در 1999، دادگاهی در ترکیه عبدالله اوجالان را به مرگ محکوم کرد. این حکم بعداً به حبس ابد تبدیل شد. او از آن زمان در زندانی در جزیرهٔ ایمرالی در دریای مرمره نگهداری شده است؛ گاه تنها زندانی جزیره بوده و گاه تنها زندانی‌ای که اجازهٔ خروج از سلول داشته است. او در شرایطی نگهداری شده که عفو بین‌الملل و دیوان اروپایی حقوق بشر بارها آن را مصداق شکنجه از راه انزوا توصیف کرده‌اند. آزاد نشده است. اهمیت سیاسی‌اش نیز پایان نیافته است. از سلول زندان میلیون‌ها واژه فلسفهٔ سیاسی نوشته، بارها برای آتش‌بس میان پ‌ک‌ک و حکومت ترکیه مذاکره کرده، چارچوب ایدئولوژیک جنبش کردی‌ای را که بنیان گذاشته از مبارزهٔ مسلحانهٔ مارکسیستی–لنینیستی به چیزی که کنفدرالیسم دموکراتیک می‌نامد دگرگون کرده و، بیست‌وپنج سال پس از دستگیری، همچنان مهم‌ترین چهرهٔ سیاسی در زندگی میلیون‌ها کرد در ترکیه، سوریه و فراتر از آن مانده است.
فهرست مطالب
1. بخش 1: عمرلی و شکل‌گیری یک انقلابی
2. بخش 2: آنکارا و شکل‌گیری سیاسی عبدالله اوجالان
3. بخش 3: بنیان‌گذاری پ‌ک‌ک ـ 27 نوامبر 1978
4. بخش 4: مبارزهٔ مسلحانه ـ 1984 و پیامدهای آن
5. بخش 5: دههٔ 1990 ـ جنگ، جنایت و پیشنهاد صلح
6. بخش 6: دستگیری ـ خیانت در نایروبی
7. بخش 7: ایمرالی ـ جزیرهٔ زندان
8. بخش 8: دگرگونی فکری ـ کنفدرالیسم دموکراتیک
9. بخش 9: پیوند روژاوا ـ اندیشه‌های او در عمل
10. بخش 10: میراث ـ خورشید زندانی کردستان
بخش 1: عمرلی و شکل‌گیری یک انقلابی
عبدالله اوجالان در 4 آوریل 1948 در روستای عمرلی، در شهرستان خلفتیِ استان اورفا در جنوب‌شرق ترکیه زاده شد. چهارمین فرزند از هفت فرزند خانواده‌ای فقیر از دهقانان کرد بود. فقر خانواده غیرعادی نبود؛ جمعیت روستایی کرد جنوب‌شرق ترکیه در دهه‌های 1940 و 1950 در شرایط به‌حاشیه‌راندگی ساختاری زندگی می‌کرد که هم‌زمان اقتصادی، فرهنگی و سیاسی بود. زبان کردی در مدارس و زندگی عمومی ممنوع بود. بیان فرهنگی کردی سرکوب می‌شد. دولتی که ارتفاعات کردنشین را مسئله‌ای امنیتی می‌دید، نه جامعه‌ای نیازمند سرمایه‌گذاری، به‌طور نظام‌مند از توسعهٔ اقتصادی منطقه غفلت می‌کرد.
اوجالان این به‌حاشیه‌راندگی را مستقیم تجربه کرد. کودکی کرد بود که باید به ترکی درس می‌خواند، در نظام آموزشی‌ای که زبان و فرهنگش را ناموجود می‌انگاشت. هوشش برای پیشرفت در نظام آموزشی کافی بود و سرانجام به دانشگاه در آنکارا رفت. اما تجربهٔ آموزش در چارچوب ملی‌گرایی ترکی که وجود هویتش را انکار می‌کرد و هم‌زمان او را با اندیشه‌های سیاسی‌ای آشنا می‌ساخت که سرانجام به هویتش صورت سیاسی می‌دادند، تجربهٔ بنیادین شکل‌گیری سیاسی‌اش بود.
