مقدمه
کرمانشاه، به کردی کرماشان، شهرِ بزرگِ کردیِ غربِ ایران است؛ بزرگ‌ترین مرکزِ شهری در آن بخش از کردستان که کردها روژهلات، سرزمین‌های شرقیِ کردی، می‌نامند. در میانِ کوه‌های زاگرس، بر راهِ کهنِ فلاتِ ایران به میان‌رودان قرار دارد و نزدیک به یک میلیون تن را در خود جای داده است؛ جمعیتی که آن را در شمارِ بزرگ‌ترین شهرهای دارای اکثریتِ کرد در سراسرِ جهان قرار می‌دهد.
کرمانشاه شهری با پیشینه‌ای بسیار کهن است؛ نقش‌برجسته‌های ساسانیِ طاق‌بستان گویی نگهبانش هستند و سنگ‌نوشتهٔ بیستون با شهرتِ جهانی‌اش در نزدیکی‌اش قرار دارد. شهری با هویتی کردی و متمایز که به گویشِ کردیِ جنوبی سخن می‌گوید. این معرفی موقعیتِ شهر، مردم، گذشتهٔ باستانی و دشواری‌های تاریخِ نزدیکش را بررسی می‌کند.
نکته‌های کلیدی
• کرمانشاه، به کردی کرماشان، مرکزِ استانِ کرمانشاه در غربِ ایران و بزرگ‌ترین شهرِ روژهلات، کردستانِ شرقی، است.
• با نزدیک به یک میلیون ساکن، از بزرگ‌ترین شهرهای دارای اکثریتِ کرد در جهان است.
• مردمش عمدتاً به کردیِ جنوبی، کلهری / کرمانشاهی، سخن می‌گویند؛ بیشترشان مسلمانِ شیعه‌اند و جامعه‌های سنی و یارسان، اهلِ حق، نیز در میانشان حضور دارند.
• شهر به نقش‌برجسته‌های ساسانیِ طاق‌بستان شهرت دارد و در نزدیکیِ سنگ‌نوشتهٔ داریوشِ بزرگ در بیستون است که در فهرستِ یونسکو ثبت شده است.
• در جنگِ ایران و عراق (1980–88) آسیبِ سختی دید و منطقه در 2017 گرفتارِ زمین‌لرزه‌ای ویرانگر شد.
اطلاعاتِ کوتاه
نام به کردی: کرماشان
کشور / منطقه: ایران (روژهلات / کردستانِ شرقی)
استان: کرمانشاه
موقعیت: کوه‌های زاگرس، بر رودِ قره‌سو
ارتفاع: حدودِ 1,400 متر
جمعیت: نزدیک به 1 میلیون تن (شهر)
زبان: عمدتاً کردیِ جنوبی (کلهری)
دین: بیشتر مسلمانِ شیعه؛ همچنین سنی و یارسان
شهرت: طاق‌بستان، سنگ‌نوشتهٔ بیستون در نزدیکی و فرهنگِ کردیِ جنوبی
فهرستِ مطالب
افراد، مکان‌ها و موضوع‌های مرتبط
کرمانشاه کجاست؟
کرمانشاه در کوه‌های زاگرسِ مرکزیِ غربِ ایران، بر رودِ قره‌سو و در ارتفاعِ حدودِ 1,400 متر قرار دارد؛ تقریباً 500 کیلومتر در غربِ تهران و نه‌چندان دور از مرزِ عراق. هزاران سال بر راهِ کوهستانیِ پیونددهندهٔ فلاتِ ایران به دشت‌های میان‌رودان تسلط داشته است؛ راهِ میانِ قلبِ ایران و بغداد که به شهر اهمیتِ راهبردی و بازرگانیِ ماندگار بخشید.
این موقعیتِ کوهستانی به کرمانشاه آب‌وهوایی ملایم‌تر از فلاتِ خشکِ شرقش می‌دهد و آن را استوار به جهانِ گسترده‌ترِ کردیِ زاگرس پیوند می‌زند؛ جهانی که به سوی غرب تا کردستانِ عراق و به سوی شمال تا دیگر شهرهای روژهلات امتداد دارد.
شهرِ بزرگِ روژهلات
کرمانشاه بزرگ‌ترین شهرِ کردستانِ ایران است و سیمای شهر تا حدِ بسیار زیادی کردی است. بیشترِ مردمش به کردیِ جنوبی، گروهِ گویشیِ کلهری یا کرمانشاهی، سخن می‌گویند. از این نظر با کردهای سورانی‌زبان و کرمانجی‌زبانِ نواحیِ شمالی‌تر تفاوت دارد و ترکیبِ دینی‌اش نیز متمایز است: در حالی که بسیاری از کردها سنی‌اند، بیشترِ مردمِ کرمانشاه شیعه‌اند و جامعه‌های قابل‌توجهِ سنی و یارسان، اهلِ حق، نیز در کنارشان حضور دارند.
