مقدمه
امنه سورکه، «امنیتِ سرخ»، موزه‌ای در سلیمانیه و یکی از تأثیرگذارترین یادمان‌های اقلیمِ کردستانِ عراق است. در مقرِ سابقِ دستگاهِ امنیتیِ رژیمِ عراق قرار دارد؛ جایی که در سال‌های حکومتِ بعث بسیاری از کردها زندانی و آزار داده شدند. ساختمانِ سرخ‌رنگِ زخم‌خورده از گلوله حفظ و به مکانی برای یادآوری بدل شده است. رنجِ مردمِ کرد در آن دوران، بیش از همه کارزارِ انفال و حملهٔ شیمیایی به حلبچه، را مستند می‌کند و کسانی را گرامی می‌دارد که تاب آوردند و مقاومت کردند. جایگاهِ اندوه، یادبود و ایستادگی است.
امنه سورکه، بنایی زخم‌خورده که به موزهٔ حافظه بدل شده، گواهِ یکی از تاریک‌ترین فصل‌های تاریخِ کردهاست. این معرفی با جدیتی شایستهٔ این سرگذشت به آن می‌پردازد.
نکته‌های کلیدی
• امنه سورکه، «امنیتِ سرخ»، موزه‌ای یادمانی در سلیمانیه است.
• در مقرِ منطقه‌ایِ سابقِ دستگاهِ امنیتیِ عراق قرار دارد.
• از 1979 تا 1991 بسیاری از کردها در آن زندانی و آزار داده شدند.
• اکنون کارزارِ انفال، حلبچه و مقاومتِ کردی را مستند می‌کند.
• مکانی برای یادبودِ قربانیان و بازماندگانِ آن دوران است.
اطلاعاتِ کوتاه
نام: امنه سورکه («امنیتِ سرخ» / زندانِ سرخ)
نوع: موزهٔ حقوقِ بشر و تاریخ
کشور / منطقه: اقلیمِ کردستان، عراق (باشور)
شهر: سلیمانیه (سلێمانی)
کاربریِ پیشین: مقرِ منطقه‌ایِ دستگاهِ امنیتی، 1979–1991
گشایش به‌عنوانِ موزه: 2003
موضوع‌ها: انفال، حلبچه، سرکوب و مقاومت
اداره‌کننده: اتحادیهٔ میهنیِ کردستان
فهرستِ مطالب
افراد، مکان‌ها و موضوع‌های مرتبط
امنه سورکه کجاست؟
امنه سورکه در قلبِ سلیمانیه، شهرِ بزرگِ فرهنگی در شرقِ اقلیمِ کردستانِ عراق، در میانِ کوه‌های منطقه قرار دارد. موزه در کنارِ موزهٔ سلیمانیه، پارک‌ها و بازارهای شهر از پربازدیدترین مکان‌های آن است. موضوع‌هایش آن را به دیگر یادمان‌های آن دوران، مانندِ یادمانِ حلبچه، پیوندی نزدیک می‌دهد؛ یادمانی برای قربانیانِ حملهٔ شیمیاییِ 1988 به شهرِ حلبچه.
امنیتِ سرخ
نامِ بنا، امنه سورکه یا «امنیتِ سرخ»، از رنگِ دیوارها و کاربریِ هولناکِ پیشینش می‌آید. از 1979 تا 1991، در دورانِ فرمانرواییِ رژیمِ بعث در عراق، مقرِ منطقه‌ایِ دستگاهِ امنیتِ دولتی در شمال بود. در آن سال‌ها افرادِ بسیاری در میانِ دیوارهایش بازداشت شدند؛ از جمله دانشجویان، کنشگرانِ کرد و دیگر کسانی که دشمنِ رژیم شمرده می‌شدند. بسیاری در آنجا رنجِ فراوان کشیدند. ساختمان گواهی مادی بر سازوکارِ سرکوبی است که مردمِ کرد در آن دوره تحمل کردند؛ تاریخی که موزه مستقیم و با متانت با آن روبه‌رو می‌شود.