بخش 2: آنکارا و شکل‌گیری سیاسی عبدالله اوجالان
اوجالان در اواخر دههٔ 1960 در دانشکدهٔ علوم سیاسی دانشگاه آنکارا تحصیل کرد. در لحظه‌ای از جوشش سیاسی خارق‌العاده به آنکارا رسید: چپ نو، رادیکالیسم دانشجویی و سیاست مارکسیستی و سوسیالیستی که نظم مستقر را در سراسر جهان غرب و به‌ویژه در ترکیه به چالش می‌کشید. در سیاست دانشجویی چپ غرق شد، به حلقه‌های گوناگون فعالان کرد پیوست و پرورش موضع سیاسی متمایزی را آغاز کرد که سرانجام پ‌ک‌ک را پدید می‌آورد. مطالعه‌اش در سنت نظریهٔ سیاسی مارکسیستی–لنینیستی بود، اما این چارچوب را بر وضعیت مردمی به کار می‌بست که میان چهار دولت تقسیم شده بودند، هیچ‌یک آنان را به رسمیت نمی‌شناخت و در شرایط به‌حاشیه‌راندگی اقتصادی و فرهنگی زندگی می‌کردند.
بخش 3: بنیان‌گذاری پ‌ک‌ک ـ 27 نوامبر 1978
در 27 نوامبر 1978، در روستای فیس (زیارت) در استان دیاربکر، عبدالله اوجالان و گروه کوچکی از یارانش رسماً حزب کارگران کردستان، پارتیا کارکرێن کوردستانێ، معروف به پ‌ک‌ک، را تأسیس کردند. برنامهٔ بنیان‌گذاری پ‌ک‌ک آشکارا مارکسیستی–لنینیستی بود و خواهان تشکیل دولت مستقل کرد از راه مبارزهٔ مسلحانه می‌شد. دعوت طبقاتی آن دسترسی به پایگاه‌های اجتماعی‌ای را فراهم کرد که حزب دموکرات کردستان و اتحادیهٔ میهنی کردستان به آن‌ها نرسیده بودند؛ به‌ویژه کردهای جوان، فقیر و شهری در شهرهای ترکیه و دهقانان بی‌زمین جنوب‌شرق. کودتای نظامی سپتامبر 1980 چپ ترکیه را نابود کرد و هزاران نفر را زندانی کرد؛ اوجالان از پیش ترکیه را ترک کرده بود و از سوریه فعالیت می‌کرد، جایی که رژیم اسد برای یک دهه و نیم بعد پایگاهی در اختیار پ‌ک‌ک گذاشت.
بخش 4: مبارزهٔ مسلحانه ـ 1984 و پیامدهای آن
در 15 اوت 1984، پ‌ک‌ک قیام مسلحانه‌اش علیه حکومت ترکیه را با حمله‌های هم‌زمان به تأسیسات نظامی ترکیه در اروح و شمدینلی در جنوب‌شرق ترکیه آغاز کرد. این تاریخ آغاز درگیری مسلحانه‌ای است که با دوره‌هایی از آتش‌بس بیش از چهل سال ادامه یافته و بیش از 40,000 نفر را کشته است. کارزار مسلحانهٔ پ‌ک‌ک در دههٔ 1980 نیروهای نظامی و امنیتی ترکیه را هدف می‌گرفت، اما همچنین، به‌گونه‌ای مناقشه‌برانگیز، رؤسای ایلات کرد و نگهبانان روستا را که با حکومت ترکیه همکاری می‌کردند نیز هدف می‌گرفت. حکومت ترکیه با عملیات نظامی گسترده، تخلیهٔ اجباری هزاران روستا و خشونت دولتی علیه جمعیت غیرنظامی کرد پاسخ داد که میلیون‌ها نفر را آواره کرد و موجب مهاجرت انبوه به شهرهای غرب ترکیه شد.
