Destpêk
Emnê Sûreke — «Ewlehiya Sor» — muzeyek li Silêmaniyê ye ku wek yek ji bi hêztirîn bîrdariyên Herêma Kurdistana Iraqê radiweste. Di navenda berê ya saziya ewlehiyê ya rejîma Iraqî de ye, ku di salên serweriya Beʿsî de gelek Kurd li wir hatin girtin û xirabî li wan hat kirin; avahiya sor a birînên guleyan li ser wê hat parastin û veguherî cihê bîrê. Êşa gelê Kurd di bin wê serdemê de belge dike — berî her tiştî kampanya Enfalê û êrîşa kîmyewî ya li Helebceyê — û rêz li kesên êş kişandin û berxwedan kirin digire. Cihê xemgînî, bîranîn û berxwedanê ye.
Avahiyeke birîndar ku veguheriye muzeyeke bîrê, Emnê Sûreke şahidiya yek ji tarîtirîn beşên dîroka Kurdî dide. Ev danasîn bi giraniya wê hêja ye nêzî çîroka wê dibe.
Xalên sereke
• Emnê Sûreke («Ewlehiya Sor») muzeyeke bîrdarî li Silêmaniyê ye.
• Di navenda herêmî ya berê ya saziya ewlehiyê ya Iraqî de ye.
• Ji 1979 heta 1991 gelek Kurd li wir hatin girtin û xirabî li wan hat kirin.
• Niha kampanya Enfalê, Helebce û berxwedana Kurdî belge dike.
• Cihê bîranîna mexdûr û kesên ji wê serdemê rizgar bûn e.
Agahiyên kurt
Nav: Emnê Sûreke («Ewlehiya Sor» / Zindana Sor)
Cure: Muzeya mafên mirovan û dîrokê
Welat / herêm: Herêma Kurdistanê, Iraq (Başûr)
Bajar: Silêmanî (Slemani)
Bikaranîna berê: Navenda herêmî ya saziya ewlehiyê, 1979–1991
Vekirin wek muze: 2003
Mijar: Enfal, Helebce, zordestî, berxwedan
Kê rêve dibe: Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê (PUK)
Naverok
Emnê Sûreke li ku ye?
Emnê Sûreke di dilê Silêmaniyê de radiweste, bajarê mezin ê çandî yê rojhilatê Herêma Kurdistana Iraqê, di nav çiyayên herêmê de. Muze yek ji cihên bajêr ên herî zêde tên serdankirin e, li kêleka Muzeya Silêmaniyê û park û bazarên bajêr. Mijarên wê ew bi bîrdariyên din ên serdemê ve nêzî girê didin, wek Bîrdariya Helebceyê, ku mexdûrên êrîşa kîmyewî ya 1988 ya li bajarokê Helebceyê bi bîr tîne.
Ewlehiya Sor
Avahî navê xwe — Emnê Sûreke, «Ewlehiya Sor» — ji rengê dîwarên xwe û armanca xwe ya tarî ya berê digire. Ji 1979 heta 1991, di serweriya rejîma Beʿsî li Iraqê de, wek navenda herêmî ya bakur a saziya ewlehiyê ya dewletê xizmet kir. Di wan salan de gelek kes di nav dîwarên wê de hatin ragirtin — di nav de xwendekar, çalakvanên Kurd û yên din ên wek dijminên rejîmê hatin dîtin — û gelek li wir êşeke mezin kişandin. Avahî wek delîla madî ya makîneya zordestiyê ya gelê Kurd di wê serdemê de kişand radiweste, dîrokeke muze rasterast û bi giranî li hember wê disekine.
Serhildana 1991
Di bihara 1991 de, di serhildana piştî Şerê Kendavê de, gelê herêmê rabû û kompleksa ewlehiyê ya Silêmaniyê hat girtin. Şerê giran ê wan rojan avahî şikand û qulên guleyan û zirara topbaranê li ser wan hiştin, nîşanên ku heta îro li ser dîwarên sor mane. Girtina Ewlehiya Sor demeke bi girîngiyeke kûr bû — girtina yek ji nîşaneyên hêza rejîmê li herêmê ku herî zêde tirs jê dihat kirin — û birînên li ser avahiyê hiştî bi qestî wek beşeke veguherandina wê ya piştre hatin parastin.
Ji zindanê ber bi muzeyê
Di 2003 de navenda berê wek muzeyê ji gel re hat vekirin, cih wek bîrdarî û cihê perwerdehiyê ya derbarê serdemê hat parastin. Kompleks avahiyên xwe yên zirardîtî û şaneyên zindanê yên ji nû ve hatine avakirin wek bûn diparêze, û pêşangehên wê kampanyayên şîdetê yên li dijî gelê Kurd belge dikin, bi taybetî operasyonên Enfalê yên dawiyên salên 1980î û êrîşa kîmyewî ya li Helebceyê, herwiha berxwedan û rizgarbûna civakê. Di nav sazkirinên wê de salonek heye ku bi hezaran perçeyên neynikê û ronahiyên rêzkirî dorpêç bûye, her yek mexdûrekî Enfalê bi bîr tîne — bîrdariyeke balkêş a mezinahiya windabûnê.
Cihê bîrê
Emnê Sûreke îro wek yek ji girîngtirîn cihên bîrê li Herêma Kurdistanê radiweste — cihê ku êşa rabirdûyê tê parastin da ku neyê jibîrkirin û rêz li berxwedana gelê Kurd tê girtin. Mêvan tên fêr bibin, şîn bigirin û bifikirin. Bi vekirî hiştina avahiya birîndar û dîroka wê ji hemûyan re, muze şahidiya beşeke êşdar dide û di heman demê de berxwedana gelekî ku ji wê rizgar bûye pesend dike. Di wateya herî kûr de, bîrdariya hem bîr hem berxwedanê ye.
Xeta demê
1979–1991 — Avahî wek navenda herêmî ya ewlehiyê xizmet dike.
Dawiyên salên 1980î — Kampanya Enfalê û êrîşa Helebceyê Kurdan wêran dikin.
1991 — Di serhildanê de kompleks tê girtin; avahiyên birîndar dimînin.
2003 — Emnê Sûreke wek muzeya bîrdarî ji gel re tê vekirin.
Îro — Wek cihekî mezin ê bîr û perwerdehiyê li Silêmaniyê radiweste.
Pirsên pir caran têne kirin
Emnê Sûreke çi ye?
Emnê Sûreke, «Ewlehiya Sor», muzeyeke bîrdarî li Silêmaniyê ye ku di navenda herêmî ya berê ya saziya ewlehiyê ya Iraqî de ye, ku gelek Kurd di bin serweriya Beʿsî de li wir hatin girtin û xirabî li wan hat kirin.
Muze çi bi bîr tîne?
Zordestiya li gelê Kurd di wê serdemê de belge dike — bi taybetî kampanya Enfalê û êrîşa kîmyewî ya li Helebceyê — û rêz li mexdûr, kesên rizgar bûn û berxwedanê digire.
Avahî çima birîndar e?
Di şerê serhildana 1991 de kompleks bi giranî zirar dît, û dîwarên wê yên şopên guleyan û avahiyên wê yên wêran bi qestî hatin parastin dema veguherî muzeyê.
Kengî bû muze?
Navenda berê di 2003 de wek muzeyê ji gel re hat vekirin, û wek cihê bîr û perwerdehiyê tê rêvebirin.
Kes, cih û mijarên têkildar
Kampanya Enfalê · serhildana 1991 · bîr û berxwedana Kurdî · Silêmanî · Bîrdariya Helebceyê · Helebce.