حسام‌الدین علی بدلیسی نوربخشی (درگذشته در 1494/95) نویسنده و پژوهشگر صوفیِ کرد، از چهره‌های برجستهٔ طریقت نوربخشیه در کردستان و لرستان و پدر ادریس بدلیسی، تاریخ‌نگار نامدار کردِ عثمانی، بود. او عمدتاً از راه آثار مکتوبِ برجای‌مانده‌اش و شهرت پسرش شناخته می‌شود، هرچند دانشنامهٔ ایرانیکا تأیید می‌کند که او به‌خودی‌خود نیز از انتقال‌دهندگان مهم سنت نوربخشی بود.
فهرست مطالب
پیشینه و هویت کردی
از سال‌های نخست زندگی حسام‌الدین تقریباً هیچ نمی‌دانیم. مدخلِ تحسین یازیجی در دانشنامهٔ ایرانیکا می‌گوید که جزئیات زندگی‌نامه‌ای از او باقی نمانده، اما آثارش نشان می‌دهند که تحصیلات خوبی داشت و به هر دو زبان عربی و فارسی مسلط بود. نام او برگرفته از بدلیس بود؛ شهر تاریخیِ کردی در شرق ترکیهٔ امروزی که نام پسرش نیز از آن گرفته شد. به نظر می‌رسد عمدتاً در نواحی بدلیس، تبریز و منطقهٔ گسترده‌ترِ کوهستانی کردستان فعالیت داشت.
طریقت نوربخشیه
نوربخشیه طریقتی صوفیانه بود که به‌صورت شاخه‌ای از کبرویه پدید آمد؛ سنتی که عارف نجم‌الدین کبری (درگذشته در 1221) بنیان گذاشته بود. صورت خاص این طریقت را محمد نوربخش (درگذشته در 1465) شکل داد که نامش را به آن بخشید و ویژگی‌های متمایزش را پایه گذاشت. حسام‌الدین علی بدلیسی پیرو محمد نوربخش شد و احتمال داده می‌شود که سرانجام جانشین او در مقام رهبر عملیِ طریقت در مناطق کردنشین و لرنشین شده باشد.
بنا بر منابع دانشگاهی ترکیه، او در این طریقت به مقام خلیفه (نمایندهٔ معنوی) ارتقا یافت و در گسترش سنت نوربخشی در سراسر کردستان و لرستان نقشی اساسی داشت. او در تبریز تکیه‌ای برای درویشان ساخت و بخش بزرگی از زندگی‌اش را به ارشاد معنوی و آموزش اختصاص داد.
آثار او
از حسام‌الدین علی بدلیسی پنج اثر مستند بر جای مانده که در دانشنامهٔ ایرانیکا ثبت شده‌اند. آثار فارسی: شرح گلشن راز (شرحی بر منظومهٔ عرفانی «گلشن راز»)، اطوار سبعهٔ قلب (دربارهٔ هفت مرتبهٔ قلب) و کلمات و مقالات (گفته‌ها و بحث‌ها). آثار عربی: جامع التنزیل و التأویل (دربارهٔ تفسیر قرآن) و شرح اصطلاحات الصوفیه (شرحی بر اصطلاحات صوفیانه). این آثار حوزه‌های اصلیِ دانش صوفیانه، یعنی تفسیر قرآن، اصطلاحات عرفانی و روان‌شناسی معنوی را در بر می‌گیرند.
زمینهٔ تاریخی
حسام‌الدین در سدهٔ پایانی و پرآشوبِ دولت آق‌قویونلو و هنگام برآمدن صفویان زندگی و فعالیت می‌کرد. این دوره برای طریقت نوربخشیه در کردستان نیازمند حرکت محتاطانه بود: گرایش معنویِ نزدیک به تشیع و پایگاه کردی و لریِ طریقت، هم‌زمان با گسترش قدرت عثمانیان سنی و صفویان شیعه از دو سوی مخالف، آن را در موقعیتی پیچیده قرار می‌داد. او در سال 1494/95 در بدلیس درگذشت؛ در همان دهه‌ای که پسرش ادریس فعالیت خود را در دربار آق‌قویونلو آغاز کرد.
میراث
مستندترین میراث حسام‌الدین علی بدلیسی، پسر اوست. نام کامل ادریس بدلیسی، «مولانا حکیم‌الدین ادریس مولانا حسام‌الدین علی البدلیسی»، نام و عنوان پدرش را در بر دارد و نشان می‌دهد که اعتبار علمیِ حسام‌الدین شایستهٔ توجه و احترام دانسته می‌شد. طریقت نوربخشیه، که حسام‌الدین در خدمت آن بود، تا نسل‌ها پس از مرگش در کردستان اهمیت داشت، هرچند در سده‌های بعد به‌تدریج تحت‌الشعاع سنت نقشبندیهٔ همسو با عثمانیان قرار گرفت.
پرسش‌های متداول
حسام‌الدین علی بدلیسی که بود؟
او پژوهشگر و نویسندهٔ صوفیِ کرد، از چهره‌های برجستهٔ طریقت نوربخشیه در کردستان و لرستان و پدر ادریس بدلیسی، تاریخ‌نگار عثمانی، بود. او در سال 1494/95 در بدلیس درگذشت.
آثار اصلی او چه بودند؟
پنج اثر مستند شده‌اند: به فارسی، شرح گلشن راز، اطوار سبعهٔ قلب و کلمات و مقالات؛ به عربی، جامع التنزیل و التأویل و شرح اصطلاحات الصوفیه. همه در سنت علمیِ صوفیانهٔ تفسیر قرآن، اصطلاحات عرفانی و اخلاق معنوی جای می‌گیرند.
طریقت نوربخشیه چه بود؟
نوربخشیه طریقتی صوفیانه بود که محمد نوربخش (درگذشته در 1465) آن را به‌صورت شاخه‌ای از کبرویه بنیان گذاشت. این طریقت به‌ویژه در کردستان، لرستان و آذربایجان فعال بود و ویژگی معنویِ نزدیک به تشیع داشت که آن را از طریقت‌های غالبِ صوفیانهٔ سنی در آن دوره متمایز می‌کرد.
منابع
تحسین یازیجی، «حسام‌الدین علی بدلیسی نوربخشی»، دانشنامهٔ ایرانیکا، جلد دوازدهم، بخش 5، ص. 490؛ منبع اصلی این مدخل.
شهزاد بشیر، امیدهای مهدوی و رؤیاهای عرفانی: نوربخشیه میان اسلامِ قرون وسطی و دوران مدرن، انتشارات دانشگاه کارولینای جنوبی، 2003.
ویکی‌پدیا، «حسام‌الدین علی بدلیسی»، با استناد به یازیجی / دانشنامهٔ ایرانیکا.