Di 1999an de, dadgeheke Tirkiyeyê cezayê mirinê li Ebdullah Ocalan birî. Ceza paşê veguherî girtîgeha heta dawiya jiyanê. Ew ji wê demê ve li girtîgeheke girava Îmraliyê ya Deryaya Marmarayê tê ragirtin; carinan girtîyê tenê yê giravê, carinan girtîyê tenê yê destûra derketina ji şaneya xwe hebû. Ew di şertên ku Amnesty International û Dadgeha Mafên Mirovan a Ewropayê gelek caran wek gihîştina êşkenceya bi tecrîdê wesif kirine de tê ragirtin. Ew nehatiye berdan. Girîngiya wî ya siyasî bi dawî nebûye. Wî ji şaneya girtîgeha xwe bi milyonan peyvên felsefeya siyasî nivîsandine, danûstandinên agirbestên li pey hev ên di navbera PKK û dewleta Tirkiyeyê de kirine, çarçoveya îdeolojîk a tevgera Kurdî ya damezirand ji têkoşîna çekdar a Marksîst û Lenînîst veguhestiye tiştekî ku ew konfederalîzma demokratîk bi nav dike û — bîst û pênc sal piştî girtina xwe — kesayetiya herî girîng a siyasî ya jiyana bi milyonan Kurdên Tirkiye, Sûriye û derveyî wan maye.

Lîsteya naverokê

1. Beşa 1: Ömerli û perwerdebûna şoreşgerekî

2. Beşa 2: Enqere û perwerdebûna siyasî ya Ebdullah Ocalan

3. Beşa 3: Damezirandina PKKyê — 27 Mijdar 1978

4. Beşa 4: Têkoşîna çekdar — 1984 û encamên wê

5. Beşa 5: Salên 1990an — Şer, hovîtî û destpêşxeriya aştiyê

6. Beşa 6: Girtin — Xiyaneta li Nairobi

7. Beşa 7: Îmralî — Girava girtîgehê

8. Beşa 8: Veguherîna rewşenbîrî — Konfederalîzma demokratîk

9. Beşa 9: Têkiliya Rojavayê — Ramanên wî di pratîkê de

10. Beşa 10: Mîras — Roja girtî ya Kurdistanê

Beşa 1: Ömerli û perwerdebûna şoreşgerekî

Ebdullah Ocalan di 4 Nîsana 1948an de li gundê Ömerli yê navçeya Xelfetiyê ya parêzgeha Rihayê, li Başûrê Rojhilatê Tirkiyeyê ji dayik bû. Ew zarokê çaremîn ê heft zarokên malbateke gundî ya Kurdî ya xizan bû. Xizaniya malbatê ne neasayî bû; nifûsa gundewarî ya Kurdî ya Başûrê Rojhilatê Tirkiyeyê di salên 1940an û 1950an de di şertên dûrxistina avahiyî de dijî ku hem aborî hem çandî hem jî siyasî bûn. Zimanê Kurdî li dibistanan û jiyana giştî qedexe bû. Derbirîna çandî ya Kurdî dihat tepeserkirin. Geşedana aborî ya herêmê bi rêkûpêk ji aliyê dewleteke bilindahiyên Kurdî wek pirsgirêkeke ewlekariyê dibînî paşguh dihat kirin, li şûna ku wan wek civakeke hewceyê veberhênanê bibîne.

Ocalan vê dûrxistinê rasterast jiyan kir. Ew zarokekî Kurd bû ku neçar bû bi Tirkî bê perwerdekirin, di pergaleke dibistanan de ku ziman û çanda wî wek nehebûyî didît. Ew têra pêşketina di pergala perwerdeyê de zîrek bû û di dawiyê de li Enqereyê çû zanîngehê. Lê ezmûna perwerdeyê ya di çarçoveyeke netewperwer a Tirkî de ku hebûna nasnameya wî înkar dikir, herwiha di heman demê de ramanên siyasî yên dê di dawiyê de formeke siyasî bidin nasnameya wî ji wî re pêşkêş dikir, ezmûna bingehîn a perwerdebûna wî ya siyasî bû.

