سیاست کردی در ایران شامل احزاب رقیب، دوره‌های مبارزه مسلحانه، تبعید و کارزارهای مدنی حقوق است. این تاریخ پس از ۱۹۷۹، ترورهای خارج از کشور و پیامدهای مستند سرکوب را بررسی می‌کند.
انقلاب و جنگ پس از ۱۹۷۹
سقوط شاه کشمکش بر سر قدرت و خودمختاری کردی را گشود. Milburn تصرف پادگان‌ها در ۱۹۷۹ و سپس جنگ با جمهوری اسلامی را شرح می‌دهد. حزب دموکرات و کومله به‌عنوان دو سازمان متفاوت شرکت داشتند. ایران تا ۱۹۸۳ شهرهای اصلی را بازپس گرفت. جنگ ایران و عراق پیشتر در ۱۹۸۰ آغاز شده بود و بر ائتلاف‌ها و دسترسی به مناطق مرزی اثر گذاشت. [1] تجربه شهرها و پایگاه‌های کوهستانی و جامعه‌های دو سوی مرز یکسان نبود.
احزاب و سنت‌های متفاوت
حزب دموکرات کردستان ایران، KDPI یا PDKI، در ۱۹۴۵ تأسیس شد. کومله از سنت چپ برخاست و انشعاب‌های بعدی سازمان‌هایی با نام‌های نزدیک پدید آورد. هورامان علی در ۲۰۱۶ چندپارگی و نبود نقشه سیاسی مشترک را بررسی کرد. دعوت او به گفت‌وگو پیشنهاد سیاستی بود، نه نشانه توافقی حاصل‌شده. [2] برای نسبت دادن کنش‌ها باید نام شاخه و تاریخ مشخص باشد؛ یک سازمان خودبه‌خود نماینده همه جمعیت کرد نیست.
وین، برلین و حکم میکونوس
عبدالرحمان قاسملو در ۱۹۸۹ هنگام مذاکره با نمایندگان ایران در وین کشته شد. [2] در ۱۷ سپتامبر ۱۹۹۲ شرفکندی، عبدلی، اردلان و نوری دهکردی در رستوران میکونوس برلین کشته شدند. دادگاه سه نفر نخست را نماینده حزب شناخت؛ دهکردی مشاور و مترجمی بود که نه کرد بود و نه عضو حزب. حکم ۱۰ آوریل ۱۹۹۷ سفارش حمله از سوی حاکمان ایران را احراز کرد. دارابی و رحیل برای چهار قتل حبس ابد گرفتند. این محکومیت‌ها با یافته دادگاه درباره مسئولیت دولت تفاوت دارد. [3]
دوره‌های فعالیت مسلحانه
Milburn توقف عملیات آشکار نظامی حزب دموکرات در ۱۹۹۶ را از بازگشت به درگیری در ۲۰۱۶ جدا می‌کند. رابطه پژاک با پ‌ک‌ک و روایت‌های متفاوت پیدایش آن را نیز شرح می‌دهد. [1] اینها تاریخ‌های سازمانی جداگانه‌اند. توقف فعالیت یک حزب ثابت نمی‌کند همه گروه‌ها متوقف شدند یا اختلاف سیاسی پایان یافت. اعلام بازگشت به جنگ نیز به‌تنهایی اندازه و پیامد فعالیت‌ها را مشخص نمی‌کند.
حمله در آن سوی مرز عراق
پایگاه‌های مخالفان در اقلیم کردستان عراق موضوع حاکمیت عراق را نیز مطرح کرد. در ۲۸ سپتامبر ۲۰۲۲ وزیر بریتانیایی طارق احمد بمباران ایران را محکوم کرد و از کشته‌شدن مردم و آسیب زیرساخت مدنی گفت. او حمله را نقض حاکمیت عراق دانست. [4] این بیانیه موضع دولت بریتانیا در آن روز را مستند می‌کند؛ شمار مستقل همه تلفات سال را ارائه نمی‌دهد. سکونتگاه مدنی و تأسیسات حزبی و هدف نظامی باید جداگانه شناسایی شوند.
جابجایی و ادعاهای خلع سلاح
گزارش میدانی اداره مهاجرت دانمارک در ژوئن ۲۰۲۴ احزاب و پناهندگان کرد ایرانی در اقلیم را بررسی کرد. سازمانی بین‌المللی در مصاحبه اربیل توافق امنیتی ۲۰۲۳ را مستلزم توقف فعالیت مسلحانه، دورکردن پایگاه‌ها از مرز و خلع سلاح توصیف کرد. خلاصه گزارش ارزیابی‌های متفاوتی از میزان خلع سلاح ثبت می‌کند. [5] تاریخ مصاحبه و انتساب روایت اهمیت دارد. جابجایی اردوگاه، تحویل سلاح و حل اختلاف سیاسی سه تحول متفاوت‌اند.
حقوق مدنی و اعتراض‌های ۲۰۲۲
مرگ ژینا مهسا امینی، زن کرد ایرانی، در بازداشت پلیس در سپتامبر ۲۰۲۲ اعتراض‌های سراسری برانگیخت. هیئت حقیقت‌یاب سازمان ملل در ۱۴ مارس ۲۰۲۵ نقض‌های فاحش، از جمله مواردی در حد جنایت علیه بشریت، گزارش داد. اقلیت‌های قومی و مذهبی به‌ویژه هدف قرار گرفتند؛ کودکان و خانواده‌های سوگوار نیز آسیب دیدند. وکلا، معلمان، روزنامه‌نگاران و دیگر همبستگان هم با سرکوب روبه‌رو شدند. [6] تجربه مدنی در کنار تاریخ احزاب و جنگ جایگاهی اساسی دارد.
منابع و مطالعه بیشتر
- Franc Milburn, Iranian Kurdish Militias: Terrorist-Insurgents, Ethno Freedom Fighters, or Knights on the Regional Chessboard?, CTC Sentinel 10/5 (May 2017), especially printed pp. 29–30; historical analysis.
- Hawraman Ali, Iran and its Opposition Kurdish Parties: The Need for Dialogue, MERI Policy Brief 3/22, 4 December 2016; party divisions and policy argument.
- Kammergericht Berlin, Mykonos judgement, 10 April 1997, case (1) 2 StE 2/93 (19/93), especially operative ruling and printed pp. 38–39, 368–371; German court text reproduced by IHRDC.
- UK Foreign, Commonwealth & Development Office, statement by Tariq Ahmad condemning attacks on the Kurdistan Region of Iraq, 28 September 2022.
- Danish Immigration Service, Iranian Kurds in the Kurdistan Region of Iraq, June 2024; executive summary and interview with an international organisation, Erbil, 6 March 2024.
- UN Geneva, Iran fact-finding mission press conference, 14 March 2025; investigators’ findings on protests, minorities, children and reprisals.
- mehdi hosseini, Shirudi boulevard in Kermanshah, 5 April 2012; CC BY 3.0, Wikimedia Commons.