سیاسەتی کورد لە ئێران حیزبی جیاواز و خەباتی چەکداری و تاراوگە و داواکاریی مەدەنی دەگرێتەوە. ئەم مێژووە دوای ١٩٧٩ و تیرۆری دەرەوەی وڵات و کاریگەریی سەرکوت دەخوێنێتەوە.
شۆڕش و شەڕ دوای ١٩٧٩
ڕووخانی شا پرسی دەسەڵات و خودموختاریی کوردی کردەوە. Milburn دەستبەسەرداگرتنی پادگانەکان لە ١٩٧٩ و دواتر شەڕ لەگەڵ کۆماری ئیسلامی باس دەکات. دیموکرات و کۆمەڵە هەردووکیان بەشدار بوون، بەڵام ڕێکخراوی جیاواز بوون. ئێران تا ١٩٨٣ کۆنترۆڵی شارە سەرەکییەکانی گرتەوە. شەڕی ئێران و عێراق پێشتر لە ١٩٨٠ دەستی پێکردبوو و هاوپەیمانی و شوێنی بنکەکانی گۆڕی. [1]
حیزب و ڕێبازی جیاواز
حیزبی دیموکرات لە ١٩٤٥ دامەزرا. کۆمەڵە ڕەوتێکی چەپ بوو؛ دابەشبوونی دواتر ڕێکخراوی بە ناوی نزیک بەرهەمهێنا. هەورامان عەلی لە ٢٠١٦ پارچەپارچەبوون و نەبوونی نەخشەڕێگای هاوبەش دەخوێنێتەوە. بانگەوازی گفتوگۆی پێشنیاری سیاسی بوو، بەڵگەی ڕێککەوتنی تەواوبوو نەبوو. [2] ناو و بەرواری باڵەکان گرنگن؛ هیچ حیزبێک خۆکارانە نوێنەری هەموو کورد نییە.
ڤییەننا و دادگای میکۆنۆس
عەبدولڕەحمان قاسملوو لە ١٩٨٩ لە ڤییەننا لە کاتی گفتوگۆ لەگەڵ نوێنەرانی ئێران کوژرا. [2] لە ١٧ ی ئەیلوولی ١٩٩٢ شەرەفکەندی و عەبدولی و ئەردەڵان و نووری دێهکوردی لە میکۆنۆسی بەرلین کوژران. دادگا سێ یەکەمی بە نوێنەری حیزب ناساند؛ دێهکوردی ڕاوێژکار و وەرگێڕ بوو، نە کورد بوو نە ئەندام. بڕیاری ١٠ ی نیسانی ١٩٩٧ فەرمانی دەسەڵاتدارانی ئێران بۆ هێرشەکەی سەلماند. دارابی و ڕەحەیەل بۆ چوار کوشتن حوکمی زیندانیی هەتاهەتاییان وەرگرت. [3]
قۆناغە جیاوازەکانی چالاکیی چەکداری
Milburn وەستانی چالاکیی ئاشکرای دیموکرات لە ١٩٩٦ لە دەستپێکردنەوەی شەڕی ٢٠١٦ جیا دەکاتەوە. پەیوەندیی پژاک بە پەکەکە و ڕیوایەتی جیاوازی پێکهاتنیشی دەخاتەڕوو. [1] وەستانی یەک حیزب بەڵگەی وەستانی هەموو گرووپ یان چارەسەری سیاسی نییە. ڕاگەیاندنی گەڕانەوە بۆ شەڕیش پێوانەی قەبارە و ئەنجامەکانی نییە.
هێرش بۆ ناو عێراق
بنکەکانی ئۆپۆزسیۆن لە هەرێمی کوردستان پرسی سەروەریی عێراقیشیان هێنایە پێشەوە. لە ٢٨ ی ئەیلوولی ٢٠٢٢ وەزیری بەریتانی Tariq Ahmad بۆردومانی ئێرانی مەحکوم کرد و باسی مردن و زیانی ژێرخانی مەدەنی کرد. بە پێشێلکردنی سەروەریی عێراقی دانا. [4] ئەمە وەڵامی حکومەتە لەو بەروارە؛ کۆی سەربەخۆی قوربانیی هەموو ساڵ نادات. نیشتەجێی مەدەنی و بنکەی حیزب پێویستیان بە ناساندنی جیاواز هەیە.
گواستنەوە و چەکداماڵین
ڕاپۆرتی دانیمارک لە حوزەیرانی ٢٠٢٤ حیزبەکانی کوردی ئێران لە هەرێم خوێندەوە. ڕێکخراوێکی نێودەوڵەتی لە چاوپێکەوتنی هەولێر ڕێککەوتنی ئاسایشی ٢٠٢٣ ی بە وەستانی چالاکیی چەکداری و دوورخستنەوەی بنکە لە سنوور و چەکداماڵین باس کرد. پوختەکە بۆچوونی جیاواز لەسەر ڕادەی چەکداماڵین تۆمار دەکات. [5] گواستنەوەی کەمپ و ڕادەستکردنی چەک و چارەسەری ململا‌نێ یەک شت نین.
مافی مەدەنی دوای ٢٠٢٢
مردنی ژینا مەهسا ئەمینی لە دەستبەسەریی پۆلیس لە ئەیلوولی ٢٠٢٢ خۆپیشاندانی سەرتاسەری هێنا. لە ١٤ ی ئاداری ٢٠٢٥ لیژنەی دۆزینەوەی ڕاستیی نەتەوە یەکگرتووەکان پێشێلکاریی قورس، هەندێکیان تاوانی دژ بە مرۆڤایەتی، ڕاگەیاند. کەمینە ئایینی و نەتەوەییەکان بە تایبەتی ئامانج بوون؛ منداڵ و خێزانی ماتەمبار ئازاریان چێشت. پارێزەر و مامۆستا و ڕۆژنامەنووسیش سەرکوت کران. [6] ئەزموونی مەدەنی بەشێکی بنەڕەتیی ئەم مێژووەیە.
سەرچاوەکان و خوێندنەوەی زیاتر
- Franc Milburn, Iranian Kurdish Militias: Terrorist-Insurgents, Ethno Freedom Fighters, or Knights on the Regional Chessboard?, CTC Sentinel 10/5 (May 2017), especially printed pp. 29–30; historical analysis.
- Hawraman Ali, Iran and its Opposition Kurdish Parties: The Need for Dialogue, MERI Policy Brief 3/22, 4 December 2016; party divisions and policy argument.
- Kammergericht Berlin, Mykonos judgement, 10 April 1997, case (1) 2 StE 2/93 (19/93), especially operative ruling and printed pp. 38–39, 368–371; German court text reproduced by IHRDC.
- UK Foreign, Commonwealth & Development Office, statement by Tariq Ahmad condemning attacks on the Kurdistan Region of Iraq, 28 September 2022.
- Danish Immigration Service, Iranian Kurds in the Kurdistan Region of Iraq, June 2024; executive summary and interview with an international organisation, Erbil, 6 March 2024.
- UN Geneva, Iran fact-finding mission press conference, 14 March 2025; investigators’ findings on protests, minorities, children and reprisals.
- mehdi hosseini, Shirudi boulevard in Kermanshah, 5 April 2012; CC BY 3.0, Wikimedia Commons.