در 16 مارس 1988، نیروهای عراقی در جریان جنگ ایران و عراق با سلاح‌های شیمیایی به حلبچه حمله کردند. هزاران نفر کشته شدند و بازماندگان با جراحت، داغ عزیزان و زندگی‌های ازهم‌گسیخته روبه‌رو ماندند. این حمله به یکی از جنایت‌های حکومت صدام حسین علیه غیرنظامیان کرد بدل شد که یاد آن بیش از بسیاری از جنایت‌های دیگر زنده مانده است. فهم حلبچه مستلزم توجه هم به وقایع آن روز و هم به کارزار گسترده‌تر آزار و سرکوبی است که آن را دربرگرفته بود. سازمان منع سلاح‌های شیمیایی: پروژهٔ آتش‌ها؛ دیده‌بان حقوق بشر: نسل‌کشی در عراق.
در حلبچه چه رخ داد؟
پیش از آنکه نیروهای عراقی حملهٔ شیمیایی را آغاز کنند، حلبچه به تصرف نیروهای ایرانی و چریک‌های کرد درآمده بود. روایت سازمان منع سلاح‌های شیمیایی از کاربرد چندین عامل شیمیایی، ازجمله گاز خردل و عوامل اعصاب، حکایت دارد. ساکنان غیرنظامی در شهر خود در معرض این مواد قرار گرفتند. برخی بازماندگان در خارج از کشور درمان شدند، درحالی‌که بسیاری تا مدت‌ها پس از پایان جنگ همچنان با پیامدهای جسمی و روانی آن زندگی می‌کردند. روایت سازمان منع سلاح‌های شیمیایی و مستند بازماندگان.
شمار کشته‌شدگان معمولاً حدود 5,000 نفر ذکر می‌شود، اما نباید شواهد را به‌صورت شمارشی دقیق و نهایی عرضه کرد. دیده‌بان حقوق بشر رقمی مستند در حدود 3,200 کشته گزارش کرده و یادآور شده است که شمار واقعی ممکن است از 5,000 نفر فراتر رود. این برآوردها بیانگر جنایتی جمعی‌اند؛ نامشخص بودن شمار نهایی، ابعاد تلفات غیرنظامیان را تغییر نمی‌دهد. دیده‌بان حقوق بشر: عدالت برای عراق.
حلبچه و کارزار انفال
این حمله در جریان یورشی گسترده‌تر به جوامع کرد رخ داد. دیده‌بان حقوق بشر در تحقیق خود دربارهٔ انفال، ویرانی روستاها، کوچ اجباری، بازداشت و کشتار جمعی را مستند کرد. روایت این سازمان از هشت عملیات نظامی با نام رسمی مشخص، در فاصلهٔ فوریه تا سپتامبر 1988، سخن می‌گوید. همچنین تمایزی مهم را روشن می‌کند: حملهٔ حلبچه از آن عملیات‌های موسوم به انفال جدا بود، هرچند در تاریخ خشونت حکومت عراق علیه کردها جای می‌گیرد. دیده‌بان حقوق بشر: عملیات انفال؛ دیده‌بان حقوق بشر: حلبچه و تمایز عملیاتی.
حفظ این تمایز به توضیح دقیق تاریخ کمک می‌کند. «حلبچه» نام حمله‌ای مشخص و قربانیان آن است. «انفال» به کارزاری گسترده‌تر و سازمان‌یافته با توالی عملیات خاص خود اشاره دارد. یادآوری رابطهٔ میان این دو باید تجربه‌های خاص جوامعی را که در جاهای دیگر هدف حمله قرار گرفتند نیز حفظ کند.
مسئولیت چگونه مستند شد؟
روایت‌های بازماندگان، در کنار اسناد تولیدشده به دست نهادهای مسئول خشونت، از اجزای اساسی سابقهٔ تاریخی‌اند. دیده‌بان حقوق بشر در پژوهش 1994 خود دربارهٔ اسناد عراقیِ به‌دست‌آمده، دستورها و مکاتبات دولتی را بررسی کرد و شواهدی یافت که مسئولیت عراق در حلبچه و قصد نسل‌کشی در کارزار علیه جوامع کرد را تأیید می‌کرد. اهمیت چنین اسنادی در این است که تجربه‌های فردی را به تصمیم‌ها و ساختارهای فرماندهی پیوند می‌دهند. دیده‌بان حقوق بشر: دیوان‌سالاری سرکوب.
