از میانهٔ سدهٔ دهم تا اواخر سدهٔ یازدهم، دودمان‌های کرد بر پهنه‌های گسترده‌ای از کوه‌های زاگرس تا قفقاز و از دجلهٔ علیا تا کرانه‌های خزر حکومت می‌کردند. این‌ها پادشاهی‌هایی تشریفاتی نبودند. در جنگ پدید آمدند، با نیروی نظامی دوام آوردند و سرانجام به دست همان نیرو نابود شدند.
حسنویهیان برای کنترل زاگرس مرکزی با آل‌بویه جنگیدند. عنازیان بیش از یک سده در مرز ایران و عراق جنگ‌های مرزی کردند. مروانیان به نیروی سلاح پادشاهی‌ای در بین‌النهرین علیا برپا کردند. روادیان تبریز را گرفتند و آذربایجان ایران را در برابر یورش‌های اغوز حفظ کردند. شدادیان نیز در قفقاز جنگی دو سده‌ای با پادشاهی گرجستان داشتند. این داستان جنگاوری دودمان‌های کرد در دوره‌ای است که مورخان آن را میان‌پردهٔ کردی می‌نامند.
فهرست مطالب
جنگ‌های عیشانیان و مقاومت آغازین کردها
فتح سلجوقی و پایان میان‌پردهٔ کردی
جنگ‌های عیشانیان و مقاومت آغازین کردها
پیش از حسنویهیان، زاگرس مرکزی عرصهٔ رقابت عیشانیان بود؛ خاندانی ایلی و کرد که امیرانش، غانم و ونداد، دینور، همدان و نهاوند را از چنگ قدرتِ رو به فروپاشی عباسی گرفته بودند. عیشانیان نزدیک به پنجاه سال (حدود 912–961 میلادی) در برابر آل‌بویه مقاومت مسلحانه کردند؛ جنگ‌سالاران دیلمیِ ایرانی که در 945 بغداد را فتح کرده و ساختار قدرت را در سراسر عراق و غرب ایران دگرگون ساخته بودند.
مقاومت عیشانیان در اصل مبارزه‌ای چریکی در کوهستان علیه امپراتوریِ دشت‌نشینی با منابع بیشتر بود. آل‌بویه برای سرکوب آن‌ها چندین بار به زاگرس لشکر کشیدند، اما زمین کوهستانی به سود مدافعان کرد بود. بااین‌حال، تا 959–960 میلادی، چندپارگی درونی و فشار مداوم آل‌بویه دودمان عیشانی را به فروپاشی کشاند. سقوط آن‌ها خلأ سیاسی‌ای پدید آورد که حسنویهیان آن را پُر کردند.
جنگ‌های حسنویهیان و آل‌بویه
دودمان حسنویهیان (حدود 961–1015 میلادی) را حسنویه بن حسین، از سران ایل کرد برزیکانی در زاگرس مرکزی پیرامون کرمانشاه، بنیان گذاشت. حسنویه در آغاز با آل‌بویه متحد شد و در ازای امتیازهای ارضی، در لشکرکشی علیه رقیبان به آن‌ها کمک کرد. اما این اتحادی تاکتیکی بود، نه فرمان‌برداری.
در حدود 970 میلادی، سهلان بن مسافر، حاکم بویی، کوشید قدرت فزایندهٔ حسنویه را مهار کند. حسنویه در نبرد با او روبه‌رو شد و قاطعانه شکستش داد. این پیروزی اصل سیاست حسنویهیان را تثبیت کرد: همکاری با آل‌بویه هنگامی که سودمند بود و مقاومت در برابرشان هنگامی که تهدید می‌شدند. حسنویه از مردم پیرامون همدان باجِ حفاظت می‌گرفت، راه‌های تجاری حیاتی زاگرس مرکزی را کنترل می‌کرد و دژ کوهستانی‌اش در سرماج، در جنوب محوطهٔ باستانی هخامنشی بیستون، را استوار ساخت.
