پیمان‌ها اتحاد آرتاتاما و پسرش شوتارنا را ثبت می‌کنند، اما تبار و مدت فرمانروایی او روشن نیست.
تباری نامطمئن
آرتاتامای دوم، شاه حوری، رقیب توشراتا بود. مایرهوفر او را از آرتاتامای اولِ قدیمی‌تر جدا می‌کند و فرض برادر بودن دو رقیب را اثبات‌نشده می‌داند. نام سلطنتی مشترک جای تبارنامه را نمی‌گیرد. کودکی، جلوس و سال‌های دقیق فرمانروایی او ناشناخته‌اند. فون داسو مرکز میتانی را در خابور علیا قرار می‌دهد؛ امپراتوری آن در سوریه، میان‌رودان و شرق آناتولی گسترش داشت. افولش فرایندی طولانی‌تر از یک بحران جانشینی بود. [1] [2]
پیمان به‌عنوان روایت سیاسی
پیمان شوپیلولیومای اول با شاتیوازا به توافقی پیشین با آرتاتاما اشاره می‌کند. سپس لشکرکشی علیه توشراتا، غارت و اسارت را شرح می‌دهد. قتل توشراتا به پسر و همدستانش نسبت داده می‌شود؛ آرتاتاما قاتل نامیده نمی‌شود. شاه هیتی نتیجه را با داوری ایزدی توجیه می‌کند. این روایت یک پیروزِ درگیر است، نه تأیید مستقل همه اتهام‌ها. [3] [4]
شوتارنا و تقسیم تازه
شاتیوازا، شوتارنا را پسر آرتاتاما معرفی و به انتقال گنجینه‌ها به آشور و آلشه متهم می‌کند. بازگرداندن در نقره و طلایی که شاوشتاتار برده بود، نماد وارونگی قدرت می‌شود. شاتیوازا پشتیبانی هیتی گرفت، با شاهزاده‌خانمی ازدواج کرد و همراه پیاشیلی به سوی ایریته رفت. حق جانشینی فرزندانشان حفظ شد، اما پیاشیلی زمین‌های کنار فرات را نگه داشت. بازسازی پادشاهی مرز و تعهد داشت. [3] [4] [5]
زبان و تاریخ منطقه
مایرهوفر نام آرتاتاما را هندوآریایی توضیح می‌دهد؛ حوری به گروه غیرهندواروپایی حوری–اورارتویی تعلق دارد. نام شاه، زبان جمعیت و هویت امروزی پرسش‌هایی جدا هستند. میتانی بخشی از تاریخ منطقه است، اما شباهت نام مکان به‌تنهایی ملیت امروزی مستقیم را اثبات نمی‌کند. ماتیوازا در ترجمه لوکنبیل صورت قدیمی نام شاتیوازاست، نه شاهی دیگر. [1] [4] [6]
منابع و مطالعه بیشتر
- Manfred Mayrhofer, “Artatāma”, Encyclopaedia Iranica II, p. 653 (1986); distinction between the two rulers, uncertain kinship and the royal name.
- Eva von Dassow, “Mittani and Its Empire”, The Oxford History of the Ancient Near East III (2022), pp. 455–528, DOI 10.1093/oso/9780190687601.003.0029; linked abstract used for the kingdom’s geographical and chronological outline.
- Suppiluliuma–Shattiwaza treaty excerpts, after Gary Beckman, Hittite Diplomatic Texts; primary accounts in translation, including the earlier Artatama agreement and the military/territorial settlement.
- D. D. Luckenbill, “Hittite Treaties and Letters”, American Journal of Semitic Languages and Literatures 37(3) (1921), especially pp. 161–176; public-domain early translation of KBo I 1 and I 3, with older name forms and uncertain readings.
- Steven J. Garfinkle, “The Assyrians: A New Look at an Ancient Power”, in Mark W. Chavalas, ed., Current Issues in the History of the Ancient Near East (2007), pp. 53–96, especially p. 73; discussion and translated treaty passage concerning the returned door.
- Gernot L. Windfuhr, “Iran vii. Non-Iranian Languages (1): Overview”, Encyclopaedia Iranica; linguistic distinction between Iranian and Hurro-Urartian and the limits of equating language with ethnicity.
- Osama Shukir Muhammed Amin, photograph of Tushratta’s letter, British Museum ME 29791 (22 July 2016), CC BY-SA 4.0; image identification, photographer and licence.