برای دانشجویان و پژوهشگران، روشی سودمند آن است که شهادت‌ها، شواهد مستند و تحقیقات بعدی را مقایسه کنند و درعین‌حال به این توجه داشته باشند که هر منبع چه چیزی را می‌تواند اثبات کند. شاهد عینی می‌تواند تجربهٔ خود را شرح دهد؛ سند رسمی ممکن است دستور، انتقال یا نقش نهادی را آشکار کند. خواندن این گونه‌های شواهد در کنار هم، روایتی کامل‌تر از اتکا به یک عکس یا آماری تکرارشده به دست می‌دهد.
پیامدها برای بازماندگان
آثار حلبچه با مرگ‌های بلافاصله پس از حمله پایان نیافت. پژوهشی کیفی که در 2019 منتشر شد، با شانزده بازماندهٔ غیرنظامی مصاحبه کرد که پس از تماس با خردل گوگردی دچار علائم تنفسی بلندمدت شده بودند. شرکت‌کنندگان از دشواری تنفس و دیگر نگرانی‌های سلامت، همراه با محدودیت‌هایی در کار، زندگی خانوادگی و مشارکت اجتماعی، سخن گفتند. چون این پژوهش بر مصاحبه با گروهی کوچک و گزینش‌شده استوار بود، یافته‌هایش تجربهٔ زیسته را روشن می‌کند و میزان شیوع را برای همهٔ بازماندگان تعیین نمی‌کند. پلوس وان: دیدگاه‌های سلامت در میان بازماندگان حلبچه.
پژوهشی جداگانه که در نشریهٔ جاما نتورک اوپن در 2023 منتشر شد، با 143 بازمانده مصاحبه کرد. حدود نیمی از آنان به آستانه‌های غربالگری پژوهش برای احتمال اختلال استرس پس از سانحه یا افسردگی رسیدند. پژوهشگران رابطهٔ میان آسیب روانی، احساس به‌رسمیت‌شناخته‌شدن از سوی خانواده و جامعه و علائم سلامت روان را نیز بررسی کردند. اینها یافته‌هایی مشاهده‌ای از نمونه‌ای جذب‌شده برای پژوهش بودند، نه تشخیصی برای کل یک شهر یا اثبات اینکه عاملی واحد به‌تنهایی سبب بیماری بعدی شده است. نلدنر و همکاران: به‌رسمیت‌شناخته‌شدن اجتماعی و سلامت روان.
یادبود و پیشگیری
هر سال در 16 مارس، یادبود بار دیگر توجه را به کشته‌شدگان و کسانی بازمی‌گرداند که هنوز با پیامدها زندگی می‌کنند. سازمان منع سلاح‌های شیمیایی در مراسم یادبود 2026 خود، احترام به قربانیان حلبچه را به تداوم مخالفت با سلاح‌های شیمیایی پیوند داد. همچنین اهمیت کنوانسیون سلاح‌های شیمیایی را یادآور شد که در 1997 لازم‌الاجرا شد. سازمان منع سلاح‌های شیمیایی: یادبود حملهٔ 1988.
در روایتی آموزشی، یادبود به معنای حفظ نام‌ها، شهادت‌ها و اسناد معتبر، توضیح صادقانهٔ عدم قطعیت و به‌رسمیت‌شناختن بازماندگان به‌عنوان انسان‌هایی با زندگی و نیازهای ادامه‌دار نیز هست. حلبچه را باید با چنین دقتی مطالعه کرد: به‌عنوان جنایتی مستند، ضایعه‌ای عمیق برای جامعهٔ کرد و مسئولیتی مداوم برای شنیدن، ثبت کردن و جلوگیری از تکرار.