سعاد حسنی که بود؟
سعاد محمد کمال حسنی (عربی: سعاد حسنی؛ 26 ژانویهٔ 1943 ـ 21 ژوئن 2001) یکی از نامدارترین بازیگران زن و خوانندگان تاریخ سینمای عرب بود. او که در سراسر جهان عرب به «سیندرلای پردهٔ سینما» شهرت داشت، در 83 فیلم، میان 1959 و 1991، نقش اصلی ایفا کرد و با تقریباً همهٔ کارگردانان بزرگ مصری روزگارش همکاری داشت. آنچه داستانش را به‌ویژه به تاریخ کرد پیوند می‌دهد، میراث پدری اوست: پدرش، خوش‌نویس نامدار محمد کمال حسنی، کردتبار و از قبیلهٔ البابا در سوریه بود؛ ازاین‌رو سعاد حسنی یکی از مشهورترین کردتباران زندگی فرهنگی عرب در سدهٔ 20 است.
نکات کلیدی
پدرش، محمد کمال حسنی، خوش‌نویسی کرد از قبیلهٔ البابا در سوریه بود که به مصر مهاجرت کرد و از محترم‌ترین خوش‌نویسان اسلامی روزگار خود شد.
سعاد حسنی در 83 فیلم در کارنامه‌ای 32ساله نقش اصلی داشت و با عمر شریف، یوسف شاهین و همهٔ کارگردانان بزرگ عصر طلایی سینمای مصر همکاری کرد.
او در خانواده‌ای هنرمند زاده شد: خواهر ناتنی‌اش، نجات الصغیره، از محبوب‌ترین خوانندگان مصر شد.
او در 21 ژوئن 2001 پس از سقوط از بالکن طبقهٔ ششم در لندن درگذشت. مقام‌های بریتانیایی آن را خودکشی دانستند، اما خانواده‌اش و بسیاری در مصر معتقدند که او به قتل رسیده است.
پرونده‌اش همچنان از پرگفت‌وگوترین معماهای حل‌نشده در تاریخ فرهنگی عرب است.
دانستنی‌های کوتاه
نام کامل: سعاد محمد کمال حسنی نام‌های دیگر: سعاد حسنی، زوزو، سیندرلای پردهٔ سینما، خواهر ماه تولد: 26 ژانویهٔ 1943، قاهره، مصر مرگ: 21 ژوئن 2001، لندن، انگلستان پیشینه: زادهٔ مصر؛ میراث پدری کردی، از قبیلهٔ البابا در سوریه پیشه: بازیگر زن، خواننده دوران فعالیت: دهه‌های 1950–1990 شهرت: بازیگر زن برجستهٔ عصر طلایی سینمای مصر؛ 83 فیلم فیلم‌های کلیدی: حسن و نعیمه (1959)، مراقب زوزو باش (1972)، الکرنک (1975)، شفیقه و متولی (1978) پیوندها: سینمای مصر؛ عصر طلایی فیلم عربی اهمیت تاریخی: یکی از نمادین‌ترین بازیگران زن عرب در سدهٔ 20؛ ریشه‌های پدری کردی‌اش او را به چهره‌ای مهم در داستان پراکندگی فرهنگی کردها بدل می‌کند
فهرست مطالب
پدر کرد در پس این چهرهٔ ماندگار
بحث‌ها، مناقشه‌ها و برداشت‌های نادرست
پدر کرد در پس این چهرهٔ ماندگار
بُعد کردی داستان سعاد حسنی از پدرش، محمد کمال حسنی، آغاز می‌شود که در خاندان البابا زاده شد؛ قبیله‌ای کرد که در منطقهٔ سوریه زیر فرمان عثمانی می‌زیست. با رسیدن امپراتوری عثمانی به دهه‌های پایانی‌اش، پدر محمد تصمیم به مهاجرت گرفت و پسر آن‌زمان 18ساله‌اش و دیگر اعضای خانواده را با خود به مصر برد. آنان در قاهره ساکن شدند و محمد تا پایان عمر در آنجا ماند.
