İran’da Kürtler: Partiler, Baskı ve Sınır Ötesi Çatışma

İran’daki Kürt siyaseti farklı partileri, ayaklanma dönemlerini, sürgünü ve sivil hak mücadelelerini kapsar. Bu tarih 1979 sonrasını, yurtdışındaki suikastları ve baskının toplumlar üzerindeki belgelenmiş etkilerini ele alır.

Kirmanşah’taki Şirudi bulvarında ağaçlar, kıvrımlı süs su kanalı, yayalar ve arkada dağlar — Şirudi bulvarı, Kirmanşah,5 Nisan 2012; mehdi hosseini. Fotoğraf gündelik çevreyi gösterir; bir çatışma olayını değil. mehdi hosseini · Wikimedia Commons · CC BY 3.0.

1979 sonrasında devrim ve savaş

Şahın devrilmesi iktidar ve Kürt özerkliği konusunda mücadele açtı. Milburn 1979’da kışlaların ele geçirilmesini ve ardından İslam Cumhuriyeti’yle çatışmayı anlatır. KDPI ve Komala ayrı örgütler olarak katıldı. İran 1983’e kadar başlıca kentleri geri aldı. İran–Irak Savaşı 1980’de zaten başlamıştı; ittifakları ve sınır bölgelerine erişimi etkiledi. [1] Kentlerin, dağ üslerinin ve sınır ötesindeki toplulukların deneyimleri aynı değildi.

Farklı parti gelenekleri

İran Kürdistan Demokrat Partisi, KDPI veya PDKI,1945’te kuruldu. Komala sol bir gelenekten gelişti; sonraki bölünmeler benzer adlar kullanan örgütler doğurdu. Hawraman Ali 2016’da parçalanma ve ortak siyasi yol haritası eksikliğini inceledi. Diyalog çağrısı bir politika önerisiydi; gerçekleşmiş anlaşma değildi. [2] Belirli eylemleri incelerken hizip adı ve tarih önem taşır. Tek bir örgüt bütün Kürt nüfusun temsilcisi sayılamaz.

Viyana, Berlin ve Mykonos kararı

Abdurrahman Kasımlo 1989’da Viyana’da İran temsilcileriyle görüşürken öldürüldü. [2]17 Eylül 1992’de Berlin’deki Mykonos restoranında Şerefkendi, Abdoli, Ardalan ve Nuri Dehkordi öldürüldü. Mahkeme ilk üçünü parti temsilcisi olarak belirledi; Dehkordi ise Kürt veya parti üyesi olmayan danışman ve tercümandı.10 Nisan 1997 kararı saldırının İran yöneticilerince emredildiğini saptadı. Darabi ve Rhayel dört cinayetten müebbet aldı. Bu mahkûmiyetler, devlet sorumluluğuna ilişkin bulgulardan ayrı tutulmalıdır. [3]

Silahlı faaliyetin dönemleri

Milburn, KDPI’nin 1996’da açık askerî operasyonları bırakmasını 2016’da çatışmaya dönüşünden ayırır. PJAK’ın PKK’yla ilişkisini ve kuruluşuna ilişkin farklı anlatıları da ele alır. [1] Bunlar ayrı örgütsel tarihlerdir. Bir partinin ara vermesi bütün grupların durduğunu veya siyasi anlaşmazlığın bittiğini göstermez. Çatışmaya dönüş ilanı da faaliyetlerin büyüklüğünü ve sonuçlarını tek başına ölçmez.

Irak sınırının ötesindeki saldırılar

Muhalefetin Irak Kürdistan Bölgesi’ndeki üsleri konuyu Irak egemenliğiyle de ilişkilendirdi.28 Eylül 2022’de Britanyalı bakan Tariq Ahmad İran bombardımanını kınadı; can kaybını ve sivil altyapı hasarını belirterek Irak egemenliğinin ihlali olarak niteledi. [4] Bu açıklama o günkü hükümet tutumunu belgeler; yılın bütün saldırıları için bağımsız toplam sunmaz. Sivil yerleşimler, parti tesisleri ve askerî hedefler ayrı tanımlanmalıdır.

Taşınma ve silahsızlanma iddiaları

Danimarka Göç Servisi’nin Haziran 2024 saha raporu Irak Kürdistanı’ndaki İranlı Kürt partileri ve mültecileri inceledi. Erbil’de görüşülen uluslararası kuruluş 2023 güvenlik anlaşmasını silahlı faaliyetin durması, üslerin sınırdan uzaklaşması ve silahsızlanma olarak açıkladı. Rapor özeti, silahsızlanmanın kapsamı konusunda farklı değerlendirmeler kaydeder. [5] Görüşme tarihi ve kaynağı korunmalıdır. Kamp taşımak, silah teslim etmek ve siyasi uyuşmazlığı çözmek ayrı gelişmelerdir.

Sivil haklar ve 2022 protestoları

İranlı Kürt Jina Mahsa Amini’nin Eylül 2022’de polis gözetiminde ölümü ülke çapında protestoları tetikledi. BM araştırma heyeti 14 Mart 2025’te ağır ihlaller, bazıları için insanlığa karşı suç bulguları açıkladı. Etnik ve dinî azınlıkların özellikle hedef alındığını, çocukların istismarını ve yaslı ailelere misillemeleri belirledi. Avukatlar, öğretmenler, gazeteciler ve dayanışma gösterenler de baskı gördü. [6] Sivil deneyimler bu tarihin temel parçalarıdır.