بخش 5: دههٔ 1990 ـ جنگ، جنایت و پیشنهاد صلح
دههٔ 1990 خونین‌ترین دورهٔ درگیری پ‌ک‌ک و ترکیه بود. کارزار ضدشورش نیروهای امنیتی ترکیه نقض گستردهٔ حقوق بشر را در بر داشت: سوزاندن روستاها، ناپدیدسازی قهری و کشتار فراقضایی چهره‌های سیاسی و روزنامه‌نگاران کرد. برآورد می‌شود سه میلیون کرد از جنوب‌شرق ترکیه آواره شدند. با وجود خشونت درگیری، اوجالان از پیش بررسی امکان حل‌وفصل سیاسی را آغاز کرده بود. در دههٔ 1990 چند بار، در 1993، 1995 و 1998، آتش‌بس یک‌جانبه اعلام کرد و هر بار از حکومت ترکیه خواست با گفت‌وگوی سیاسی پاسخ دهد. دولت ترکیه مذاکره با سازمانی را که تروریستی می‌دانست نپذیرفت و هر آتش‌بس سرانجام فروپاشید.
بخش 6: دستگیری ـ خیانت در نایروبی
عبدالله اوجالان در اکتبر 1998 زیر فشار ترکیه از سوریه اخراج شد و سرگردانی چندماهه‌ای را در اروپا برای یافتن پناهندگی سیاسی آغاز کرد. روسیه، ایتالیا، یونان و چند کشور دیگر ورودش را نپذیرفتند یا اخراجش کردند. در فوریهٔ 1999 به کنیا رسید و در سفارت یونان در نایروبی اقامت داشت. در 15 فوریهٔ 1999، مأموران اطلاعاتی ترکیه با حمایت اطلاعاتی آمریکا و اسرائیل اوجالان را از سفارت یونان ربودند، به هواپیما بردند و به بازداشت ترکیه سپردند. او را به ترکیه آوردند، در دادگاه امنیت کشور محاکمه کردند، به خیانت و شورش مسلحانه مجرم شناختند و در 29 ژوئن 1999 به مرگ محکوم کردند. دولت ترکیه در 2002 حکم مرگ را به حبس ابد تبدیل کرد. از آن زمان در جزیرهٔ ایمرالی نگهداری شده است.
بخش 7: ایمرالی ـ جزیرهٔ زندان
ایمرالی جزیره‌ای کوچک در دریای مرمره، حدود سی کیلومتری جنوب‌غرب استانبول، است. از ورود اوجالان در 1999، به زندان اختصاصی با بالاترین سطح امنیت تبدیل شده است؛ بیشتر اوقات او تنها زندانی آن بوده و دوره‌هایی نیز تنها زندانی‌ای بوده که برای یک ساعت ورزش هفتگی اجازهٔ خروج از سلول داشته است. شرایطش موضوع انتقاد مستمر عفو بین‌الملل، شورای اروپا، دیوان اروپایی حقوق بشر و کمیتهٔ منع شکنجهٔ سازمان ملل بوده است. دسترسی به وکلایش به‌طور نظام‌مند محدود شده است. دوره‌هایی چندساله وجود داشته که هیچ دیداری با وکلا و هیچ تماسی با جهان بیرون نداشته است. بااین‌همه، از همین سلول نوشته است. جلدهای فلسفهٔ سیاسی‌ای که در زندان پدید آورده، پنهانی بیرون برده، ترجمه و منتشر شده‌اند و اندیشهٔ سیاسی میلیون‌ها نفر را شکل داده‌اند.
بخش 8: دگرگونی فکری ـ کنفدرالیسم دموکراتیک
خارق‌العاده‌ترین بُعد داستان اوجالان سال‌های مبارزهٔ مسلحانه‌اش نیست، بلکه دگرگونی فکری‌اش در زندان است. اوجالانی که در 1999 دستگیر شد، مارکسیست–لنینیستی بود که بیست سال را صرف ساختن جنبشی با هدف تشکیل دولت مستقل کرد کرده بود. اوجالانی که فلسفهٔ سیاسی‌اش در دههٔ بعد از ایمرالی بیرون آمد، هم مارکسیسم–لنینیسم و هم هدف دولت مستقل را به سود چیزی که کنفدرالیسم دموکراتیک می‌نامد کنار گذاشته بود؛ نظریه‌ای سیاسی و غیردولتی که بخشی از آن از آثار موری بوکچین، متفکر آنارشیست آمریکایی، گرفته شده است. این نظریه شکلی از سازمان سیاسی پیشنهاد می‌کند که بر دموکراسی مستقیم مردمی، سازمان‌یافته در کمون‌ها و شوراهای محلی، استوار است و فراتر از مرزهای موجود دولت‌ها عمل می‌کند، بی‌آنکه بخواهد آن مرزها را با دولت کرد تازه‌ای جایگزین کند. آشکارا فمینیستی است؛ رهایی زنان پروژهٔ محوری انقلابی شناخته می‌شود. آشکارا بوم‌شناختی است. و الگوی دولت–ملت را به‌عنوان شکلی مناسب برای سازمان‌دهی در سدهٔ بیست‌ویکم رد می‌کند.