هنگامی که حسنویه در 979 میلادی درگذشت، پسرانش درگیر جنگ ویرانگر جانشینی شدند. عضدالدوله، فرمانروای بویی، از بحران بهره برد، سرماج را گرفت، چند تن از پسران حسنویه را اعدام کرد و گزینهٔ مطلوب خود، بدر بن حسنویه، را به‌عنوان فرمانروایی وابسته به آل‌بویه بر تخت نشاند. اما بدر بسیار تواناتر از انتظار حامی‌اش از کار درآمد. پس از مرگ عضدالدوله در 983 میلادی، بدر قدرت را حفظ کرد و بیش از سه دهه با کارآمدی حکومت کرد.
فروپاشی نهایی حسنویهیان در فاصلهٔ 1009 تا 1015 میلادی رخ داد. پس از مرگ بدر، جانشینانش با دودمان در حال قدرت‌گیری عنازیان روبه‌رو شدند. آخرین فرمانروای مهم حسنویهی، طاهر بن هلال، در حدود 1015 میلادی به دست ابوالشوک، رهبر عنازیان، شکست خورد و کشته شد. عنازیان هستهٔ سرزمین حسنویهیان را ضمیمه کردند و قلمرو آنان در دینور، شهرزور و زاگرس مرکزی را در اختیار گرفتند.
فتوحات مروانیان
دودمان مروانیان (983–1085 میلادی) صرفاً از راه تهاجم نظامی بنیان یافت. باد بن دوستک، رهبر ایلیِ کردی از منطقهٔ بوهتان نزدیک حیزان در جنوب دریاچهٔ وان، کار خود را با فرماندهی گروهی جنگجو آغاز کرد. هنگامی که عضدالدوله، امیر بویی، در 983 میلادی درگذشت، باد میافارقین، شهر اصلی منطقهٔ دیاربکر، را گرفت و به‌سرعت دیاربکر، اخلاط، ارجیش و مواضع راهبردی کرانه‌های شمالی دریاچهٔ وان را فتح کرد.
باد از آشوب جنگ داخلی بیزانس، یعنی شورش بارداس فوکاسِ جوان‌تر، بهره برد تا دشت موش و دژ ملازگرد، یکی از کهن‌ترین شهرهای مستحکم فلات ارمنستان، را تصرف کند. او باروهای شهر را بازسازی کرد و کنترل نظامی مروانیان را بر پهنهٔ بزرگی از بین‌النهرین علیا برقرار ساخت. حتی در موصل به نام خود سکه زد و بدین‌سان بلندپروازی‌اش برای حکومت مستقل را آشکار کرد.
باد در 990 میلادی، در نبردی نزدیک موصل و در رویارویی با دودمان حمدانیان، کشته شد. اما دولت مروانی زیر فرمان خواهرزاده‌اش، حسن بن مروان، دوام آورد؛ او سرزمین‌های فتح‌شده را یکپارچه کرد و میافارقین را پایتخت دائمی دودمان قرار داد. مروانیان نزدیک به یک سده با آمیزه‌ای از قدرت نظامی و عمل‌گرایی دیپلماتیک، پادشاهی خود را حفظ کردند و بر جمعیتی متنوع از کردها، سریانی‌ها، ارمنی‌ها و عرب‌ها فرمان راندند.
جنگ‌های مرزی عنازیان
دودمان عنازیان (حدود 990–1117 میلادی) در حلوان، در مرز ایران و عراق، استقرار داشت و از طایفهٔ کرد شاذنجان برخاسته بود. عنازیان بادوام‌ترین دودمان کرد زاگرس در قرون وسطی بودند و با جنگ مرزیِ مداوم، نزدیک به 130 سال دوام آوردند.