Beşa 2: Enqere û perwerdebûna siyasî ya Ebdullah Ocalan

Ocalan di dawiya salên 1960an de li Fakulteya Zanista Siyasî ya Zanîngeha Enqereyê xwend. Ew di kêliyeke coşa siyasî ya awarte de hat Enqereyê: Çepa Nû, radîkalîzma xwendekaran û siyaseta Marksîst û sosyalîst a li seranserê cîhana rojavayî û bi taybetî li Tirkiyeyê nîzama heyî dibin mijara nîqaşê. Ew bi kûrahî ket siyaseta xwendekaran a çepê, tevlî gelek dorên çalakvanên Kurd bû û dest bi pêşxistina helwesta siyasî ya taybet kir ku dê di dawiyê de PKK derbixe holê. Xwendina wî di kevneşopiya teoriya siyasî ya Marksîst û Lenînîst de bû, lê wî ev çarçove li rewşa gelekî di nav çar dewletan de parçekirî, ji hemûyan nenaskirî û di şertên dûrxistina aborî û çandî de dijî disepand.

Beşa 3: Damezirandina PKKyê — 27 Mijdar 1978

Di 27 Mijdara 1978an de, li gundê Fîsê (Ziyaret) yê parêzgeha Diyarbekirê, Ebdullah Ocalan û komeke biçûk a hevalan bi fermî Partiya Karkerên Kurdistanê — ku bi PKK tê naskirin — damezirandin. Bernameya damezirandina PKKyê bi eşkere Marksîst û Lenînîst bû û bang li damezirandina dewleteke Kurdî ya serbixwe bi têkoşîna çekdar dikir. Bangewaziya wê ya li ser bingeha çînê PKK gihand komên civakî yên KDP û PUK negihîştibûnê — bi taybetî Kurdên ciwan û xizan ên bajarên Tirkiyeyê û gundiyên bê erd ên başûrê rojhilat. Derbeya leşkerî ya îlona 1980an çepa Tirkî hilweşand û bi hezaran kes xistin girtîgehê; Ocalan jixwe ji Tirkiyeyê derketibû û ji Sûriyeyê dixebitî, li cihê rejîma Esed ji bo dehsal û nîvekê ya paşê bingeh ji PKKyê re peyda kir.

Beşa 4: Têkoşîna çekdar — 1984 û encamên wê

Di 15 Tebaxa 1984an de, PKKyê bi êrîşên hevdem ên li sazgehên leşkerî yên Tirkiyeyê yên li Dih û Şemzînanê li Başûrê Rojhilatê Tirkiyeyê serhildana xwe ya çekdar a li dijî dewleta Tirkiyeyê dest pê kir. Dîrok destpêka şerekî çekdar nîşan dide ku bi serdemên agirbestê zêdetirî çil salan dom kiriye û zêdetirî 40,000 kesan kuştiye. Kampanyaya çekdar a PKKyê ya salên 1980an hêzên leşkerî û ewlekariyê yên Tirkiyeyê dikirin armanc, lê herwiha — bi awayekî nakok — rêberên eşîrî û parêzvanên gundan ên Kurd ên bi dewleta Tirkiyeyê re hevkarî dikirin. Dewleta Tirkiyeyê bi operasyonên leşkerî yên mezin, valakirina bi zorê ya bi hezaran gundan û tundiya dewletê ya li nifûsa sivîl a Kurdî bersiv da; ya bi milyonan kes veguhast û koçberiya komî ber bi bajarên Tirkiyeyê yên rojava ve pêş bir.

Beşa 5: Salên 1990an — Şer, hovîtî û destpêşxeriya aştiyê

Salên 1990an serdema herî bi xwîn a şerê PKK û Tirkiyeyê bûn. Kampanyaya hêzên ewlekariyê yên Tirkiyeyê ya dijserhildanê binpêkirinên berfireh ên mafên mirovan dihewand — şewitandina gundan, windakirina bi zorê û kuştinên bê dadgehkirin ên kesayetên siyasî û rojnamegerên Kurd. Li gorî texmînan, sê milyon Kurd ji Başûrê Rojhilatê Tirkiyeyê hatin veguhastin. Tevî xedariya şer, Ocalan jixwe dest bi lêgerîna îhtîmala çareseriyeke siyasî kiribû. Wî di salên 1990an de gelek caran agirbestên yekalî ragihandin — di 1993, 1995 û 1998an de — û her car bang li dewleta Tirkiyeyê kir ku bi diyaloqa siyasî bersivê bide. Hikûmeta Tirkiyeyê danûstandinên bi rêxistina ku wê terorîst bi nav dikir re red kir û her agirbest di dawiyê de têk çû.