محمد کمال حسنی در قاهره به‌سرعت در جایگاه استاد خوش‌نویسی اسلامی شناخته شد و سرانجام در مؤسسهٔ سلطنتی خوش‌نویسی کار کرد. خانه‌اش در خان‌الخلیلی به محل گردهمایی هنرمندان، موسیقی‌دانان، نقاشان و دانشوران سراسر جهان عرب بدل شد. کسانی که آن را می‌شناختند، «خانهٔ هنرمندان» می‌خواندندش؛ جایی که فرهنگ خلاق جهان عرب از درهای خانهٔ خانواده می‌گذشت. میراث کردی او، که از سوریه به مصر آمده بود، در این محیط هنری بسیار جهان‌وطن جذب شد و فرزندانش زیر تأثیر هر دو رشد کردند.
این الگو، مهاجرت کردها از سرزمین‌های کردی زیر فرمان عثمانی به شهرهای عربی و ادغام کاملشان در زندگی فرهنگی عرب، در سراسر تاریخ معاصر خاورمیانه تکرار می‌شود. این امر توضیح می‌دهد که چرا بسیاری از چهره‌های مهم هنر، ادبیات، سیاست و دین در جهان عرب ریشه‌های کردی دارند که چندان شناخته‌شده نیست. سعاد حسنی نمونه‌ای به‌ویژه چشمگیر است: زنی با میراث پدری کردی که شاید مشهورترین بازیگر زن تاریخ عرب شد.
سال‌های نخست زندگی و خاستگاه
سعاد محمد کمال حسنی در 26 ژانویهٔ 1943 در محلهٔ بولاق قاهره زاده شد؛ یکی از محله‌های قدیمی‌تر و کارگری‌تر شهر. پدرش محمد کمال حسنی، استاد خوش‌نویس کرد سوری، بود. مادرش، جوهره محمد حسن صفور، مصری بود. سعاد دختر همسر دوم پدرش بود و در آن شاخهٔ خانواده یکی از سه خواهر بود.
خانواده‌اش بسیار بزرگ بود. پدر و مادرش از هم جدا شدند و مادرش بعدها با عبدالمنعم حافظ ازدواج کرد و از او شش فرزند دیگر داشت. با احتساب همهٔ شاخه‌ها، سعاد با حدود 16 خواهر و برادر تنی و ناتنی رشد کرد. با وجود این خانوادهٔ پرجمعیت، یا شاید به سبب آن، خانواده فوق‌العاده بااستعداد بود. خواهر ناتنی‌اش نجات الصغیره از نامدارترین خوانندگان جهان عرب شد. برادر ناتنی‌اش عزالدین حسنی آهنگ‌ساز و آموزگار موسیقی شد و به سعاد و نجات هر دو آموزش داد. یکی دیگر از خواهران و برادران، سامی حسنی، نوازندهٔ ویولنسل شد. خانهٔ پدر خوش‌نویسشان محفلی برای جامعهٔ خلاق جهان عرب بود.
سعاد استعدادش را زود نشان داد. در سه‌سالگی در برنامهٔ رادیویی محبوب کودکان مصر، بابا شارو، آواز خواند؛ حضوری که لقب «خواهر ماه»، یا اُخت‌القمر، را برایش آورد و سال‌ها همراهش ماند. استعداد بازیگری‌اش را در نوجوانی نویسنده و کارگردان، عبدالرحمن الخمیسی، کشف کرد که در اجرای صحنه‌ای هملت نقش اوفلیا را به او داد و سپس او را برای فیلم حسن و نعیمه در 1959 به کارگردان، هنری برکات، معرفی کرد. او هفده‌ساله بود. این فیلم آغازگر کارنامه‌اش شد.
زمینهٔ تاریخی
کارنامهٔ سعاد حسنی تقریباً دقیقاً هم‌زمان با عصر طلایی سینمای مصر بود. از اواخر دههٔ 1950 تا دههٔ 1970، فیلم مصری نیروی فرهنگی مسلط جهان عرب بود و قاهره گاه «هالیوود خاورمیانه» خوانده می‌شد. فیلم‌ها، ترانه‌ها و ستارگان مصری از مراکش تا عراق دیده و شنیده می‌شدند و موضوع گفت‌وگو بودند. رسیدن بازیگری کردتبار به بالاترین جایگاه این صنعت، هم نشان می‌داد جوامع مهاجر کرد چه اندازه در زندگی فرهنگی عرب ادغام شده‌اند و هم اینکه وقتی استعداد انکارناپذیر باشد، خاستگاه قومی چه اندازه بی‌اهمیت می‌شود.