عنازیان در زمان بنیان‌گذارشان، ابوالفتح محمد بن عناز (درگذشتهٔ 1010 میلادی)، پیوسته با قدرت‌های همسایه می‌جنگیدند: حسنویهیان در شمال، دودمان‌های عرب مزیدیان و عقیلیان در غرب و نیروهای بویی در جنوب. در 999 میلادی، عنازیان به فرماندهی زهمان بن هندی نزدیک خانقین جنگیدند و قلمرو خود را تا راه‌های ورودیِ دشت گسترش دادند. در 1006 میلادی به کرمانشاه یورش بردند و حسنویهیانِ تضعیف‌شده را به تابعیت واداشتند.
چشمگیرترین رویداد نظامی دورهٔ عنازیان نبرد همدان (نزدیک دینور) در 1029 میلادی بود؛ هنگامی که عنازیان با یورشگران ترکمن اغوز درگیر شدند. شمار فزاینده‌ای از این جنگجویان کوچ‌نشین ترک به زاگرس نفوذ می‌کردند و این نبرد آغاز واقعیتی راهبردی و تازه بود: دودمان‌های کرد دیگر فقط با امپراتوری‌های اسلامیِ مستقر نمی‌جنگیدند، بلکه با جبهه‌ای مرزی از ترکانِ متحرک و تهاجمی روبه‌رو بودند.
در 1045 میلادی، ابراهیم ینال، فرمانده سلجوقی، لشکرکشی بزرگی علیه عنازیان آغاز کرد که سرآغاز پیشروی سلجوقیان به قلمرو کردها بود. عنازیان با آمیزه‌ای از جنگ کوهستانی و تسلیم راهبردی از این فشار جان به در بردند. آن‌ها بیش از هر دودمان کرد دیگری در آن دوره دوام آوردند، اما تا 1117 میلادی قدرتشان کاملاً در نظام امپراتوری سلجوقی جذب شده بود.
جنگ‌های روادیان در آذربایجان
دودمان روادیان (حدود 955–1071 میلادی) از پایگاهی که بر مرز قفقاز، ایران و آناتولی قرار داشت، بر تبریز و آذربایجان ایران حکومت می‌کرد. قدرت‌گیری اولیه‌شان با جنگ علیه دودمان مسافریان همراه بود؛ روادیان سرزمین‌های آنان را به‌طور نظام‌مند فتح کردند تا خود را به قدرت مسلط منطقهٔ تبریز بدل سازند.
روادیان خطرناک‌ترین چالش نظامی خود را از سوی ترکمانان اغوز دیدند که در دهه‌های 1030 و 1040 به شمار زیاد به آذربایجان یورش آوردند. در 1040 میلادی، فرمانروای روادی در پاک‌سازی سیاسی و نظامیِ حساب‌شده‌ای، رهبران ایلی اغوز را کشتار کرد؛ تلاشی برای حذف تهدید ترکان از راه خشونت هدفمند. این راهبرد بی‌رحمانه بقای موقتی روادیان را تأمین کرد، اما نتوانست پیشروی سلجوقیان را متوقف سازد.
در 1054 میلادی، طغرل بگ، سلطان سلجوقی، امیرنشین روادی را فتح کرد و دودمان را به تابعیت واداشت. در 1071 میلادی، آلپ ارسلان رسماً خاندان فرمانروای روادی را برکنار کرد. بااین‌حال، دودمان به صورتی محدودتر در شاخهٔ مراغه، یعنی اتابکان احمدیلی، دوام آورد که تا یورش مغول در 1227 بر بخش‌هایی از شمال غرب ایران زیر سیادت سلجوقیان حکومت کردند.
جنگ‌های شدادیان و گرجیان
دودمان شدادیان (951–1199 میلادی) طولانی‌ترین منازعهٔ نظامی مداوم را در میان دودمان‌های کرد داشت: جنگی دو سده‌ای با پادشاهی مسیحی گرجستان برای کنترل قفقاز جنوبی. این دودمان هنگامی بنیان یافت که محمد بن شداد در 951 میلادی شهر کهن ارمنیِ دوین را گرفت و قدرت سیاسی کردها را در منطقه‌ای برقرار ساخت که بیزانس، ارمنستان و قدرت‌های گوناگون اسلامی بر سر آن رقابت داشتند.
