۆ هەرێمە کوردییەکە و کارکردن بۆ یەکخستنەوەی بەڕێوەبەرایەتیی دابەشبووی کورد.
ڕێککەوتنی واشنتن خاڵێکی وەرچەرخان بوو: کۆتایی بە چوار ساڵ شەڕی براکوژی لە نێوان دوو بەهێزترین بزووتنەوە سیاسییەکەی کورددا هێنا؛ شەڕێک کە هەزاران کەسی کوشت، دەیان هەزار کەسی ئاوارە کرد و ڕێگای بۆ هێزەکانی سەدام حوسێن و دەستێوەردانی سەربازیی ئێران بۆ ناو خاکی کوردستان خۆش کرد. بەڵام ڕێککەوتنەکە کەموکوڕیی قوڵیشی هەبوو. لەبری دروستکردنی حکومەتێکی یەکگرتووی کوردی، دوو بەڕێوەبەرایەتیی چەسپاند: پارتی لە هەولێرەوە و یەکێتی لە سلێمانییەوە حوکمڕانییان دەکرد؛ دابەشبوونێک کە لە زۆر ڕووەوە تا ئەمڕۆ بەردەوامە.
ناوەڕۆک
ڕێککەوتنی واشنتن چی بوو؟
ڕێککەوتنی واشنتن ڕێککەوتنێکی ئاشتی بوو کە لە 17ی ئەیلوولی 1998 لە نێوان پارتی و یەکێتیدا واژۆ کرا، بە ناوبژیوانیی ئەمریکا و بە هەوڵی مادلین ئۆڵبرایت، وەزیری دەرەوە، و بەرپرسانی باڵای وەزارەتی دەرەوە. دوای زیاتر لە دوو هەفتە دانوستانی چڕ لە واشنتنی پایتەخت بەدەست هات و بە فەرمی کۆتایی بە جەنگە ناوخۆییەکەی کورد لە عێراق هێنا کە لە ئایاری 1994ەوە بەردەوام بوو.
ڕێککەوتنەکە هەردوو پارتی پابەند کرد بە دابەشکردنی دەسەڵاتی سیاسی و داهات، یەکخستنەوەی بەڕێوەبەرایەتیی کورد، ڕێگریکردن لە بەکارهێنانی باکووری عێراق لەلایەن پەکەکەوە و ڕێگریکردن لە چوونەناوەوەی سوپای حکومەتی عێراق بۆ هەرێمە کوردییەکە. ئەمریکا بەڵێنی دا هێزی سەربازی بەکار بهێنێت بۆ پاراستنی کورد لە هەر هێرشێکی ئەگەریی سەدام حوسێن. خشتەیەکی کاتیی پڕ لە ئامانجی گەورە دانرا: سێ مانگ ئامادەکاری بۆ حکومەتی هاوبەش، پاشان شەش مانگ حکومەتی گواستنەوە کە کۆتاییەکەی هەڵبژاردنی نوێ بێت.
خاڵە سەرەکییەکان
• ڕێککەوتنی واشنتن کۆتایی بە چوار ساڵ جەنگی ناوخۆ لە نێوان پارتی و یەکێتیدا هێنا؛ شەڕێک کە هەزاران کەسی کوشت، دەیان هەزار کەسی ئاوارە کرد و تێیدا بارزانی پاسەوانی کۆماریی سەدام حوسێنی بانگهێشت کرد بۆ ناو خاکی کوردستان.
• ڕێککەوتنەکە پاوانکردنی دەسەڵات لەلایەن پارتی و یەکێتییەوە چەسپاند؛ ڕێکخستنێکی دابەشکردنی دەسەڵاتی دروست کرد کە بووە بناغەی حوکمڕانیی کورد، بەڵام دابەشبوونی سیاسیی نێوان هەولێر و سلێمانیشی ڕەگدارتر کرد.