بخش 9: پیوند روژاوا ـ اندیشه‌های او در عمل
کنفدرالیسم دموکراتیک پس از فروپاشی اقتدار اسد در شمال سوریه در 2012، چشمگیرترین نمود عملی خود را در کانتون‌های آنجا، روژاوا، یافت. نیروهای سیاسی کرد شمال سوریه که در قالب حزب اتحاد دموکراتیک و شاخهٔ مسلح آن، یگان‌های مدافع خلق (ی‌پ‌گ)، سازمان یافته بودند، اندیشه‌های سیاسی اوجالان را در ادارهٔ کانتون‌های عمدتاً کردنشین اجرا کردند. تجربهٔ روژاوا با نظام شوراهای محلی، ریاست مشترک جنسیتی اجباری، نیروهای نظامی زنان و ساختارهای حکمرانی چندقومیتی، توجه بین‌المللی خارق‌العاده‌ای جلب کرد. ی‌پ‌گ از 2014 به بعد شریک اصلی آمریکا در کارزار نظامی علیه دولت اسلامی در سوریه شد؛ اتحادی راهبردی که این تناقض را پدید آورد که ایالات متحده هم‌زمان از تجربهٔ سیاسی اوجالان در سوریه حمایت می‌کرد و پ‌ک‌ک را در ترکیه سازمانی تروریستی می‌شناخت.
بخش 10: میراث ـ خورشید زندانی کردستان
ارزیابی میراث عبدالله اوجالان به‌راستی دوپاره است. برای میلیون‌ها کرد، به‌ویژه در ترکیه، سوریه و در میان کردهای مهاجر، قهرمان است: مردی که به مردم کرد ترکیه آگاهی سیاسی داد، جنبشی ساخت که سرانجام حکومت ترکیه را به پذیرش وجود مسئلهٔ کرد واداشت و فلسفهٔ سیاسی‌اش بدیلی الهام‌بخش برای الگوی دولت ملی‌گرا فراهم می‌کند. برای دیگران، از جمله بسیاری از قربانیان خشونت پ‌ک‌ک و ناظران بین‌المللی‌ای که بر شمار کشته‌های درگیری تمرکز دارند، میراثش از خشونت و رنج چهل سال درگیری مسلحانه جدایی‌ناپذیر است. آنچه محل تردید نیست، اهمیت اوست. در اوایل سدهٔ بیست‌ویکم، از نظر پیامدهای سیاسی مهم‌ترین چهرهٔ زندهٔ کرد است و یک‌چهارم سده را در زندان گذرانده است.
گاه‌شمار رویدادهای مهم
زندگی آغازین و بیداری سیاسی (1948–1978)
4 آوریل 1948 ـ آغاز در فقر: در روستای عمرلی در شهرستان خلفتیِ استان اورفای ترکیه زاده شد. رشد در منطقهٔ کشاورزی فقیر، جهان‌بینی نخستین و شناخت او از مبارزه‌های اجتماعی و اقتصادی جمعیت کرد را عمیقاً شکل داد.
اواخر دههٔ 1960 ـ بوتهٔ آزمون آنکارا: هنگام تحصیل علوم سیاسی در دانشگاه آنکارا، اوجالان عمیقاً در جنبش‌های دانشجویی چپِ پرجنب‌وجوش و اغلب پرآشوب ترکیه غرق شد. اینجا پیوند ایدئولوژی مارکسیستی–لنینیستی با هویت ملی کردی را آغاز کرد و از چپ‌گرایی جریان اصلی ترکیه فاصله گرفت تا سیاست انقلابی متمایز کردی را پرورش دهد.