خیزشِ 1991
در بهارِ 1991، در خیزشِ پس از جنگِ خلیجِ فارس، مردمِ منطقه برخاستند و مجموعهٔ امنیتیِ سلیمانیه تصرف شد. نبردِ شدیدِ آن روزها ساختمان‌ها را ویران و پُر از جای گلوله و آسیبِ گلوله‌باران کرد؛ نشانه‌هایی که تا امروز بر دیوارهای سرخ باقی مانده‌اند. تصرفِ امنیتِ سرخ لحظه‌ای با اهمیتی ژرف بود؛ به دست گرفتنِ یکی از هراس‌انگیزترین نمادهای قدرتِ رژیم در منطقه. زخم‌های بازمانده بر بنا عمداً به‌عنوانِ بخشی از دگرگونیِ بعدی‌اش حفظ شدند.
از زندان به موزه
در 2003 مقرِ سابق به‌عنوانِ موزه به روی همگان گشوده شد تا محوطه در جایگاهِ یادمان و مکانی برای آموزش دربارهٔ آن دوران حفظ شود. مجموعه ساختمان‌های آسیب‌دیده و سلول‌های بازسازی‌شده را به همان صورت نگه می‌دارد و نمایشگاه‌هایش کارزارهای خشونت علیهِ مردمِ کرد، به‌ویژه عملیاتِ انفال در اواخرِ دههٔ 1980 و حملهٔ شیمیایی به حلبچه، و نیز مقاومت و بقای جامعه را مستند می‌کنند. از چیدمان‌های آن تالاری است پوشیده از هزاران تکهٔ آینه و چراغ که هر یک یادآورِ قربانی‌ای از انفال است؛ یادمانی تکان‌دهنده از ابعادِ فقدان.
جایگاهِ یادآوری
امنه سورکه امروز از مهم‌ترین جایگاه‌های حافظه در اقلیمِ کردستان است؛ مکانی که رنجِ گذشته حفظ می‌شود تا فراموش نشود و پایداریِ مردمِ کرد در آن گرامی داشته می‌شود. بازدیدکنندگان برای آموختن، سوگواری و تأمل می‌آیند. موزه با باز نگه داشتنِ بنای زخم‌خورده و تاریخش به روی همگان، گواهِ فصلی دردناک است و هم‌زمان بر ایستادگیِ مردمی تأکید می‌کند که از آن جان به در بردند. در ژرف‌ترین معنا، یادمانی هم برای حافظه و هم برای پایداری است.
خطِ زمانی
1979–1991 — ساختمان مقرِ امنیتیِ منطقه‌ای است.
اواخرِ دههٔ 1980 — کارزارِ انفال و حملهٔ حلبچه کردها را دچارِ ویرانی می‌کنند.
1991 — در خیزش، مجموعه تصرف می‌شود و ساختمان‌ها زخم‌خورده باقی می‌مانند.
2003 — امنه سورکه به‌عنوانِ موزه‌ای یادمانی به روی همگان گشوده می‌شود.
امروز — یکی از جایگاه‌های اصلیِ حافظه و آموزش در سلیمانیه است.
پرسش‌های متداول
امنه سورکه چیست؟
امنه سورکه، «امنیتِ سرخ»، موزه‌ای یادمانی در سلیمانیه است که در مقرِ منطقه‌ایِ سابقِ دستگاهِ امنیتیِ عراق قرار دارد؛ جایی که در دورانِ حکومتِ بعث بسیاری از کردها زندانی و آزار داده شدند.
موزه یادِ چه چیزی را گرامی می‌دارد؟
سرکوبِ مردمِ کرد در آن دوران، به‌ویژه کارزارِ انفال و حملهٔ شیمیایی به حلبچه، را مستند می‌کند و قربانیان، بازماندگان و مقاومت را گرامی می‌دارد.
چرا ساختمان زخم‌خورده است؟
مجموعه در نبردهای خیزشِ 1991 به‌شدت آسیب دید و هنگامِ تبدیل شدن به موزه، دیوارهای گلوله‌خورده و بناهای ویرانش عمداً حفظ شدند.
چه زمانی به موزه تبدیل شد؟
مقرِ سابق در 2003 به‌عنوانِ موزه به روی همگان گشوده شد و در جایگاهِ مکانی برای حافظه و آموزش اداره می‌شود.
افراد، مکان‌ها و موضوع‌های مرتبط
کارزارِ انفال · خیزشِ 1991 · حافظه و مقاومتِ کردی · سلیمانیه · یادمانِ حلبچه · حلبچه.