Beşa 6: Girtin — Xiyaneta li Nairobi

Ebdullah Ocalan di Cotmeha 1998an de di bin zexta Tirkiyeyê de ji Sûriyeyê hat derxistin û dest bi rêwîtiyeke çendmehan a li seranserê Ewropayê kir, bi lêgerîna penaberiya siyasî. Ketina wî hat redkirin an ew ji Rûsya, Îtalya, Yewnanistan û çend welatên din hat derxistin. Di Sibata 1999an de, ew hat Kenyayê û li wir li balyozxaneya Yewnanistanê ya Nairobi dimîne. Di 15 Sibata 1999an de, ajanên îstîxbarata Tirkiyeyê yên bi piştgiriya îstîxbarata Amerîkî û Îsraîlî dixebitîn Ocalan ji balyozxaneya Yewnanistanê girtin, bi zor xistin balafirekê û teslîmî desthilatên Tirkiyeyê kirin. Ew hat birin Tirkiyeyê, li ber Dadgeha Ewlekariya Dewletê hat dadgehkirin, ji ber xiyanet û serhildana çekdar hat mehkûmkirin û di 29 Hezîrana 1999an de cezayê mirinê lê hat birîn. Hikûmeta Tirkiyeyê di 2002an de cezayê mirinê veguherand girtîgeha heta dawiya jiyanê. Ew ji wê demê ve li Girava Îmraliyê tê ragirtin.

Beşa 7: Îmralî — Girava girtîgehê

Îmralî giraveke biçûk a Deryaya Marmarayê ye, nêzî sî kîlometre başûrê rojavayê Stenbolê. Ji gihîştina Ocalan ya 1999an ve, ew wek sazgeheke taybet a ewlekariya herî bilind xebitiye — piraniya demê bi Ocalan wek girtîyê xwe yê tenê û hin serdeman ku ew girtîyê tenê yê destûra derketina ji şaneya xwe ji bo saeta tenê ya sporê ya heftane hebû. Şertên wî bûne mijara rexneya domdar a Amnesty International, Konseya Ewropayê, Dadgeha Mafên Mirovan a Ewropayê û Komîteya Dijî Êşkenceyê ya Neteweyên Yekbûyî. Gihîştina parêzerên wî bi rêkûpêk hatiye sînordarkirin. Hin serdemên çend salan hebûne ku tê de tu serdana parêzerên wî an tu têkiliya bi cîhana derve re jê re nehat dayîn. Lê dîsa jî wî ji vê şaneyê nivîsandiye. Cildên felsefeya siyasî yên wî di girtîgehê de afirandine bi dizî hatine derxistin, wergerandin, weşandin û ramana siyasî ya bi milyonan kesan şikil dane.

Beşa 8: Veguherîna rewşenbîrî — Konfederalîzma demokratîk

Aliyê herî awarte yê çîroka Ocalan ne salên wî yên têkoşîna çekdar, lê veguherîna wî ya rewşenbîrî ya di girtîgehê de ye. Ocalanê ku di 1999an de hat girtin Marksîst û Lenînîstek bû ku bîst sal bi avakirina tevgera armanca wê damezirandina dewleteke Kurdî ya serbixwe bû derbas kiribû. Ocalanê ku felsefeya wî ya siyasî di dehsala paşê de ji Îmraliyê derket holê dev ji hem Marksîzm û Lenînîzmê hem armanca dewletbûna serbixwe berdabû û tiştekî ku ew konfederalîzma demokratîk bi nav dike hilbijartibû — teoriyeke siyasî ya bê dewlet ku hinekî ji xebata ramanwerê anarşîst ê Amerîkî Murray Bookchin hatibû derxistin. Ew formeke rêxistinbûna siyasî pêşniyar dike ku li ser demokrasiya rasterast a ji bingehê gel ava ye û bi komûn û meclîsên herêmî tê rêxistinkirin; yên li derveyî sînorên dewletên heyî dixebitin bê ku hewl bidin dewleteke Kurdî ya nû li şûna wan sînoran ava bikin. Ew bi eşkere femînîst e — rizgarbûna jinan wek projeya şoreşger a navendî tê diyarkirin. Ew bi eşkere ekolojîk e. Û ew modela dewlet-neteweyê wek formeke rêxistinbûnê ya ji sedsala bîst û yekemîn re guncaw red dike.