• بەڵێنی ئەمریکا بۆ بەکارهێنانی هێزی سەربازی بۆ پاراستنی کورد لە سەدام، بەهێزترین پابەندیی ئاسایشی ئەمریکا بەرامبەر گەلی کورد بوو لە مێژوودا؛ پابەندییەک کە کاتێک هێرشی 2003 ڕژێمی بەعسی ڕووخاند، ڕۆڵێکی یەکلاکەرەوەی هەبوو.
• ڕێککەوتنەکە ئەو سەقامگیرییە سیاسییەی دابین کرد کە ڕێگای بە هەرێمی کوردستان دا سوود لە پڕۆگرامی نەوت بەرامبەر خۆراک وەربگرێت و لە کاتی هێرشی 2003 و داڕشتنی دەستووری عێراقی 2005دا بەرەیەکی یەکگرتوو پێک بهێنێت.
زانیارییە خێراکان
ڕێککەوتن: ڕێککەوتنی واشنتن (پەیمانی ئاشتیی واشنتن) بەروار: 17ی ئەیلوولی 1998 لایەنەکان: پارتی دیموکراتی کوردستان (مەسعود بارزانی) و یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان (جەلال تاڵەبانی) ناوبژیوان: ئەمریکا (مادلین ئۆڵبرایت، وەزیری دەرەوە) جۆر: پەیمانی ئاشتی و ڕێککەوتنی دابەشکردنی دەسەڵات مەرجە سەرەکییەکان: دابەشکردنی دەسەڵات و داهات؛ یەکخستنەوەی بەڕێوەبەرایەتیی کورد؛ ڕێگریکردن لە بەکارهێنانی باکووری عێراق لەلایەن پەکەکەوە؛ ڕێگریکردن لە چوونەناوەوەی سوپای عێراق؛ بەڵێنی پاراستنی سەربازیی ئەمریکا چوارچێوە: جەنگی ناوخۆیی کورد لە عێراق (1994–1998)؛ هێرشی 1996 بۆ سەر هەولێر بە بەشداریی پاسەوانی کۆماریی سەدام ئەنجام: کۆتایی بە جەنگی ناوخۆ هێنا؛ دوو بەڕێوەبەرایەتیی پارتی و یەکێتیی چەسپاند؛ سەقامگیریی سیاسیی بۆ گەشەکردنی حکومەتی هەرێم دابین کرد خشتەی کاتیی هەڵبژاردن: بۆ حوزەیرانی 1999 پلان بۆ دانرابوو (لە کاتی دیاریکراودا بەڕێوە نەچوو)
چوارچێوەی مێژوویی: جەنگی ناوخۆیی کورد
هەڵبژاردنە کوردییەکانی 1992 دابەشبوونێکی نزیک بە تەواوی 50–50یان لە نێوان پارتی و یەکێتیدا دروست کرد؛ ئەمە بووە هۆی پێکهاتنی حکومەتێکی یەکگرتوو کە زوو لە ژێر بارگرانیی گومانی بەرامبەر بە یەکتردا ڕووخا. هەردوو پارت لەسەر دابەشکردنی داهاتی گومرگی بازرگانیی قازانجبەخشی قاچاخ لە نێوان عێراق و تورکیادا ناکۆک بوون؛ پارتی کۆنترۆڵی دەروازە سنوورییەکەی خابووری دەکرد و هەفتانە ملیۆنان دۆلاری کۆ دەکردەوە، لە کاتێکدا یەکێتی بڕێکی کەمی پێ دەگەیشت. لە ئایاری 1994، شەڕ لە نێوان هێزەکانی پێشمەرگەی هەردوو پارتدا هەڵگیرسا.