مصر زیر رهبری جمال عبدالناصر و سپس انور سادات جامعه‌ای در حال دگرگونی سریع بود؛ شهرنشین‌تر، نوگرا و از نظر سیاسی پیچیده. سینما نقشی مستقیم در میانجی‌گری این تغییرها داشت: فیلم‌ها رابطهٔ زنان و مردان، تنش‌های طبقاتی، آرمان‌های سیاسی و فشارهای سنت در برابر تجدد را می‌کاویدند. حسنی در این فضا به‌ویژه مؤثر بود، زیرا گونهٔ تازه‌ای از زنانگی مصری را مجسم می‌کرد: مستقل، امروزی، دلربا و همواره اندکی دور از دسترس. با آغاز افول عصر طلایی در دههٔ 1980، حسنی نیز همراه آن افول کرد و در 1991 کناره گرفت.
دستاوردهای بزرگ و کارنامه
کارنامهٔ سینمایی
نخستین حضور سینمایی حسنی در حسن و نعیمه (1959) او را با حضوری طبیعی بر پرده معرفی کرد. در سه دههٔ بعد با همهٔ کارگردانان مهم سینمای مصر، از جمله یوسف شاهین، هنری برکات و علی بدرخان، که بعدها با او ازدواج کرد، همکاری کرد. در برابر ستارگان مردی چون عمر شریف و حسین فهمی بازی کرد. دامنهٔ توانایی‌اش استثنایی بود: دختران معصوم روستایی، زنان شاغل امروزی، نقش‌های اصلی کمدی، قهرمانان زن تراژیک و شخصیت‌های پیچیدهٔ سیاسی را با باورپذیری یکسان بازی می‌کرد.
ماندگارترین نقشش زوزو در مراقب زوزو باش (1972) بود؛ فیلمی چنان گره‌خورده با او که به‌طور گسترده تنها «زوزو» خوانده می‌شد. فیلم‌های مهم دیگرش الکرنک (1975)، بر پایهٔ داستانی از نجیب محفوظ دربارهٔ شکنجه زیر نظر پلیس مخفی ناصر؛ شفیقه و متولی (1978)، تراژدی‌ای عامیانه؛ و وحشی (1979) بودند که برای آن جایزهٔ دولتی فیلم در بخش بهترین بازیگر زن را گرفت.
در دوران فعالیتش، جایزهٔ بهترین بازیگر زن جشنوارهٔ ملی مصر، پنج بار جایزهٔ وزارت فرهنگ، پنج بار جایزهٔ انجمن فیلم مصر و جایزهٔ بهترین بازیگر زن جشنوارهٔ بین‌المللی فیلم اسکندریه را، در کنار افتخارهای دیگر، به دست آورد. در 1979، رئیس‌جمهور انور سادات شخصاً در روز هنر لوح تقدیری به او داد.
چهرهٔ عمومی و زندگی خصوصی
حسنی چهار بار ازدواج کرد. ازدواج‌های مستندش با فیلم‌بردار صلاح کریم، حدود 1968؛ کارگردان علی بدرخان، در 1970–1981؛ زکی فطین عبدالوهاب، در 1981 و به مدت پنج ماه؛ و فیلم‌نامه‌نویس ماهر عواد، از 1987 تا مرگش، بودند. شایعه‌های مداوم و به‌طور گسترده گزارش‌شده مدعی‌اند که او با خوانندهٔ افسانه‌ای مصر، عبدالحلیم حافظ، نیز پنهانی ازدواج کرده بود، هرچند خانوادهٔ او و خود حافظ در زمان حیاتشان آن را انکار کردند. او فرزندی نداشت.