جنگ‌های گرجیان و شدادیان در اوایل سدهٔ یازدهم به‌طور جدی آغاز شد. در 1012 میلادی، گیورگی یکم، پادشاه گرجستان، شمکیر، از دژهای کلیدی شدادیان، را محاصره کرد. محاصره شکست خورد، اما گرجستان در 1026 برای دومین محاصرهٔ شمکیر بازگشت که آن نیز دفع شد. در 1030 میلادی، فضل یکم، امیر شدادی، هنگام بازگشت از لشکرکشی در کمین نیروهای گرجی و ارمنی افتاد و بنا بر گزارش‌ها ده هزار نفر از افرادش را در این رویارویی از دست داد.
نبرد تاشیر در 1040 میلادی برای شدادیان ویرانگر بود. سپاهی مشترک از گرجیان و ارمنیان از چند سو حمله کرد و نیروهای شدادی را غافلگیر ساخت. به روایت ماتئوسِ ادسایی، وقایع‌نگار قرون وسطی، پیروزمندان سپاه گریزان شدادی را پنج روز تعقیب کردند و تلفات سنگینی بر آن وارد آوردند. در 1053 میلادی، شدادیان دژ بصره را به نیروهای گرجی باختند. در 1068 میلادی، یورش شدادیان به کاختی با اسارت امیر فضل دوم پایان یافت.
پیروزی‌های تعیین‌کنندهٔ گرجیان در سدهٔ دوازدهم رقم خورد. در نبرد ارتسوخی در 1104 میلادی، داویت چهارم، پادشاه گرجستان، شدادیان را شکست داد. در نبرد دیدگوری در 1121 میلادی، هرچند عمدتاً منازعه‌ای میان گرجستان و سلجوقیان بود، دسته‌هایی از شدادیان نیز در ائتلاف شکست‌خوردهٔ مسلمانان حضور داشتند. داویت چهارم سپس در 1124 میلادی آنی، آخرین شهر بزرگ شدادیان، را گرفت. این دودمان در مقام تابعان گرجستان در آنی به بقای کم‌رمق خود ادامه داد تا محاصرهٔ نهایی در 1199 میلادی به حکومت شدادیان کاملاً پایان داد.
فتح سلجوقی و پایان میان‌پردهٔ کردی
آنچه سرانجام به میان‌پردهٔ کردی پایان داد، فروپاشی داخلی نبود، بلکه تهاجم ترکان سلجوقی در میانهٔ سدهٔ یازدهم بود. امپراتوری بزرگ سلجوقی به رهبری سلطان طغرل بگ و سلطان آلپ ارسلان، دودمان‌های کرد را یکی پس از دیگری به‌طور نظام‌مند فتح کرد: روادیان تا 1054، مروانیان تا 1085 و عنازیان تا 1117. شدادیان تنها به این دلیل بیشتر دوام آوردند که گرجستان، نه سلجوقیان، به دشمن اصلی‌شان بدل شد.
سقوط مروانیان به‌ویژه تلخ بود. این سقوط با خیانت رخ داد: ابن جهیر، وزیر پیشین مروانی، به بغداد گریخت و ملک‌شاه، سلطان سلجوقی، را به تهاجم ترغیب کرد. سلجوقیان در 1085 میلادی دیاربکر را فتح کردند و به یک سده حاکمیت کردها در بین‌النهرین علیا پایان دادند. دودمان‌های کردی که از آذربایجان تا فرات را در اختیار داشتند، به تابع، خراج‌گزار یا خاطره‌ای از گذشته بدل شدند.
اما سنت‌های نظامی میان‌پردهٔ کردی از میان نرفت. در کمتر از یک سده، دودمان کردی تازه‌ای از خاکستر نظم سلجوقی برخاست: ایوبیانِ صلاح‌الدین که نیرومندترین دولت کرد تاریخ را بنا کردند. جنگجویانی که برای حسنویهیان، مروانیان و شدادیان جنگیده بودند، زیرساخت نظامیِ لازم را پدید آورده بودند؛ شبکهٔ دژها، نظام‌های بسیج ایلی و مهارت جنگ کوهستانی که فتوحات ایوبیان را ممکن ساخت.