27 نوامبر 1978 ـ بنیان‌گذاری پ‌ک‌ک: در شهرستان لیجهٔ استان دیاربکر، اوجالان و گروه کوچکی از فعالان دانشجویی رسماً حزب کارگران کردستان (پ‌ک‌ک) را بنیان گذاشتند. هدف آغازین و سازش‌ناپذیرشان تأسیس دولت مستقل و سوسیالیستی کرد در سراسر مناطق سنتی کردنشین ترکیه، سوریه، عراق و ایران بود.
درگیری مسلحانه و تبعید منطقه‌ای (1980–1998)
سپتامبر 1980 ـ کودتا و جابه‌جایی: پس از کودتای نظامی خشونت‌بار ترکیه که به سرکوب شدید چپ‌گرایان و فعالان کرد انجامید، اوجالان و رهبری پ‌ک‌ک ناچار به گریز شدند. با بهره‌گیری از رقابت‌های ژئوپولیتیکی برای تأمین پناهگاهی امن، اردوگاه‌های آموزشی در درهٔ بقاع، آن زمان زیر کنترل سوریه، برپا کردند.
15 اوت 1984 ـ آغاز قیام: پ‌ک‌ک نخستین حمله‌های بزرگ و هماهنگ خود علیه نیروهای حکومت ترکیه را آغاز کرد و آغاز رسمی درگیری مسلحانه‌ای طولانی و خونین را رقم زد. این شورش دهه‌ها سیاست ترکیه را شکل می‌داد و به ده‌ها هزار تلفات و آوارگی میلیون‌ها نفر می‌انجامید.
1993، 1995، 1998 ـ روند صلح متوقف‌شده: اوجالان با شناخت بن‌بست نظامی، رشته‌ای از آتش‌بس‌های یک‌جانبه اعلام کرد و نشان داد از طلب استقلال کامل به مطالبهٔ خودمختاری سیاسی و حقوق فرهنگی درون ترکیه گذر کرده است. اما حکومت ترکیه همواره مذاکره را رد می‌کرد، پ‌ک‌ک را صرفاً سازمانی تروریستی می‌دید و راه‌حل‌های نظامی را برمی‌گزید.
جست‌وجوی پناهندگی و دستگیری (1998–2002)
اکتبر 1998 ـ اخراج از سوریه: سوریه زیر فشار نظامی عظیم و تهدید جنگ از سوی ترکیه، اوجالان را اخراج کرد. جست‌وجویی سراسیمه و چندماهه برای پناهندگی سیاسی آغاز شد. میان روسیه، ایتالیا و یونان سرگردان بود و هرجا فرود می‌آمد بحران دیپلماتیک برمی‌انگیخت، زیرا کشورهای اروپایی بر اثر فشار ترکیه و ناتو در پناه‌دادن به او تردید داشتند.
15 فوریهٔ 1999 ـ دستگیری در کنیا: در عملیاتی پرحادثه با همکاری اطلاعاتی ترکیه، آمریکا و، بنا بر ادعاها، اسرائیل، مأموران ترکیه اوجالان را در راه فرودگاه در نایروبی کنیا دستگیر کردند. دستگیری‌اش اعتراض‌های گسترده و گاه خشونت‌آمیز کردها در سراسر جهان را برانگیخت.
29 ژوئن 1999 ـ محاکمه: در محاکمه‌ای با تدابیر شدید امنیتی در جزیرهٔ زندان ایمرالی، اوجالان به خیانت و شورش مسلحانه مجرم شناخته و به مرگ محکوم شد.
2002 ـ نجات از مرگ: در نقطهٔ عطفی عظیم، ترکیه در چارچوب تلاش برای تحقق معیارهای حقوق بشر جهت پیوستن به اتحادیهٔ اروپا، مجازات اعدام را لغو کرد. سپس حکم اوجالان به حبس ابد با شرایط تشدیدشده و بدون امکان آزادی مشروط تبدیل شد.
تحول ایدئولوژیک و تجربهٔ روژاوا (2002–اکنون)
2002–اکنون ـ فیلسوف ایمرالی: اوجالان که در جزیرهٔ ایمرالی در انزوای تقریباً کامل نگهداری می‌شد، دگرگونی ایدئولوژیک ژرفی را از سر گذراند. با تأثیرپذیری فراوان از آثار موری بوکچین، متفکر آنارشیست آمریکایی، دولت‌سازی مارکسیستی–لنینیستی را کنار گذاشت. به جایش نظریهٔ «کنفدرالیسم دموکراتیک»، الگویی مبتنی بر دموکراسی مردمی، فمینیسم رادیکال، محیط‌زیست‌گرایی و رد دولت–ملت سنتی را پرورش داد.