در 1979، هنگام اجرای صحنه‌های آکروباتیک در نقش هنرمند سیرک در فیلم وحشی، از ناحیهٔ کمر به‌شدت آسیب دید؛ آسیبی که تا پایان عمر بر سلامت او اثر گذاشت. تا اواخر دههٔ 1980، شکستگی ستون فقرات او را روزبه‌روز ناتوان‌تر کرده بود. نخست در مصر، سپس از 1992 در پاریس و سرانجام از 1997 در لندن به دنبال درمان رفت؛ قرار بود چند ماه بماند. هرگز بازنگشت.
گاه‌شمار و رویدادهای کلیدی
حدود اوایل دههٔ 1900 ـ محمد کمال حسنی، پدر کرد او، با خانواده‌اش از سوریه به مصر مهاجرت می‌کند. 26 ژانویهٔ 1943 ـ سعاد محمد کمال حسنی در بولاق قاهره زاده می‌شود. حدود 1946 ـ در سه‌سالگی در برنامهٔ رادیویی کودکان مصر، بابا شارو، آواز می‌خواند و لقب «خواهر ماه» می‌گیرد. 1959 ـ نخستین حضور سینمایی در حسن و نعیمه. 1966 ـ فیلم برای عشق خیلی جوان است اکران می‌شود. 1969 ـ فیلم یک روز، نیل اکران می‌شود. 1969 ـ پدرش محمد کمال حسنی در قاهره درمی‌گذرد. 1971 ـ جایزهٔ بهترین بازیگر زن جشنوارهٔ ملی مصر را می‌گیرد. 1972 ـ مراقب زوزو باش، ماندگارترین فیلمش، اکران می‌شود. 1975 ـ الکرنک اکران می‌شود. 1978 ـ شفیقه و متولی اکران می‌شود. 1979 ـ وحشی اکران می‌شود؛ جایزهٔ بهترین بازیگر زن جوایز دولتی فیلم را می‌گیرد. هنگام فیلم‌برداری به‌شدت از ناحیهٔ کمر آسیب می‌بیند. 1979 ـ در روز هنر از رئیس‌جمهور انور سادات لوح تقدیر می‌گیرد. 1987 ـ با فیلم‌نامه‌نویس ماهر عواد، چهارمین و آخرین همسرش، ازدواج می‌کند. 1991 ـ آخرین فیلم، چوپان و زنان؛ به سبب افت سلامت کناره می‌گیرد. 1992 ـ برای درمان پزشکی مصر را به مقصد پاریس ترک می‌کند. 1997 ـ برای درمان ستون فقرات به لندن می‌رود. 21 ژوئن 2001 ـ پس از سقوط از بالکن طبقهٔ ششم برج استوارت در وست‌مینستر می‌میرد. مقام‌های بریتانیایی آن را خودکشی اعلام می‌کنند. خانواده‌اش این نظر را رد می‌کنند. 2002 ـ دادگاه‌های بریتانیا رسماً مرگ او را خودکشی اعلام می‌کنند. 2006 ـ مجموعهٔ تلویزیونی مصری سیندرلا دربارهٔ زندگی او، با بازی منی زکی، پخش می‌شود. 2011 ـ خواهرش در مصر شکایتی مطرح می‌کند و مدعی می‌شود مقام‌های دولتی پشت مرگ او بوده‌اند. 2013 ـ قاضی مصری تحقیقات را تعلیق می‌کند. سه ناپدیدشدن سعاد حسنی اثر رانیا استفان در هفتهٔ هنر برلین نمایش داده می‌شود.
بحث‌ها، مناقشه‌ها و برداشت‌های نادرست
مرگ در لندن
مرگ سعاد حسنی در 21 ژوئن 2001 همچنان از پرگفت‌وگوترین پرونده‌های حل‌نشده در تاریخ فرهنگی عرب است. او را بر پیاده‌رو بیرون برج استوارت در محلهٔ میدا ویل وست‌مینستر یافتند؛ از بالکن طبقهٔ ششم آپارتمان دوستش نادیا یسری سقوط کرده بود. مقام‌های بریتانیایی در آغاز اطلاعات اندکی ارائه کردند و به گمانه‌زنی شدید رسانه‌ها دامن زدند.