خط زمانی
حدود 912–961 میلادی ـ مقاومت نظامی عیشانیان در برابر لشکرکشی‌های آل‌بویه در زاگرس مرکزی.
951 میلادی ـ محمد بن شداد دوین را می‌گیرد. دودمان شدادیان بنیان می‌یابد.
حدود 955 میلادی ـ جنگ روادیان و مسافریان آغاز می‌شود. روادیان تبریز را می‌گیرند.
حدود 961 میلادی ـ حسنویه بن حسین دودمان حسنویهیان را در زاگرس مرکزی بنیان می‌گذارد.
970 میلادی ـ حسنویه سهلان بن مسافر، حاکم بویی، را شکست می‌دهد.
979 میلادی ـ مرگ حسنویه. جنگ جانشینی میان پسرانش.
983 میلادی ـ باد بن دوستک میافارقین را می‌گیرد. دودمان مروانیان بنیان می‌یابد.
990 میلادی ـ باد در نبردی نزدیک موصل با حمدانیان کشته می‌شود. دودمان عنازیان بنیان می‌یابد.
1006 میلادی ـ یورش عنازیان به کرمانشاه. حسنویهیان به تابعیت واداشته می‌شوند.
1012 میلادی ـ نخستین محاصرهٔ شمکیر. گرجستان به شدادیان حمله می‌کند.
حدود 1015 میلادی ـ دودمان حسنویهیان به دست عنازیان نابود می‌شود.
1029 میلادی ـ نبرد همدان. عنازیان با یورشگران ترکمن اغوز می‌جنگند.
1030 میلادی ـ فضل یکم، امیر شدادی، در کمین می‌افتد. ده هزار نفر از دست می‌روند.
1040 میلادی ـ نبرد تاشیر. شکست ویرانگر شدادیان از نیروهای گرجی و ارمنی.
1040 میلادی ـ کشتار رهبران ایلی اغوز به دست روادیان در آذربایجان.
1045 میلادی ـ ابراهیم ینال، فرمانده سلجوقی، علیه عنازیان لشکرکشی می‌کند.
1054 میلادی ـ طغرل بگ، سلطان سلجوقی، امیرنشین روادی را فتح می‌کند.
1074 میلادی ـ نبرد پارتسخیسی. پیروزی گرجیان بر اتحاد شدادیان و سلجوقیان.
1085 میلادی ـ سلجوقیان دیاربکر را فتح می‌کنند. پایان دودمان مروانیان.
1104 میلادی ـ نبرد ارتسوخی. داویت چهارمِ گرجستان شدادیان را شکست می‌دهد.
1117 میلادی ـ پایان قدرت عنازیان. دودمان‌های کرد زاگرس کاملاً در حکومت سلجوقی جذب می‌شوند.
1121 میلادی ـ نبرد دیدگوری. دسته‌های شدادیان در جنگ سلجوقیان و گرجستان شکست می‌خورند.
1124 میلادی ـ گرجستان آنی را از شدادیان می‌گیرد.
1199 میلادی ـ محاصرهٔ نهایی آنی. پایان دودمان شدادیان.
پرسش‌های متداول
میان‌پردهٔ کردی چیست؟
میان‌پردهٔ کردی اصطلاحی است که مورخان برای توصیف دورهٔ تقریباً 950 تا 1150 میلادی به کار می‌برند؛ زمانی که دودمان‌های کرد بخش‌های بزرگی از جهان اسلامِ قرون وسطی را کنترل می‌کردند. دودمان‌های اصلی این دوره، یعنی حسنویهیان، عنازیان، مروانیان، روادیان و شدادیان، در مجموع بر سرزمین‌هایی از قفقاز تا خلیج فارس و از دیاربکر تا تبریز حکومت داشتند. این دوره با فتوحات ترکان سلجوقی پایان یافت.
