شیخ معروف نودهی (1753–1838 یا 1839) صوفی، شاعر و عالم دینی کرد و چهره‌ای بسیار پرکار بود. او در روستای نوده در نزدیکی سلیمانیه زاده شد و 59 کتاب و 870 شعر به او نسبت داده می‌شود؛ مجموعه‌ای که او را در شمار پرکارترین دانشوران جهان کلاسیک کرد قرار می‌دهد. پرکاربردترین اثرش، فرهنگ احمدی، راهنمای واژگان عربی–کردی بود که برای پسرش نوشت و نسل‌ها در مدارس دینی کردستان تدریس شد. او همچنین از نیاکان شیخ محمود برزنجی بود؛ رهبر کردِ اوایل سدهٔ بیستم که به پادشاه کردستان شهرت داشت.
فهرست مطالب
زندگی و خاستگاه
معروف نودهی در سال 1753 در روستای نوده، نزدیک شهر سلیمانیه در اقلیم کردستان عراقِ امروزی، زاده شد. نام کامل او شیخ مارف (یا معروف) نودهی است. در خانواده‌ای دینی به دنیا آمد و آموزش مقدماتی را نزد پدرش فراگرفت. سپس در قلعه‌چولان به تحصیل ادامه داد و پس از بازگشت، در مسجد جامع سلیمانیه، یکی از مراکز مهم علوم اسلامی در منطقه، مدرس شد و تا هنگام درگذشت در سال 1838 یا 1839 با جدیت به تدریس و نگارش پرداخت.
دانشور، آموزگار و صوفی
شیخ معروف هم صوفی بود و هم عالم اسلامی. او بر علوم دینی تسلط داشت و در رشته‌های گوناگون از جمله فقه، کلام، اخلاق، نجوم، زبان‌شناسی تاریخی و ادبیات می‌نوشت. آثارش به عربی، فارسی و کردی‌اند و فرهنگ علمی سه‌زبانهٔ سلیمانیهٔ دورهٔ بابان را بازتاب می‌دهند؛ زمانی که بلندپروازی‌های فرهنگی تازهٔ شهر زیر فرمان حاکمان کرد، شاعران و دانشوران را گرد هم می‌آورد.
59 کتاب و 870 شعر به او نسبت داده می‌شود؛ حجمی از آثار که مستلزم تولید پیوسته و منظم طی دهه‌های بسیار از زندگی طولانی او بوده است. او حدود 85 یا 86 سال عمر کرد.
فرهنگ احمدی
اثر شیخ معروف که از نظر کاربردی بیشترین تأثیر را داشت، فرهنگ احمدی است؛ راهنمای مختصر واژگان عربی–کردی که برای پسرش احمد نوشت تا کودک بتواند واژه‌های عربی را آسان‌تر بیاموزد. او در مقدمهٔ فارسی خود این هدف را به‌روشنی توضیح داده بود: کتاب ابزاری آموزشی برای فرزند خودش بود.
کاربرد فرهنگ احمدی بسیار فراتر از خانه رفت. این اثر دهه‌های متمادی در مدارس دینی سراسر کردستان به کار می‌رفت تا نوآموزان از راه زبان مادری کردی با واژگان عربی آشنا شوند. کتابی کوچک اما از نظر تاریخی مهم است: نمونه‌ای اولیه از کاربرد کردی به‌عنوان زبان آموزش رسمی، فراتر از کاربرد صرف آن در شعر و سروده‌های دینی.
شعر و نوشته‌های دینی
870 شعر شیخ معروف مضامین عرفانی، نیایشی و اخلاقی را دربرمی‌گیرند. او افزون بر عربی و فارسی به کردی نیز می‌نوشت، هرچند حجم آثار کردی‌اش در مقایسه با نوشته‌های عربی و فارسی نسبتاً اندک است. این الگو با فرهنگ علمی زمانهٔ او همخوانی داشت؛ دورانی که عربی همچنان زبان اصلی علوم اسلامی بود و فارسی زبان معتبر ادبیات و امور اداری به شمار می‌رفت.
نوشته‌های دینی او آثاری در فقه، اخلاق و کلام اسلامی را شامل می‌شوند. از آثار عربی او «الروضة الغناء فی الدعاء بأسماء الله الحسنی» است؛ اثری نیایشی دربارهٔ دعا با استفاده از نام‌های خداوند.
میراث و خانواده
شیخ معروف نودهی افزون بر دانش خود، به‌سبب نوادگانش نیز شناخته می‌شود. او پدر صوفی کاک احمد و از این شاخهٔ خانوادگی، از نیاکان شیخ محمود برزنجی بود؛ رهبر کردی که در سال 1922 خود را پادشاه کردستان خواند و پیش از تبعید نهایی‌اش، چندین قیام علیه اقتدار بریتانیا در عراق رهبری کرد. ریشه‌های عمیق خاندان برزنجی در دانش دینی منطقهٔ سلیمانیه به تبار شیخ معروف بازمی‌گردد.
رونویسی از فرهنگ احمدی و استفاده از آن در مدارس دینی تا دهه‌هایی از سدهٔ بیستم ادامه داشت و مجموعهٔ گسترده‌تر آثار علمی او همچنان منبعی برای تاریخ‌نگاران اندیشهٔ دینی و ادبیات کردی است.
پرسش‌های متداول
معروف نودهی بیشتر به چه چیزی شهرت دارد؟
او بیش از همه به فرهنگ احمدی، راهنمای واژگان عربی–کردی که نسل‌ها در مدارس دینی کردستان به کار می‌رفت، و نیز به آثار فراوانش شامل 59 کتاب و 870 شعر به عربی، فارسی و کردی شناخته می‌شود.
چه نسبتی با شیخ محمود برزنجی داشت؟
شیخ معروف نودهی از نیاکان شیخ محمود برزنجی بود؛ رهبر کردِ اوایل سدهٔ بیستم که چندین قیام علیه اقتدار بریتانیا در عراق رهبری کرد. تبار خاندان برزنجی از طریق پسر شیخ معروف، صوفی کاک احمد، به او می‌رسید.
کجا زاده شد و چه زمانی درگذشت؟
او در سال 1753 در روستای نوده در نزدیکی سلیمانیه زاده شد و در سال 1838 یا 1839، در حدود 85 یا 86 سالگی، درگذشت.
منابع
ویکی‌پدیا، «معروف نودهی»، با استناد به منابع دست‌اول زندگی‌نامه‌ای.
آکادمی کردی، «تاریخ زبان کردی»؛ بحثی دربارهٔ فرهنگ احمدی و کاربرد آن در آموزش مدارس دینی کردستان.
دانشنامهٔ ایرانیکا، «ادبیات مکتوب کردی»؛ بررسی جایگاه سورانی و تولید ادبی منطقه‌ایِ کردی در دورهٔ بابان.
شیخ معروف نودهی، «الروضة الغناء فی الدعاء بأسماء الله الحسنی»؛ اثری نیایشی و دست‌اول به زبان عربی.