به‌ویژه آیینِ یارسان در منطقهٔ گورانِ پیرامونِ کرمانشاه ریشه‌های ژرف دارد و این شهر را به کانونِ یکی از متمایزترین سنت‌های دینیِ کردستان بدل می‌کند. این رشته‌ها در کنارِ هم به کرمانشاه هویتِ کردیِ ویژهٔ خودش را می‌دهند؛ هویتی که بی‌تردید بخشی از جهانِ کردی است و در عین حال زبان، دین و تاریخِ خودِ شهر آن را شکل داده‌اند.
طاق‌بستان و شهرِ باستانی
پیشینهٔ کهنِ کرمانشاه بر صخره‌های پیرامونش نقش بسته است. در حاشیهٔ شهر، نقش‌برجسته‌های طاق‌بستان قرار دارد؛ مجموعه‌ای از حجاری‌های عظیم که امپراتوریِ ساسانی میانِ سده‌های چهارم و هفتمِ میلادی بر صخره پدید آورد. صحنه‌های اعطای مقامِ شاهی و شکارِ مشهورِ گراز را نشان می‌دهند و از بهترین نمونه‌های بازماندهٔ هنرِ ساسانی در جهان‌اند.
اندکی دورتر، بر راهِ کهنِ بغداد، بیستون برافراشته است؛ جایی که داریوشِ بزرگ حدودِ 500 پیش از میلاد فرمان داد سنگ‌نوشتهٔ بزرگِ سه‌زبانه‌اش را بر کوه حک کنند. این محوطه اکنون میراثِ جهانیِ یونسکو و یکی از اسنادِ کلیدیِ رمزگشاییِ خطِ میخی است. این آثار در کنارِ هم منطقهٔ کرمانشاه را به یکی از غنی‌ترین موزه‌های روبازِ جهانِ ایرانِ باستان بدل می‌کنند.
جنگ و زمین‌لرزه
تاریخِ معاصرِ کرمانشاه با دشواری همراه بوده است. نزدیکی‌اش به مرزِ عراق آن را در خطِ مقدمِ جنگِ ایران و عراق در 1980–88 قرار داد؛ زمانی که شهر و استان بمباران شدند و بسیاری از ساکنان آواره گشتند. سپس در نوامبرِ 2017 زمین‌لرزه‌ای نیرومند استان را در نزدیکیِ سرپلِ ذهاب لرزاند، صدها تن را کشت و ده‌ها هزار تن را بی‌خانمان کرد؛ یکی از مرگبارترین فاجعه‌هایی که منطقه در سال‌های متمادی به خود دیده بود.
کرمانشاهِ امروز
امروز کرمانشاه پایتختِ اقتصادی و فرهنگیِ سرزمین‌های کردیِ غربِ ایران است؛ کانونِ بازرگانی، صنعت و آشپزیِ نامدارِ منطقه‌ای. همچنان یکی از مراکزِ هویتِ کردی در روژهلات است و زبان، موسیقی و میراثِ یارسانی‌اش در کنارِ بناهای باستانی‌اش پایدار مانده‌اند، هرچند شهر جنگ، زمین‌لرزه و فشارهای تاریخِ دشوارِ معاصر را از سر گذرانده است.
خطِ زمانی
حدودِ 500 پیش از میلاد — داریوشِ بزرگ سنگ‌نوشتهٔ بیستون را در نزدیکیِ کرمانشاه حک می‌کند.
سده‌های 4 تا 7 میلادی — ساسانیان نقش‌برجسته‌های طاق‌بستان را بر صخره پدید می‌آورند.
قرون وسطی — کرمانشاه به‌عنوانِ شهری مهم بر راهِ میانِ ایران و بغداد رشد می‌کند.
1980–88 — شهر و استان از جنگِ ایران و عراق به‌شدت آسیب می‌بینند.
2006 — بیستون در فهرستِ میراثِ جهانیِ یونسکو ثبت می‌شود.
2017 — زمین‌لرزه‌ای بزرگ منطقهٔ کرمانشاه را در نزدیکیِ سرپلِ ذهاب ویران می‌کند.
پرسش‌های متداول
آیا کرمانشاه شهری کردی است؟
بله. کرمانشاه تا حدِ بسیار زیادی شهری با هویتِ کردی است و بزرگ‌ترین شهرِ روژهلات، کردستانِ ایران، است؛ بیشترِ مردمش به گویشِ کردیِ جنوبی سخن می‌گویند.
نامِ کردیِ کرمانشاه چیست؟
شهر در کردی کرماشان نامیده می‌شود که کرمانشان نیز نوشته می‌شود.
طاق‌بستان چیست؟
مجموعه‌ای از نقش‌برجسته‌های عظیمِ صخره‌ای از دورانِ ساسانی که میانِ سده‌های 4 و 7 میلادی در حاشیهٔ کرمانشاه بر صخره حک شده‌اند.
کردهای کرمانشاه چه دینی دارند؟
برخلافِ بسیاری از کردها در دیگر مناطق، بیشترِ کردهای کرمانشاه مسلمانِ شیعه‌اند و جامعه‌های قابل‌توجهِ سنی و یارسان، اهلِ حق، نیز در میانشان حضور دارند.
افراد، مکان‌ها و موضوع‌های مرتبط
روژهلات (کردستانِ شرقی) · سنندج · مهاباد · طاق‌بستان · بیستون · آیینِ یارسان · کردیِ جنوبی.