جەنگی ناوخۆ هەرێمی کوردستانی وێران کرد. تاڵەبانی هاوپەیمانییەکی لەگەڵ ئێران پێک هێنا و ڕێگای بە ئۆپەراسیۆنی سەربازیی ئێران دژ بە پارتی دیموکراتی کوردستانی ئێران لە ناو خاکی عێراقدا دا. لە وەڵامدا، بارزانی یەکێک لە مشتومڕئامێزترین بڕیارەکانی مێژووی کوردی دا: پاسەوانی کۆماریی سەدام حوسێنی بانگهێشت کرد بۆ ئەوەی یارمەتیی بدات هەولێر لە یەکێتی وەربگرێتەوە. لە 31ی ئابی 1996، 30,000 سەربازی عێراقی و لشکرە زرێپۆشەکانی پاسەوانی کۆماری هێرشیان کردە سەر هەولێری ژێر دەسەڵاتی یەکێتی؛ شارەکەیان گرت و ڕێگایان بە پارتی دا کۆنترۆڵی پایتەختی کوردستان بەدەستەوە بگرێت.
ئەو دیمەنەی سەرکردە کوردەکان هەمان ڕژێمی ئەنجامدەری جینۆسایدی ئەنفالیان بانگهێشت دەکرد بۆ دەستێوەردان لە شەڕێکی نێوان کورددا، یەکێک لە تاریکترین ساتەکانی بزووتنەوەی نەتەوەیی کورد بوو. جەنگی ناوخۆ هەروەها ڕێگای بە دەزگاکانی هەواڵگریی سەدام دا نفوذ لە ناو ئۆپۆزسیۆنی کورددا بکەن، نەیاران دەستگیر بکەن و ئۆپەراسیۆنەکانی ئاژانسی هەواڵگریی ناوەندیی ئەمریکا (CIA) لە باکووری عێراق هەڵبوەشێننەوە. تا 1997، ئاگربەستێک هەبوو، بەڵام هەرێمەکە هەر دابەشبوو مایەوە. چەندین دەستپێشخەریی ئاشتی شکستیان هێنابوو، پێش ئەوەی ئەمریکا لە 1998دا بە ناوبژیوانیی بەردەوام لە ئاستێکی باڵادا دەستێوەردان بکات.
مەرجەکانی ڕێککەوتنەکە: ئاشتی بەبێ یەکگرتوویی
ڕێککەوتنی واشنتن هەردوو پارتی پابەند کرد بە دابەشکردنی دەسەڵاتی سیاسی و داهات، یەکخستنەوەی پەرلەمان و بەڕێوەبەرایەتیی کورد، ڕێگریکردن لە پەناگەبوونی باکووری عێراق بۆ پەکەکە و ڕێگریکردن لە چوونەناوەوەی هێزەکانی حکومەتی عێراق بۆ هەرێمە کوردییەکە. ئەمریکا بەڵێنی پاراستنی سەربازیی کوردی دا بەرامبەر هەر هێرشێکی ئەگەریی سەدام حوسێن؛ بەهێزترین پابەندیی ئاسایشی ئەمریکا بەرامبەر گەلی کورد لە مێژوودا.
بەڵام لە کرداردا، ڕێککەوتنەکە لەبری یەکخستنەوە، دابەشبوونی چەسپاند. بارزانی و تاڵەبانی هەر بە مانای دابەشکردنی دەسەڵات مامەڵەیان لەگەڵ ڕێکخستنەکە کرد: دابەشکردنی دەسەڵات لە نێوان دوو بەڕێوەبەرایەتیی جیاوازدا، نەک یەکخستنیان لە حکومەتێکدا. پارتی لە هەولێرەوە و یەکێتی لە سلێمانییەوە بەردەوام بوون لە حوکمڕانی. هەر پارتێک تۆڕەکانی خۆی بۆ بەخشینی سوود و پشتیوانی بە لایەنگرانی بنیاد نا، هێزی پێشمەرگەی جیاوازی هێشتەوە و لە هەرێمی کوردستاندا ئەوەیان بەڕێوە دەبرد کە لە کرداردا دوو حکومەتی هاوتەریب بوون. هەڵبژاردنە پلانبۆدانراوەکان لە کاتی دیاریکراودا بەڕێوە نەچوون.
