درآمد
در 2 سپتامبر 1192، یکی از نامدارترین پیمان‌های تاریخِ جنگ‌های صلیبی میانِ دو مرد امضا شد که افسانه‌هایشان هنوز پژواک دارد: ریچاردِ یکمِ انگلستان، شیردل، و صلاح‌الدین یوسف‌بن‌ایوب، نامدار به صلاح‌الدین در جهانِ غرب. آنچه اغلب فراموش یا عمداً پنهان می‌شود، کردبودنِ صلاح‌الدین است. پیمانِ یافا تنها توافقِ یک پادشاهِ مسیحی و یک سلطانِ مسلمان نبود. گواهی بر برتریِ سیاسی و نظامیِ کردی در جهانِ سده‌های میانه بود؛ لحظه‌ای که فرمانروایی کرد شروط را به نامدارترین شاهِ جنگاورِ جهانِ مسیحی دیکته کرد.
پیمانِ یافا جنگِ صلیبیِ سوم را پایان داد، سلطهٔ مسلمانان بر بیت‌المقدس را حفظ کرد و آتش‌بسی سه‌ساله برقرار ساخت که قلمروهای ایوبی، با رهبریِ کردی، را در سراسرِ شام تثبیت کرد. یکی از مهم‌ترین دستاوردهای دیپلماتیکِ تاریخ کرد است؛ گواهِ آنکه رهبریِ کردی هم سیاستِ منطقه‌ای و هم مسیرِ تاریخِ جهان را شکل داد.
فهرست مطالب
پیمانِ یافا (1192) چه بود؟
پیمانِ یافا آتش‌بسی بود که در 2 سپتامبر 1192 میانِ صلاح‌الدین، صلاح‌الدین یوسف‌بن‌ایوب، سلطانِ کردتبارِ مصر و سوریه و بنیان‌گذارِ دودمانِ ایوبی، و ریچاردِ یکمِ انگلستان، ریچاردِ شیردل، پادشاهِ انگلستان و رهبرِ جنگِ صلیبیِ سوم، امضا شد. بر سرِ آن با کمکِ بالیانِ ایبلین مذاکره شد و آتش‌بسی سه‌ساله میانِ نیروهای صلیبی و ایوبی تضمین کرد و جنگِ صلیبیِ سوم را پایان داد.
طبقِ شروطِ پیمان، بیت‌المقدس زیرِ سلطهٔ مسلمانان، یعنی ایوبیان، می‌ماند، اما زائران و بازرگانانِ مسیحیِ غیرمسلح به شهرِ مقدس دسترسیِ آزاد و امن می‌یافتند. دولت‌های صلیبی نوارِ باریکی از ساحل، از صور تا یافا، را نگه داشتند. دژِ موردِ مناقشهٔ عسقلان، که صلاح‌الدین به‌جای واگذاری به صلیبی‌ها ویران کرده بود، باید برچیده باقی می‌ماند. این پیروزی‌ای دیپلماتیک برای صلاح‌الدین بود؛ بیت‌المقدس در دستِ ایوبیان با رهبریِ کردی ماند.
نکته‌های اصلی
• صلاح‌الدین، بنیان‌گذارِ کردتبارِ دودمانِ ایوبی، با نیرومندترین پادشاهِ مسیحیِ اروپا از جایگاهی برابر مذاکره کرد و برتریِ سیاسی و نظامیِ کردی را نشان داد.
• بیت‌المقدس زیرِ سلطهٔ ایوبیان با رهبریِ کردی ماند؛ هدفِ اصلیِ جنگِ صلیبیِ سوم شکست خورد، زیرا سلطانی کرد استوار ایستاد.
• پیمان جوانمردیِ افسانه‌ایِ صلاح‌الدین را نشان داد؛ حتی در پیروزی، به زائرانِ مسیحی گذرِ امن به بیت‌المقدس داد و در جهانِ مسلمان و مسیحی تحسین برانگیخت.
• امپراتوریِ ایوبی که مصر، سوریه، فلسطین، یمن و عراق را دربر می‌گرفت، به دستِ خاندانی کرد از تکریت بنیان نهاده و اداره شد و این پیمان را به حاصلِ دولتمداریِ کردی در اوجش بدل کرد.