Beşa 9: Têkiliya Rojavayê — Ramanên wî di pratîkê de

Konfederalîzma demokratîk derbirîna xwe ya pratîk a herî dramatîk li kantonên Bakurê Sûriyeyê — Rojava — piştî hilweşîna desthilata Esed a li wir di 2012an de dît. Hêzên siyasî yên Kurd ên Bakurê Sûriyeyê yên bi Partiya Yekîtiya Demokrat (PYD) û baskê wê yê çekdar YPG hatibûn rêxistinkirin ramanên siyasî yên Ocalan di rêveberiya kantonên bi piranî Kurdî de sepandin. Ezmûna Rojavayê — bi pergala xwe ya meclîsên herêmî, hevserokatiya zayendî ya mecbûrî, hêzên leşkerî yên jinan û avahiyên rêveberiya piretnîk — bala navneteweyî ya awarte kişand. YPG ji 2014an û pê ve bû hevkarê sereke yê Amerîkayê di kampanyaya leşkerî ya li dijî Dewleta Îslamî ya Sûriyeyê de — hevpeymaniyeke stratejîk ku paradoksa piştgiriya Dewletên Yekbûyî ya ezmûna siyasî ya Ocalan a li Sûriyeyê di heman demê de ku PKK li Tirkiyeyê wek rêxistineke terorîst bi nav dikir afirand.

Beşa 10: Mîras — Roja girtî ya Kurdistanê

Nirxandina mîrasa Ebdullah Ocalan bi rastî parçekirî ye. Ji bo bi milyonan Kurdan — bi taybetî li Tirkiye, Sûriye û di nav dîasporaya Kurdî de — ew lehengek e: zilamê ku hişmendiya siyasî da gelê Kurd ê Tirkiyeyê, tevgera neçar kir dewleta Tirkiyeyê di dawiyê de hebûna pirsgirêkeke Kurdî nas bike ava kir û felsefeya wî ya siyasî alternatîfeke îlhamker a modela dewleta netewperwer peyda dike. Ji bo kesên din — tevî gelek mexdûrên tundiya PKKyê û çavdêrên navneteweyî yên li hejmarê miriyên şer disekinin — mîrasa wî ji tundî û êşa çil salên şerê çekdar nayê veqetandin. Tiştê bê nîqaş girîngiya wî ye. Ew di destpêka sedsala bîst û yekemîn de kesayetiya Kurdî ya zindî ya ji aliyê siyasî ve herî bandordar e — û çaryeka sedsalekê di girtîgehê de bûye.

Rêza demî ya bûyerên sereke

Jiyana destpêkê û şiyarbûna siyasî (1948–1978)

  • 4 Nîsan 1948 — Destpêkên sade: Li gundê gundewar ê Ömerli yê navçeya Xelfetiyê ya parêzgeha Rihayê ya Tirkiyeyê ji dayik bû. Mezinbûna li herêmeke çandinî ya xizan bi giranî dîtina wî ya destpêkê ya cîhanê û têgihîştina wî ya têkoşînên civakî û aborî yên nifûsa Kurdî şikil da.

  • Dawiya salên 1960an — Perwerdebûna li Enqereyê: Dema li Zanîngeha Enqereyê zanista siyasî dixwend, Ocalan bi kûrahî ket tevgerên çepgir ên xwendekarî yên Tirkiyeyê yên geş û gelek caran tevlihev. Li wir wî dest bi gihandina îdeolojiya Marksîst û Lenînîst û nasnameya neteweyî ya Kurdî kir; ji çepgiriya sereke ya Tirkî dûr ket da ku siyaseta şoreşger a taybet a Kurdî pêş bixe.

