Şêx Merûf Nodeyî (1753–1838 an 1839) sofî, helbestvan û alimekî olî yê Kurd ê gelek berhemdar bû. Ew li gundê Node yê nêzî Silêmaniyê ji dayik bû û 59 pirtûk û 870 helbest bi wî ve tên girêdan — hilberîneke ku wî dixe nav alimên herî berhemdar ên cîhana Kurd a klasîk. Berhema wî ya herî berbelav, ferhenga Ehmedî, rêbereke peyvên Erebî-Kurdî ya ku wî ji kurê xwe re nivîsî, bi nifşan li medreseyên Kurdî dihat hînkirin. Ew herwiha yek ji bav û kalên Şêx Mehmûd el-Berzincî bû, rêberê Kurd ê destpêka sedsala bîstan ku bi navê Melikê Kurdistanê dihat naskirin.
Naverok
Jiyan û kokên wî
Merûf Nodeyî di 1753 de li gundê Node yê nêzî bajarê Silêmaniyê, li Herêma Kurdistanê ya Iraqê ya îro, ji dayik bû. Navê wî yê tevahî Şêx Marif (an Merûf) Nodeyî ye. Ew di malbateke olî de ji dayik bû û perwerdeya xwe ya destpêkê ji bavê xwe girt. Paşê wî xwendina xwe li Qelaçolan berdewam kir, beriya ku vegere û bibe mamoste li Mizgefta Mezin a Silêmaniyê — yek ji navendên sereke yên zanistên Îslamî li herêmê — ku wî heta mirina xwe di 1838 an 1839 de bi berhemdarî tê de ders da û nivîsand.
Alim, mamoste û sofî
Şêx Merûf li kêleka alimtiya Îslamî sofî jî bû. Ew di zanistên olî de serdest bû û di gelek qadan de nivîsand: fiqh, îlahiyat, exlaq, stêrnasî, fîlolojî û edebiyat. Berhemên wî Erebî, Farisî û Kurdî digirin nav xwe û çanda zanistî ya sêzimanî ya Silêmaniya serdema Baban nîşan didin; li wir armancên nû yên çandî yên bajar di bin serwerên wê yên Kurd de helbestvan û alim li hev dicivandin.
59 pirtûk û 870 helbest bi wî ve tên girêdan — qaseke hilberînê ku di gelek dehsalên jiyana wî ya dirêj de xebata berdewam û bi rêkûpêk dixwest. Ew nêzî 85 an 86 salî jiya.
Ferhenga Ehmedî
Berhema Şêx Merûf a ji aliyê pratîkî ve herî bi bandor ferhenga Ehmedî ye — rêbereke kurt a peyvên Erebî-Kurdî ku wî ji kurê xwe Ehmed re nivîsî da ku zarok karibe peyvên Erebî hêsantir hîn bibe. Di pêşgotina xwe ya bi Farisî de, wî ev armanc bi zelalî rave kir: ew amûreke hînkirinê ji zarokê wî re bû.
Ferhenga Ehmedî ji malê wêdetir çû. Bi gelek dehsalan ew li seranserê Kurdistanê di medreseyan de dihat bikaranîn da ku xwendekarên ciwan bi rêya zimanê xwe yê dayikê, Kurdî, peyvên Erebî hîn bibin. Ew berhemeke biçûk e, lê ji aliyê dîrokî ve girîng e: mînakeke destpêkê ya bikaranîna Kurdî wekî zimanê perwerdeya fermî, li şûna ku tenê ji bo helbest û beytên olî be.
Helbest û nivîsên olî
870 helbestên Şêx Merûf mijarên îrfanî, îbadetê û exlaqî digirin nav xwe. Wî hem bi Kurdî hem bi Erebî û Farisî nivîsand, her çend hilberîna wî ya Kurdî li gorî xebata wî ya Erebî û Farisî nisbeten biçûk e — şêweyeke taybetî çanda zanistî ya serdema wî ku tê de Erebî zimanê sereke yê zanistên Îslamî û Farisî zimanê bi prestîj ê edebiyat û rêveberiyê ma.
Nivîsên wî yên olî berhemên li ser fiqh, exlaq û îlahiyata Îslamî dihewînin. Di nav berhemên wî yên Erebî de al-Rawdah al-ghanna fi al-duʼaʼ bi-asmaʼ Allah al-Husna heye, berhemeke îbadetê ya li ser duakirina bi navên Xwedê.
Mîrat û malbat
Şêx Merûf Nodeyî ne tenê bi zanîna xwe, lê bi neviyên xwe jî berbiçav e. Ew bavê sofî Kak Ehmed bû û bi rêya wî yek ji bav û kalên Şêx Mehmûd el-Berzincî bû — rêberê Kurd ku di 1922 de xwe Melikê Kurdistanê ragihand û beriya sirgûniya xwe ya dawî gelek serhildan li dijî desthilatdariya Brîtanyayê li Iraqê rêve birin. Rehên kûr ên malbata Berzincî di zanistên olî yên herêma Silêmaniyê de bi neseba Şêx Merûf ve girêdayî ne.
Ferhenga wî ya Ehmedî heta nav sedsala bîstan berdewam di medreseyan de dihat kopîkirin û bikaranîn, û hilberîna wî ya zanistî ya berfirehtir hê jî ji dîroknasên ramana olî û edebiyata Kurd re çavkaniyek e.
Pirsên pir tên pirsîn
Merûf Nodeyî herî zêde bi çi tê naskirin?
Ew herî zêde bi ferhenga Ehmedî, rêbereke peyvên Erebî-Kurdî ku bi nifşan li medreseyên Kurdî dihat bikaranîn, û bi hilberîna xwe ya berhemdar a 59 pirtûk û 870 helbestên Erebî, Farisî û Kurdî tê naskirin.
Têkiliya wî bi Şêx Mehmûd el-Berzincî ve çi ye?
Şêx Merûf Nodeyî yek ji bav û kalên Şêx Mehmûd el-Berzincî bû — rêberê Kurd ê destpêka sedsala bîstan ku gelek serhildan li dijî desthilatdariya Brîtanyayê li Iraqê rêve birin. Neseba malbata Berzincî bi rêya kurê Şêx Merûf, sofî Kak Ehmed, tê.
Ew li ku ji dayik bû û kengî mir?
Ew di 1753 de li gundê Node yê nêzî Silêmaniyê ji dayik bû û di 1838 an 1839 de, di temenê nêzî 85 an 86 salî de, koça dawî kir.
Çavkanî
Wikipedia, “Merûf Nodeyî,” ku çavkaniyên bingehîn ên jînenîgariyê bi kar tîne.
Akademiya Kurdî, “Dîroka zimanê Kurdî” — li ser ferhenga Ehmedî û bikaranîna wê di perwerdeya medreseyên Kurdî de radiweste.
Encyclopædia Iranica, “Edebiyata nivîskî ya Kurdî” — hilberîna edebî ya Soranî û ya Kurdî ya herêmî di serdema Baban de di rewşa wê de şîrove dike.
Şêx Merûf Nodeyî, al-Rawdah al-ghanna fi al-duʼaʼ bi-asmaʼ Allah al-Husna — berhema bingehîn a îbadetê ya bi Erebî.