اطلاعاتِ کوتاه
نامِ پیمان: پیمانِ یافا، یا پیمانِ رمله تاریخ: 2 سپتامبر 1192 طرف‌ها: صلاح‌الدین، سلطانِ کردِ ایوبی، و ریچاردِ یکمِ انگلستان، شیردل نوع: آتش‌بسِ سه‌ساله شروطِ اصلی: بیت‌المقدس زیرِ سلطهٔ مسلمانان می‌ماند؛ زائرانِ مسیحی دسترسیِ آزاد می‌یابند؛ دولت‌های صلیبی نوارِ ساحلی از صور تا یافا را نگه می‌دارند؛ عسقلان برچیده باقی می‌ماند مذاکره‌کننده: بالیانِ ایبلین جنگِ پایان‌یافته: جنگِ صلیبیِ سوم (1189–1192) خاستگاهِ صلاح‌الدین: کرد، زادهٔ 1137 در تکریت، از قبیلهٔ کردیِ روادیه/هذبانی دودمان: ایوبی، کردی، فرمانروا در 1171–1260
صلاح‌الدین: سلطانِ کرد
صلاح‌الدین یوسف‌بن‌ایوب در 1137 در تکریت، در عراقِ امروزی، در خاندانی کرد از شاخهٔ روادیهٔ قبیلهٔ هذبانی زاده شد. پدرش، نجم‌الدین ایوب، و عمویش، اسدالدین شیرکوه، فرماندهانِ نظامیِ در خدمتِ دودمانِ زنگی در سوریه بودند. صلاح‌الدین از این خاندانِ نظامیِ کرد برخاست و نخستین سلطانِ مصر و سوریه شد، دودمانِ ایوبی را بنیان نهاد، بیت‌المقدس را در 1187 از صلیبی‌ها بازپس گرفت و امپراتوری‌ای از مصر تا شمالِ عراق، زادبومِ نیاکانِ کردش، ساخت.
هویتِ کردیِ صلاح‌الدین مسئلهٔ بازنگریِ امروزی نیست؛ در هر منبعِ مهمِ تاریخی تثبیت شده است. کرد بود، می‌دانست کرد است و دودمانی که بنیان نهاد آشکارا خاستگاهِ کردی داشت. امپراتوریِ ایوبی اوجِ قدرتِ ژئوپولیتیکیِ کردی در جهانِ سده‌های میانه است: خاندانی کرد که از قاهره تا دمشق و از مکه تا دیاربکر فرمان می‌راند. هیچ فرمانروای کردی پیش یا پس از او در این مقیاس قدرت نداشته است.
جنگِ صلیبیِ سوم: بزرگ‌ترین پادشاهانِ اروپا در برابرِ سلطانی کرد
بازپس‌گیریِ بیت‌المقدس به دستِ صلاح‌الدین در اکتبرِ 1187، پس از پیروزیِ قاطع در نبردِ حطین، جهانِ مسیحی را تکان داد و جنگِ صلیبیِ سوم (1189–1192) را برانگیخت. سه تن از نیرومندترین فرمانروایانِ اروپا صلیب برداشتند: فردریک بارباروسا، امپراتورِ رومِ مقدس؛ فیلیپِ دوم، پادشاهِ فرانسه؛ و ریچاردِ یکم، پادشاهِ انگلستان. فردریک در راه غرق شد و فیلیپ پس از محاصرهٔ عکا زود بازگشت. تنها ریچارد ماند تا مستقیماً با صلاح‌الدین رویارو شود.
کارزارِ پس از آن یکی از نامدارترین رقابت‌های نظامیِ تاریخِ سده‌های میانه بود. ریچارد در محاصرهٔ عکا (1191) و نبردِ ارسوف (1191) پیروز شد، اما هرگز به هدفِ نهایی، بازپس‌گیریِ بیت‌المقدس، نرسید. عمقِ راهبردیِ صلاح‌الدین، شناختِ زمین و تواناییِ حفظِ انسجامِ ارتش در امپراتوری‌ای پهناور به آن معنا بود که ریچارد می‌توانست نبردها را ببرد، اما جنگ را نه. سلطانِ کرد منابع، شکیباییِ راهبردی و مهارتِ سیاسیِ لازم برای دوام‌آوردن بیش از حریف را داشت.