  • 27 Mijdar 1978 — Damezirandina PKKyê: Li navçeya Licê ya parêzgeha Diyarbekirê, Ocalan û komeke biçûk a çalakvanên xwendekar bi fermî Partiya Karkerên Kurdistanê (PKK) damezirandin. Armanca wan a destpêkê ya lihevhatinnepêkan damezirandina dewleteke Kurdî ya serbixwe û sosyalîst bû ku li seranserê herêmên kevneşopî yên Kurdî yên Tirkiye, Sûriye, Iraq û Îranê dirêj bibe.

Şerê çekdar û sirgûna herêmî (1980–1998)

  • Îlon 1980 — Derbe û veguhastin: Piştî derbeyeke leşkerî ya xedar a Tirkiyeyê ku bû sedema tepeserkirina giran a çepgir û çalakvanên Kurd, Ocalan û rêberiya PKKyê neçar bûn birevin. Wan li Newala Beqayê (ku wê demê di bin kontrola Sûriyeyê de bû) kampên perwerdeyê ava kirin û hevrikiyên jeopolîtîk bi kar anîn da ku penageheke ewle bi dest bixin.

  • 15 Tebax 1984 — Serhildan dest pê dike: PKKyê êrîşên xwe yên hevaheng ên mezin ên yekem ên li dijî hêzên dewleta Tirkiyeyê dest pê kirin û destpêka fermî ya şerekî çekdar ê dirêj û bi xwîn nîşan da. Ev serhildan dê çend dehsalan siyaseta Tirkiyeyê diyar bikira û bû sedema dehhezaran mirî û birîndaran û veguhastina bi milyonan kesan.

  • 1993, 1995, 1998 — Pêvajoya aştiyê ya rawestiyî: Ocalan, ku rewşa bêserkeftina diyarker a leşkerî nas kiribû, rêzek agirbestên yekalî ragihandin û guherîna ji lêgerîna serxwebûna tevahî bo daxwaza xweseriya siyasî û mafên çandî di nav Tirkiyeyê de nîşan da. Lê dewleta Tirkiyeyê bi berdewamî danûstandin red kir; wê PKK tenê wek rêxistineke terorîst didît û çareseriyên leşkerî hilbijartin.

Lêgerîna penaberiyê û girtin (1998–2002)

  • Cotmeh 1998 — Derxistina bi zorê ji Sûriyeyê: Sûriye, li ber zexta leşkerî ya pir mezin û gefa şer a Tirkiyeyê, Ocalan derxist. Ev yek dest bi lêgerîneke aciz û çendmehan a penaberiya siyasî kir. Ew di navbera Rûsya, Îtalya û Yewnanistanê de çû û hat û li her cihê dihate bû sedema qeyranên dîplomatîk; ji ber ku neteweyên Ewropî ji ber zexta Tirkiyeyê û NATOyê di dayîna penaberiyê de dudil bûn.

  • 15 Sibat 1999 — Girtina li Kenyayê: Di operasyoneke dramatîk de ku hevkariya îstîxbaratî ya Tirkiye, DYA û, li gorî îdiayan, Îsraîlê dihewand, Ocalan ji aliyê ajanên Tirkiyeyê ve li ser rêya balafirgeha Nairobiyê ya Kenyayê hat girtin. Girtina wî protestoyên komî û carinan tund ên Kurdan li seranserê cîhanê dest pê kirin.

  • 29 Hezîran 1999 — Dadgeh: Di dadgeheke xwedî ewlekariya bilind a li girava girtîgeha Îmraliyê de, Ocalan ji ber xiyanet û serhildana çekdar hat mehkûmkirin û cezayê mirinê lê hat birîn.

  • 2002 — Jiyaneke xilasbûyî: Di xaleke zivirînê ya mezin de, Tirkiyeyê cezayê mirinê wek beşek ji hewldanên xwe yên gihîştina standardên mafên mirovan ên endambûna Yekîtiya Ewropayê rakir. Cezayê Ocalan paşê veguherî girtîgeha heta dawiya jiyanê ya girankirî, bê îhtîmala berdana şertdar.