دادگاه‌های بریتانیا سرانجام در 2002 با استناد به افت سلامت و افسردگی گزارش‌شدهٔ او، مرگش را خودکشی اعلام کردند. اما شماری از جزئیات فیزیکی برای بازرسان و افکار عمومی مصر پرسش‌برانگیز بود: بنا بر گزارش‌ها، در توری ایمنی بالکن سوراخی بریده شده بود؛ یک دمپایی در حمام و دیگری نزدیک پنجره پیدا شد؛ گفته می‌شد موی زنی زیر ناخن‌هایش یافته‌اند؛ آپارتمانش آشفته به نظر می‌رسید و همسایگان گزارش دادند اندکی پیش از سقوطش فریاد شنیده‌اند.
خانواده‌اش، به‌ویژه خواهر ناتنی او، جانجاه عبدالمنعم، مدت‌هاست بر قتل او پافشاری می‌کنند. آنان مدعی‌اند حسنی هنگام مرگ بر خاطراتی کار می‌کرد که مقام‌های ارشد دولت مصر را در موقعیت‌هایی رسواکننده دخیل نشان می‌داد. در 2011 شکایتی رسمی در مصر مطرح شد که صفوت الشریف، رئیس پیشین مجلس شورا، حبیب العادلی، وزیر کشور پیشین، و دیگران را متهم می‌کرد. تحقیقات مصر در 2013 به سبب کافی نبودن شواهد تعلیق شد. پرونده هرگز کاملاً حل نشده است.
آیا او کرد بود؟
سعاد حسنی به آن معنایی کرد نبود که چهره‌ای سیاسی یا فرهنگیِ ریشه‌دار در جامعهٔ کردی را کرد توصیف می‌کنند. او در قاهره از مادری مصری زاده شد و همهٔ عمر را به‌عنوان مصری زیست. بااین‌حال، میراث پدری‌اش کردی بود؛ از راه پدرش محمد کمال حسنی، که از خاندان کرد البابا در سوریه می‌آمد. این امر او را چهره‌ای از جامعهٔ پراکندهٔ کرد می‌کند: یکی از کردها و کردتباران بسیاری که سرزمین‌های کردی را ترک کردند و به زندگی فرهنگی جوامع عرب در سراسر خاورمیانهٔ معاصر یاری رساندند. داستانش یادآور آن است که میراث کردی در تاریخ فرهنگی عرب حضوری گسترده‌تر از آنچه معمولاً شناخته می‌شود دارد.
میراث و تأثیر فرهنگی
بیش از دو دهه پس از مرگش، سعاد حسنی همچنان چهره‌ای تعیین‌کننده در حافظهٔ فرهنگی عرب است. فیلم‌هایش هنوز در سراسر جهان عرب دیده می‌شوند. یکی از ترانه‌هایش، «دارم به میدان می‌روم»، به سرود انقلاب مصر در 2011 بدل شد؛ حضوری پس از مرگ که برای زنی که از 1991 از پرده‌ها غایب بود، چشمگیر است.
در 2006، مجموعهٔ تلویزیونی مصری سیندرلا زندگی او را با بازی منی زکی در نقش اصلی به نمایش درآورد. در 2013، مستند تجربی سه ناپدیدشدن سعاد حسنی، ساختهٔ فیلم‌ساز لبنانی رانیا استفان، که تماماً از قطعه‌های فیلم‌های خود حسنی تدوین شده بود، در هفتهٔ هنر برلین نمایش داده شد و آثار او را به مخاطبان بین‌المللی تازه‌ای معرفی کرد.
برای تاریخ کرد، اهمیت او در نقش سیاسی نیست، بلکه در چیزی است که نمایندگی می‌کند: خانواده‌ای کردتبار که سوریهٔ زیر فرمان عثمانی را ترک کرد، در قاهره ساکن شد و یکی از مشهورترین زنان جهان عرب را پروراند. داستان مهاجرت، ادغام فرهنگی و رشته‌های ناپیدای میراث کردی است که به شیوه‌هایی هنوز در حال ردیابی، در تاریخ فرهنگی عرب بافته شده‌اند.