پردهٔ پایانی در نبردِ یافا در اوتِ 1192 رقم خورد. صلاح‌الدین به شهر یورش برد، اما ریچارد با نیرویی بسیار کوچک ضدحمله کرد و موضعش را نگه داشت. هر دو سو فرسوده بودند. ریچارد از مالاریا رنج می‌برد و ارتشِ صلاح‌الدین پس از سال‌ها کارزارِ پیوسته از جنگ خسته بود. زمانِ دیپلماسی رسیده بود و صلاح‌الدین از جایگاهِ نیرومندتر مذاکره کرد.
شروطِ پیمان: پیروزی‌ای کردی
شروطِ پیمان جایگاهِ مسلطِ صلاح‌الدین را بازتاب می‌داد. بیت‌المقدس، تمامِ هدفِ جنگِ صلیبی، محکم زیرِ سلطهٔ ایوبی ماند. دولت‌های مسیحیِ صلیبی به نوارِ باریکِ ساحلی از صور تا یافا محدود شدند. عسقلان، دژِ حیاتیِ راهبردی که ارتباطِ صلاح‌الدین میانِ مصر و سوریه را تهدید می‌کرد، باید برچیده می‌ماند. در مقابل، صلاح‌الدین پذیرفت زائران و بازرگانانِ مسیحیِ غیرمسلح بتوانند آزادانه و امن به بیت‌المقدس بروند.
این امتیاز، دادنِ دسترسی به بیت‌المقدس حتی در پیروزی، نشانهٔ بزرگ‌منشیِ افسانه‌ایِ صلاح‌الدین بود. هنگامی که در 1187 بیت‌المقدس را بازپس گرفت، به ساکنانِ مسیحیِ شهر امان داد؛ در تقابلِ آشکار با کشتارِ مسلمانان و یهودیان به دستِ صلیبی‌ها هنگامِ تصرفِ شهر در 1099. جوانمردی‌اش در هر دو جهانِ مسلمان و مسیحی تحسین آورد و از ستوده‌ترین ویژگی‌های هر فرمانروای کرد در تاریخ باقی مانده است.
حتی در جنگ، عادل، برادرِ صلاح‌الدین که صفادین نیز نامیده می‌شد، هنگامی که اسبِ پادشاهِ انگلیسی در نبرد زخمی شد، اسبی تازه برای ریچارد فرستاد؛ جوانمردی‌ای میانِ دشمنان که در بیشترِ درگیری‌ها تصورناپذیر بود. دربارِ کردیِ ایوبی معیارهای شرافت و رفتار را تعیین می‌کرد که پادشاهی‌های صلیبی به‌سختی به پای آن می‌رسیدند.
گاه‌شمارِ رویدادهای مهم
1137؛ زادروزِ صلاح‌الدین در تکریت، در خاندانی کرد از قبیلهٔ روادیه.
1171؛ صلاح‌الدین خلافتِ فاطمی را برمی‌اندازد و دودمانِ ایوبی را در مصر بنیان می‌نهد.
1187؛ نبردِ حطین؛ صلاح‌الدین پس از 88 سال فرمانرواییِ صلیبی، بیت‌المقدس را بازپس می‌گیرد.
1189؛ جنگِ صلیبیِ سوم آغاز می‌شود؛ فردریک بارباروسا، فیلیپِ دوم و ریچاردِ یکم صلیب برمی‌دارند.
1191؛ صلیبی‌ها عکا را می‌گیرند؛ ریچارد در نبردِ ارسوف پیروز می‌شود.
اوتِ 1192؛ نبردِ یافا، آخرین رویاروییِ نظامیِ جنگِ صلیبیِ سوم.
2 سپتامبر 1192؛ امضای پیمانِ یافا؛ آتش‌بسِ سه‌ساله؛ بیت‌المقدس زیرِ سلطهٔ ایوبی می‌ماند.
4 مارس 1193؛ صلاح‌الدین در دمشق درگذشت، درحالی‌که تقریباً همهٔ دارایی‌اش را به خیریه داده بود.