Geşedana îdeolojîk û ezmûna Rojavayê (2002–Niha)

  • 2002–Niha — Feylesofê Îmraliyê: Ocalan, di tecrîdeke hema hema tevahî ya Girava Îmraliyê de ragirtî, veguherîneke îdeolojîk a kûr derbas kir. Ew di bin bandoreke mezin a berhemên ramanwerê anarşîst ê Amerîkî Murray Bookchin de dev ji avakirina dewletê ya Marksîst û Lenînîst berda. Li şûna wê, wî teoriya “Konfederalîzma Demokratîk,” pêş xist; modeleke li ser demokrasiya ji bingehê gel, femînîzma radîkal, parastina jîngehê û redkirina dewlet-neteweya kevneşopî ava ye.

  • 2012 — Teorî li Rojava bi pratîkê re digihîje: Di nav kaosa Şerê Navxweyî yê Sûriyeyê de, Kurdên Sûriyeyê yên bi îdeolojiya Ocalan re hevaheng (bi piranî PYD û baskê wê yê çekdar, YPG) qadeke xweser li Bakurê Sûriyeyê ava kirin.

Çavkanî

1. Ocalan, Ebdullah. Konfederalîzma Demokratîk. Transmedia Publishing, 2011.

2. Ocalan, Ebdullah. Nexşerêya Danûstandinan. International Initiative Edition, 2012.

3. Gunter, Michael M. Kurd di Bilindbûnê de. Palgrave Macmillan, 2008.

4. Romano, David. Tevgera Netewperwer a Kurdî. Cambridge University Press, 2006.

5. McDowall, David. Dîrokeke Nûjen a Kurdan. I.B. Tauris, 1996.

6. Jwaideh, Wadie. Tevgera Neteweyî ya Kurdî. Syracuse University Press, 2006.

7. White, Paul J. Serhildêrên Destpêkî an Nûjenkerên Şoreşger? Zed Books, 2000.

8. Knapp, Michael, Flach, Anja & Ayboga, Ercan. Şoreş li Rojava. Pluto Press, 2016.

Pirsên pir tên kirin

Ebdullah Ocalan kî ye?

Ebdullah Ocalan (ji dayik bûye 1948) damezirînerê Partiya Karkerên Kurdistanê (PKK) ye, ku di 1984an de serhildaneke çekdar a li dijî Tirkiyeyê dest pê kir ku zêdetirî çil salan dom kiriye û zêdetirî 40,000 kesan kuştiye. Ew di 1999an de ji aliyê îstîxbarata Tirkiyeyê ve hat girtin û ji wê demê ve li Girava Îmraliyê di girtîgehê de ye. Wî ji girtîgehê teoriya konfederalîzma demokratîk pêş xist — felsefeyeke siyasî ya bê dewlet ku li herêmên Kurdî yên Bakurê Sûriyeyê (Rojava) hatiye sepandin û îdeolojiya rêber a PKK û tevgerên girêdayî wê dimîne.

Konfederalîzma demokratîk çi ye?

Konfederalîzma demokratîk teoriyeke siyasî ye ku Ocalan di girtîgehê de pêş xistiye û hinekî ji anarşîstê Amerîkî Murray Bookchin bandor girtiye. Ew demokrasiya rasterast a ji bingehê gel ya bi komûn û meclîsên herêmî rêxistinkirî pêşniyar dike, ku li derveyî sînorên dewletên heyî dixebite bê ku hewl bide dewleteke Kurdî ya nû damezirîne. Ew bi eşkere femînîst e — rizgarbûna jinan wek navendî tê diyarkirin — û bi eşkere ekolojîk e. Ew dûrketineke bingehîn a ji çarçoveya têkoşîna çekdar a Marksîst û Lenînîst a PKK pê hatibû damezirandin temsîl dike.

Têkiliya Rojavayê çi ye?

Piştî hilweşîna desthilata Esed a Bakurê Sûriyeyê ji 2012an ve, hêzên siyasî yên Kurd ên girêdayî ramanên Ocalan kantonên xwerêveber li Rojava (Bakurê Sûriyeyê) ava kirin. Van kantonan konfederalîzma demokratîk sepandin — bi hevserokatiya zayendî ya mecbûrî, hêzên çekdar ên jinan û rêveberiya piretnîk. YPG, leşkerê kantonê, ji 2014an ve bû hevkarê sereke yê Amerîkayê yê li dijî ISIS li Sûriyeyê û paradoksa piştgiriya DYAyê ya ezmûna siyasî ya Ocalan di heman demê de ku Tirkiyeyê PKK terorîst bi nav dikir afirand.