کدام دودمان کرد بیشترین دوام را داشت؟
در میان دودمان‌های میان‌پردهٔ کردی، شدادیان با حدود 248 سال (951–1199 میلادی) بیشترین دوام را داشتند، هرچند دهه‌های پایانی را در تابعیت گرجستان گذراندند. عنازیان تقریباً 130 سال (990–1117 میلادی) قدرت مستقل داشتند و ازاین‌رو بادوام‌ترین دودمان مستقل کرد در زاگرسِ قرون وسطی به شمار می‌روند.
نبرد تاشیر چه بود؟
نبرد تاشیر (1040 میلادی) شکستی ویرانگر برای دودمان شدادیان به دست سپاه مشترک گرجیان و ارمنیان بود. به روایت ماتئوسِ ادسایی، وقایع‌نگار قرون وسطی، نیروهای متحد از چند جهت حمله کردند، سپاه شدادی را به گریز واداشتند و پنج روز تعقیبش کردند. این نبرد بخشی از جنگ‌های طولانی گرجیان و شدادیان بود که سرانجام به پایان حاکمیت کردها در قفقاز انجامید.
مروانیان چه کسانی بودند؟
مروانیان دودمانی کرد بودند که از 983 تا 1085 میلادی، با مرکزیت شهر میافارقین، بر منطقهٔ دیاربکر در بین‌النهرین علیا حکومت داشتند. این دودمان را باد بن دوستکِ جنگجو بنیان گذاشت و با لشکرکشی‌های نظامی دیاربکر، ملازگرد و سرزمین‌های پیرامون دریاچهٔ وان را فتح کرد. آن‌ها در 1085 میلادی به دست ترکان سلجوقی سقوط کردند، پس از آنکه وزیری پیشین با خیانت به آنان، سلطان سلجوقی ملک‌شاه را علیه ایشان برانگیخت.
سلجوقیان چگونه به دودمان‌های کرد پایان دادند؟
امپراتوری بزرگ سلجوقی در میانه تا اواخر سدهٔ یازدهم، دودمان‌های کرد را به‌طور نظام‌مند فتح کرد. روادیان تا 1054 تابع شدند و تا 1071 برکنار گشتند. مروانیان در 1085 پس از خیانت داخلی سقوط کردند. عنازیان به‌تدریج جذب شدند و تا 1117 قدرت خود را از دست دادند. سلجوقیان فتح نظامی را با بازی‌های دیپلماتیک درآمیختند و با بهره‌برداری از شکاف‌های داخلی کردها، برتری ترکان را در سراسر قلمروهای پیشین کرد برقرار کردند.
آیا سنت نظامی کردها از فتوحات سلجوقی جان به در برد؟
بله. هرچند دودمان‌های میان‌پردهٔ کردی نابود یا جذب شدند، سنت نظامی کردها باقی ماند و تحول یافت. در کمتر از یک سده پس از فتح سلجوقی، دودمان ایوبیِ صلاح‌الدین، خانواده‌ای کرد از دوین، همان شهری که شدادیان زمانی بر آن فرمان می‌راندند، نیرومندترین دولت کرد تاریخ را بنا کرد. شبکه‌های دژها، نظام‌های بسیج ایلی و مهارت جنگ کوهستانی که دودمان‌های میان‌پرده پرورش داده بودند، پایه‌های نظامی امپراتوری ایوبی را فراهم کردند.
منابع
ویکی‌پدیا ـ دودمان مروانیان (دیاربکر)
ویکی‌پدیا ـ جنگ‌های گرجیان و شدادیان
باسورث، کلیفورد ادموند، دودمان‌های اسلامی جدید، انتشارات دانشگاه ادینبرو، 1996.
ماتئوسِ ادسایی، وقایع‌نامه (برای نبردهای شدادیان و گرجیان).
مینورسکی، ولادیمیر، مطالعاتی در تاریخ قفقاز، انتشارات دانشگاه کمبریج، 1953.