ڕیزبەندیی کاتیی ڕووداوە سەرەکییەکان
ئایاری 1994 ــ جەنگی ناوخۆیی کورد لە عێراق لە نێوان پارتی و یەکێتیدا دەست پێ دەکات.
ئابی 1996 ــ بارزانی پاسەوانی کۆماریی سەدام بانگهێشت دەکات بۆ یارمەتیی گرتنی هەولێر لە یەکێتی.
تشرینی دووەمی 1997 ــ پارتی بە تاکلایەنە ئاگربەست ڕادەگەیەنێت؛ یەکێتی ڕازی دەبێت ڕێزی لە ئاگربەستەکە بگرێت.
تەمووزی 1998 ــ ئەمریکا سەرکردایەتیی پارتی و یەکێتی بانگهێشت دەکات بۆ واشنتن بۆ دانوستانی چڕی ئاشتی.
17ی ئەیلوولی 1998 ــ بارزانی و تاڵەبانی ڕێککەوتنی واشنتن واژۆ دەکەن؛ جەنگی ناوخۆ کۆتایی دێت.
ئەیلوولی 2002 ــ بارزانی و تاڵەبانی ڕێککەوتنی ئاساییکردنەوەی پەیوەندییەکانی سەریڕەش بەدەست دەهێنن؛ پەرلەمانی کوردستان لە دانیشتنێکی گشتیدا کۆ دەبێتەوە.
2003 ــ هێرش بۆ سەر عێراق بە سەرکردایەتیی ئەمریکا؛ پارتی و یەکێتی بۆ ڕووخاندنی سەدام هاوکاری دەکەن؛ خودموختاریی کورد لە دەستووری 2005دا دەچەسپێندرێت.
میرات و گرنگی بۆ مێژووی کورد
گەورەترین دەستکەوتی ڕێککەوتنی واشنتن کۆتاییهێنان بە جەنگی ناوخۆیی کورد و دروستکردنی ئەو سەقامگیرییە سیاسییە بوو کە ڕێگای بە هەرێمی کوردستان دا لە دەیەکانی دواتردا گەشە بکات. بەبێ ڕێککەوتنەکە، بە ئەگەری زۆر پارتی و یەکێتی بەردەوام دەبوون لە شەڕکردن و لەوانە بوو ئەمە دەرفەتێک بە سەدام حوسێن بدات کۆنترۆڵی باکوورە کوردییەکە دووبارە بسەپێنێتەوە. ئاشتیی ڕێککەوتنەکە، بە هەموو کەموکوڕییەکانیەوە، پێشەرجی هەموو ئەوە بوو کە دواتر ڕوویدا: گەشەکردن بە داهاتی نەوت بەرامبەر خۆراک، هاوکاری لەگەڵ ئەمریکا لە 2003 و دانپێدانانی دەستووری بە خودموختاریی کورد.
گەورەترین شکستی ڕێککەوتنەکە ئەوە بوو کە لەبری یەکگرتوویی، دابەشبوونی ڕەگدارتر کرد. پاوانکردنی دەسەڵات لەلایەن پارتی و یەکێتییەوە بووە پێکهاتەی هەمیشەیی حوکمڕانیی کورد؛ بە بەڕێوەبەرایەتیی جیاواز، هێزی پێشمەرگەی جیاواز و تۆڕی جیاوازی بەخشینی سوود و پشتیوانی بە لایەنگران کە تا ئەمڕۆ بەردەوامن. کاتێک هەرێمی کوردستان ڕووبەڕووی هەڕەشە بۆ سەر مانەوەی بووەوە، لەلایەن داعشەوە لە 2014 و لەلایەن وەڵامە سەربازییەکەی بەغدا بۆ ڕیفراندۆمی سەربەخۆیی 2017ەوە، نەبوونی فەرماندەییەکی یەکگرتووی سیاسی و سەربازیی کورد کاریگەرییەکی وێرانکەری هەبوو.