2012 ـ پیوند نظریه و عمل در روژاوا: در آشوب جنگ داخلی سوریه، کردهای سوریهٔ همسو با ایدئولوژی اوجالان، عمدتاً حزب اتحاد دموکراتیک و شاخهٔ مسلحش ی‌پ‌گ، منطقه‌ای خودمختار در شمال سوریه برپا کردند.
منابع
1. اوجالان، عبدالله. کنفدرالیسم دموکراتیک. انتشارات ترنس‌مدیا، 2011.
2. اوجالان، عبدالله. نقشهٔ راه مذاکرات. انتشارات ابتکار بین‌المللی، 2012.
3. گانتر، مایکل م. برآمدن کردها. پالگریو مک‌میلان، 2008.
4. رومانو، دیوید. جنبش ملی‌گرای کرد. انتشارات دانشگاه کمبریج، 2006.
5. مک‌داول، دیوید. تاریخ معاصر کردها. آی‌بی توریس، 1996.
6. جویده، ودیع. جنبش ملی کرد. انتشارات دانشگاه سیراکیوز، 2006.
7. وایت، پل ج. شورشیان بدوی یا نوسازان انقلابی؟ زد بوکس، 2000.
8. کناپ، میشائل، فلاخ، آنیا و آیبوغا، ارجان. انقلاب در روژاوا. پلوتو پرس، 2016.
پرسش‌های متداول
عبدالله اوجالان کیست؟
عبدالله اوجالان (زادهٔ 1948) بنیان‌گذار حزب کارگران کردستان (پ‌ک‌ک) است که در 1984 قیامی مسلحانه علیه ترکیه آغاز کرد؛ درگیری‌ای که بیش از چهل سال ادامه یافته و بیش از 40,000 نفر را کشته است. مأموران اطلاعاتی ترکیه در 1999 او را دستگیر کردند و از آن زمان در جزیرهٔ ایمرالی زندانی بوده است. از زندان نظریهٔ کنفدرالیسم دموکراتیک را پرورش داد؛ فلسفه‌ای سیاسی و غیردولتی که در مناطق کردنشین شمال سوریه (روژاوا) اجرا شده و همچنان ایدئولوژی حاکم بر پ‌ک‌ک و جنبش‌های وابسته است.
کنفدرالیسم دموکراتیک چیست؟
کنفدرالیسم دموکراتیک نظریه‌ای سیاسی است که اوجالان در زندان پرورش داد و بخشی از تأثیر آن از موری بوکچین، آنارشیست آمریکایی، آمده است. دموکراسی مستقیم مردمی را در قالب کمون‌ها و شوراهای محلی پیشنهاد می‌کند که فراتر از مرزهای موجود دولت‌ها فعالیت می‌کنند، بی‌آنکه در پی تشکیل دولت کرد تازه‌ای باشند. آشکارا فمینیستی است و رهایی زنان را محوری می‌داند و آشکارا بوم‌شناختی است. گسستی بنیادین از چارچوب مبارزهٔ مسلحانهٔ مارکسیستی–لنینیستی است که پ‌ک‌ک با آن بنیان گذاشته شد.
پیوند روژاوا چیست؟
پس از فروپاشی اقتدار اسد در شمال سوریه از 2012، نیروهای سیاسی کردِ وابسته به اندیشه‌های اوجالان کانتون‌های خودگردان در روژاوا (شمال سوریه) برپا کردند. این کانتون‌ها کنفدرالیسم دموکراتیک را با ریاست مشترک جنسیتی اجباری، نیروهای مسلح زنان و حکمرانی چندقومیتی اجرا کردند. ی‌پ‌گ، نیروی نظامی کانتون، از 2014 شریک اصلی آمریکا علیه داعش در سوریه شد و این تناقض را پدید آورد که آمریکا از تجربهٔ سیاسی اوجالان حمایت می‌کرد، درحالی‌که ترکیه پ‌ک‌ک را تروریستی می‌شناخت.