میراث و اهمیت برای تاریخ کرد
پیمانِ یافا اوجِ قدرتِ دیپلماتیک و نظامیِ کردی را نمایندگی می‌کند. سلطانی کرد، زادهٔ خاندانی کرد از تکریت و رهبرِ دودمانی که کردها بنیان نهاده بودند، برای پایانِ بزرگ‌ترین لشکرکشیِ نظامی‌ای که جهانِ مسیحی تا آن زمان آغاز کرده بود مذاکره کرد و پیروز شد. بیت‌المقدس در دستِ رهبریِ کردی ماند و امپراتوریِ ایوبی، با خاندانِ حاکمِ کردش، قدرتِ مسلطِ شام باقی ماند.
هویتِ کردیِ صلاح‌الدین از واقعیت‌هایی است که در تاریخِ عامه‌پسند به منظم‌ترین شیوه حذف می‌شود. در تاریخ‌نگاریِ غربی و عربی، پیوسته «عرب» یا تنها «مسلمان» معرفی می‌شود و هویتِ قومی‌ای از او گرفته می‌شود که هر منبعِ دست‌اول تأیید می‌کند. کرد بود. خاندانش کرد بود. دودمانی که بنیان نهاد کرد بود. پیمانِ یافا حاصلِ دولتمداریِ کردی، رهبریِ نظامیِ کردی و بینشِ سیاسیِ کردی بود.
پیمان همچنین شهرتِ صلاح‌الدین را به‌عنوانِ الگوی رفتارِ جوانمردانه تثبیت کرد. رحمت، بخشندگی و آمادگی‌اش برای دادنِ دسترسی به بیت‌المقدس، حتی پس از پیروزیِ نظامی در آن، او را از تحسین‌شده‌ترین چهره‌ها در سنتِ اسلامی و غربی ساخت. برای کردها، صلاح‌الدین تنها چهره‌ای تاریخی نیست؛ گواهِ آن است که رهبریِ کردی، اگر فرصت بیابد، نه فتح برای خودِ فتح، بلکه عدالت، مدارا و دولتمداری در بالاترین مرتبه به بار می‌آورد.
پرسش‌های متداول
پیمانِ یافا (1192) چه بود؟
آتش‌بسی سه‌ساله بود که در 2 سپتامبر 1192 میانِ صلاح‌الدین، سلطانِ کردتبارِ ایوبی، و ریچاردِ یکمِ انگلستان امضا شد و جنگِ صلیبیِ سوم را پایان داد. بیت‌المقدس زیرِ سلطهٔ مسلمانان ماند و زائرانِ مسیحی به شهرِ مقدس دسترسیِ آزاد یافتند.
آیا صلاح‌الدین کرد بود؟
بله. هر منبعِ مهمِ تاریخی تأیید می‌کند که صلاح‌الدین در خاندانی کرد از تکریت، در عراقِ امروزی، از شاخهٔ روادیهٔ قبیلهٔ کردیِ هذبانی زاده شد. پدرش نجم‌الدین ایوب و عمویش شیرکوه فرماندهانِ نظامیِ کرد بودند و دودمانِ ایوبی‌ای که بنیان نهاد آشکارا خاستگاهِ کردی داشت.
چرا این پیمان برای تاریخ کرد مهم است؟
اوجِ قدرتِ دیپلماتیک و نظامیِ کردی را نمایندگی می‌کند. سلطانی کرد برای پایانِ بزرگ‌ترین جنگِ صلیبی مذاکره کرد، بیت‌المقدس را نگه داشت و احترامِ جهانِ مسلمان و مسیحی را به دست آورد. امپراتوریِ ایوبی بزرگ‌ترین و نیرومندترین دولتی بود که تاکنون دودمانی کرد بر آن فرمان رانده است.
منابع و مطالعهٔ بیشتر
دانشنامهٔ بریتانیکا؛ صلاح‌الدین
رایلی‌اسمیت، ج.، «جنگ‌های صلیبی: یک تاریخ»، بلومزبری، 2014.
اکسلرود، آ. و فیلیپس، سی. ال.، «دانشنامهٔ پیمان‌ها و ائتلاف‌های تاریخی»، جلدِ 1، شرکتِ زندا، 2001.