ڕێککەوتنی واشنتن هەروەها پێگەی ئەمریکای وەک گرنگترین دەستەبەری دەرەکیی ئاسایشی کورد لە عێراق چەسپاند؛ ڕۆڵێک کە لە 2003دا یەکلاکەرەوە بوو، بەڵام کاتێک ئەولەویەتەکانی ئەمریکا گۆڕان، وای کرد کورد لەبەردەم هەڕەشەدا لاواز بێت. ئەو شێوازەی لە واشنتن دامەزرا، واتە پشتبەستنی کورد بە پاراستنی ئەمریکا لەگەڵ پارچەپارچەبوونی سیاسیی ناوخۆی کورد، تا ئەمڕۆ بەردەوامە لە شێوەدان بە سیاسەتی کورد و پەیوەندییەکانی کورد و ئەمریکا.
پرسیارە باوەکان
ڕێککەوتنی واشنتن چی بوو؟
ڕێککەوتنێکی ئاشتی بە ناوبژیوانیی ئەمریکا بوو کە لە 17ی ئەیلوولی 1998 لە نێوان پارتی (مەسعود بارزانی) و یەکێتی (جەلال تاڵەبانی)دا واژۆ کرا و کۆتایی بە جەنگی ناوخۆیی کورد لە عێراق هێنا. هەردوو پارتی پابەند کرد بە دابەشکردنی دەسەڵات و داهات، ڕێگریکردن لە بەکارهێنانی باکووری عێراق لەلایەن پەکەکەوە و ڕێگریکردن لە چوونەناوەوەی سوپای عێراق بۆ هەرێمە کوردییەکە. ئەمریکا بەڵێنی پاراستنی سەربازیی کوردی دا.
بۆچی جەنگی ناوخۆیی کورد ڕوویدا؟
جەنگی ناوخۆ لە ئایاری 1994دا هەڵگیرسا؛ هۆکاری سەرەکی دابەشکردنی داهاتی گومرگی بازرگانیی قاچاخ لە نێوان عێراق و تورکیادا بوو. هۆکارە قوڵترەکان دابەشبوونی 50–50ی هەڵبژاردن، متمانە نەبوون بە یەکتر، جیاوازییە ئایدیۆلۆژییەکان و دەستێوەردانی هێزە هەرێمییەکان بوون؛ ئێران پشتیوانیی یەکێتیی دەکرد و پارتی عێراقی سەدامی بانگهێشت کرد بۆ گرتنی هەولێر لە 1996.
ئایا ڕێککەوتنی واشنتن حکومەتێکی یەکگرتووی کوردی دروست کرد؟
نەخێر. هەرچەندە ڕێککەوتنەکە یەکخستنەوەی لەبەرچاو گرتبوو، لە کرداردا دوو بەڕێوەبەرایەتیی چەسپاند؛ پارتی لە هەولێرەوە و یەکێتی لە سلێمانییەوە حوکمڕانییان دەکرد. هەر پارتێک هێزی پێشمەرگە و بودجە و تۆڕەکانی بەخشینی سوود و پشتیوانی بە لایەنگرانی بە جیاوازی هێشتەوە. ئەم دابەشبوونە لە زۆر ڕووەوە تا ئەمڕۆ بەردەوامە.
سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر
پەیمانگای واشنتن ــ ڕێککەوتنی کورد ئاماژە بە پابەندییەکی نوێی ئەمریکا دەکات
ناوەندی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لە قوتابخانەی ئابووریی لەندەن ــ شەڕە ناوخۆییە وێرانکەرەکانی کوردی عێراق
پڕۆژەی بەڵگەی باشتر ــ کۆتاییهێنان بە جەنگی ناوخۆیی کورد لە عێراق