افراد، مکان‌ها و موضوعات مرتبط
نجات الصغیره ـ خواهر ناتنی او و یکی از محبوب‌ترین خوانندگان مصر
محمد کردعلی ـ روشنفکر کرد سوری دیگری که به زندگی فرهنگی عرب شکل داد
صلاح‌الدین ـ مشهورترین کرد در تاریخ عرب که نماد تمدنی گسترده‌تر نیز شد
جامعهٔ پراکندهٔ کرد در جهان عرب ـ الگوی مهاجرت کردها به قاهره، دمشق و بغداد
خوش‌نویسی اسلامی ـ هنری که پدرش در آن استاد بود و خانواده از راه آن به نخبگان فرهنگی قاهره راه یافت
عصر طلایی سینمای مصر ـ زمینهٔ فرهنگی‌ای که حسنی در آن به ستاره بدل شد
عبدالحلیم حافظ ـ خوانندهٔ مصری که شایعه بود پنهانی با او ازدواج کرده است
پرسش‌های متداول
سعاد حسنی که بود؟
سعاد حسنی بازیگر زن و خواننده‌ای مصری بود که در 1943 در قاهره از پدری کردتبار و مادری مصری زاده شد. او در 83 فیلم، میان 1959 و 1991، نقش اصلی ایفا کرد و یکی از بزرگ‌ترین بازیگران زن تاریخ سینمای عرب دانسته می‌شود که به لقب «سیندرلای پردهٔ سینما» شهرت داشت.
آیا سعاد حسنی کرد بود؟
پدرش، محمد کمال حسنی، کردتبار و از خاندان البابا در سوریه بود. او به مصر مهاجرت کرد و خانواده‌اش را در قاهره پروراند. سعاد به‌عنوان مصری زاده شد و زیست، اما میراث پدری‌اش کردی بود؛ ازاین‌رو یکی از مشهورترین کردتباران زندگی فرهنگی عرب در سدهٔ 20 است.
سعاد حسنی چگونه درگذشت؟
او در 21 ژوئن 2001 پس از سقوط از بالکن طبقهٔ ششم آپارتمان دوستی در وست‌مینستر لندن درگذشت. دادگاه‌های بریتانیا در 2002 مرگش را خودکشی اعلام کردند. خانواده‌اش این نظر را رد می‌کنند و مدعی‌اند مأموران دولت مصر او را کشته‌اند. پرونده همچنان حل‌نشده است.
سعاد حسنی بیش از همه به چه شهرت دارد؟
او بیش از همه به نقش زوزو در مراقب زوزو باش (1972) و دامنهٔ استثنایی توانایی‌اش در 83 فیلم شهرت دارد. همچنین برای الکرنک (1975)، شفیقه و متولی (1978) و وحشی (1979) شناخته می‌شود. ترانهٔ او، «دارم به میدان می‌روم»، در انقلاب مصر در 2011 به سرودی برای گردهم‌آیی و بسیج مردم بدل شد.
چرا سعاد حسنی با تاریخ کرد ارتباط دارد؟
پدرش مردی کرد از سوریه بود که به مصر مهاجرت کرد و خوش‌نویس نامدار اسلامی شد. خانه‌اش به کانون فرهنگ هنری عرب بدل شد و دخترش یکی از مشهورترین زنان تاریخ سرگرمی عرب شد. داستانش نشان می‌دهد که میراث کردی چگونه به شیوه‌هایی که به‌ندرت اذعان می‌شوند، در زندگی فرهنگی عرب جای دارد.
منابع و مطالعهٔ بیشتر
عرب نیوز ـ «سعاد حسنی: چهره‌های گوناگون نماد مصری» (اکتبر 2022)
اسکوپ امپایر ـ «7 نکته‌ای که دربارهٔ سیندرلای مصر، سعاد حسنی، نمی‌دانستید» (ژوئن 2022)
مدی مصر ـ «خواهر سعاد حسنی از کتاب تازه‌اش دربارهٔ مرگ مرموز این بازیگر می‌گوید» (ژوئن 2017)
اهرام آنلاین ـ «قاضی مصری تحقیقات دربارهٔ «خودکشی» نماد سینما در 2001 را متوقف می‌کند» (2013)