مقدمه
در 17 مه 1639، امپراتوری عثمانی و ایران صفوی در قصر شیرین در غرب ایران معاهده‌ای امضا کردند که سرنوشت کردستان را برای همیشه رقم می‌زد. معاهدهٔ زهاب، که به معاهدهٔ قصر شیرین نیز معروف است، آخرین جنگ از نزدیک به 150 سال جنگ‌های متناوب میان دو امپراتوری را پایان داد و مرزی در میان میهن کردی ترسیم کرد که با تغییرهایی جزئی، هنوز امروز مرزهای ترکیه، عراق و ایران را تعیین می‌کند. این همان معاهده‌ای بود که تقسیم کردستان را دائمی کرد.
اگر صلح آماسیه (1555) نخستین تقسیم رسمی کردستان بود، معاهدهٔ زهاب تثبیت دائمی آن بود. مرزی که این معاهده ایجاد کرد، حدود هفتاد درصد سرزمین کردی را زیر حاکمیت عثمانی قرار داد و سی درصد باقی‌مانده را به ایران صفوی سپرد. هیچ نمایندهٔ کردی در مذاکرات شرکت نکرد. هیچ منفعت کردی در نظر گرفته نشد. دو امپراتوری خطی از میان میهن یک ملت کشیدند و آن خط هرگز پاک نشده است.
فهرست مطالب
معاهدهٔ زهاب چه بود؟
معاهدهٔ زهاب در 17 مه 1639 میان امپراتوری عثمانی و ایران صفوی در قصر شیرین در غرب ایران امضا شد. این معاهده به جنگ عثمانی و صفویِ 1623–1639 پایان داد؛ آخرین جنگ از مجموعه‌ای از درگیری‌های ویرانگر میان دو امپراتوری که تقریباً بدون استثنا در سراسر سرزمین کردی روی داده بودند. این معاهده عموماً تحکیم و تثبیت دائمی صلح پیشین آماسیه (1555) دانسته می‌شود و تقسیم خاور نزدیک و قفقاز میان دو قدرت را تأیید کرد.
بر اساس معاهده، سراسر بین‌النهرین از جمله بغداد به‌طور برگشت‌ناپذیر به عثمانی واگذار شد و صفویان آذربایجان، گرجستان شرقی و سرزمین‌های شرقی کردی، از جمله امارت اردلان، را حفظ کردند. مرز ایجادشده در زهاب چارچوب کلی مرزهای معاصر میان ایران و دولت‌های ترکیه و عراق را پی ریخت. برای کردستان، این به معنای تقسیمی دائمی بود: هفتاد درصد سرزمین کردی زیر حکومت عثمانی و سی درصد زیر حکومت ایران قرار گرفت.
نکات کلیدی
• معاهدهٔ زهاب تقسیم کردستان را دائمی کرد؛ مرزی که میان سرزمین‌های عثمانی و صفوی ایجاد کرد، همچنان مبنای مرزهای معاصر ترکیه و ایران و عراق و ایران است.
• حدود 70% از سرزمین کردی زیر حاکمیت عثمانی و 30% زیر حاکمیت ایران صفوی قرار گرفت؛ تقسیمی که زندگی سیاسی، فرهنگی و اقتصادی کردی را از هم گسیخت.
• هیچ صدای کردی در مذاکرات حضور نداشت؛ با کردستان همچون منطقه‌ای مرزی برای تقسیم برخورد شد، نه میهنی متعلق به ملتی متمایز.
• این معاهده نقطهٔ اوج 125 سال جنگ‌های عثمانی و صفوی (1514–1639) بود که تقریباً به‌تمامی در خاک کردی رخ دادند و در خدمت منافع امپراتوری‌ها، جوامع کرد را ویران کردند.
اطلاعات کوتاه
نام معاهده: معاهدهٔ زهاب؛ همچنین معاهدهٔ قصر شیرین یا توافق کاخ شیرین تاریخ: 17 مه 1639 طرف‌ها: امپراتوری عثمانی، سلطان مراد چهارم؛ و ایران صفوی، شاه صفی اول نوع: معاهدهٔ صلح و توافق دائمی مرزی بند کلیدی برای کردها: تقسیم دائمی کردستان؛ حدود 70% برای عثمانی و حدود 30% برای صفوی درگیری پایان‌یافته: جنگ عثمانی و صفوی در 1623–1639 دستاوردهای عثمانی: سراسر بین‌النهرین از جمله بغداد؛ تأیید تعلق غرب کردستان دستاوردهای صفوی: آذربایجان، گرجستان شرقی، شرق کردستان، شامل اردلان میراث: مرز، مبنای مرزهای معاصر ترکیه و ایران و عراق و ایران را تشکیل می‌دهد اهمیت: دائمی کردن تقسیم کردستان
بستر تاریخی: 125 سال جنگ در خاک کردی
معاهدهٔ زهاب نقطهٔ اوج 125 سال درگیری عثمانی و صفوی بود که با نبرد چالدران در 1514 آغاز شد. در این دوره، دو امپراتوری بارها جنگیدند؛ در سال‌های 1532–1555، 1578–1590، 1603–1618 و 1623–1639، و صحنهٔ اصلی هر یک از این درگیری‌ها کردستان بود. شهرهای کردی محاصره و اشغال می‌شدند، از دست می‌رفتند و بازپس گرفته می‌شدند. جمعیت‌های کرد آواره می‌شدند، به سربازی گرفته می‌شدند و کشته می‌شدند. هر دو طرف از وفاداری‌های طایفه‌ای کردها بهره‌برداری می‌کردند.
آخرین جنگ (1623–1639) هنگامی آغاز شد که شاه عباس اول صفوی، بغداد و بخش بزرگی از عراق را در 1623 از عثمانی بازپس گرفت. سلطان مراد چهارم عثمانی لشکرکشی بزرگی برای بازپس‌گیری آن آغاز کرد که به محاصرهٔ طاقت‌فرسای بغداد در 1638 انجامید. پس از بازپس‌گیری شهر به دست مراد، هر دو امپراتوری فرسوده بودند. معاهدهٔ زهاب نتیجهٔ این وضعیت بود؛ پذیرش این امر از سوی هر دو طرف که مرزهای شکل‌گرفته در بیش از یک سده جنگ به واقعیتی دائمی بدل شده بودند.
مفاد معاهده: تقسیم دائمی کردستان
معاهدهٔ زهاب عمدتاً ترتیبات سرزمینی صلح آماسیه را با تغییرهایی تأیید کرد. عثمانی سراسر بین‌النهرین، از جمله بغداد، و کنترل خود بر غرب کردستان را حفظ کرد؛ منطقه‌ای شامل دیاربکر، وان، موصل، کرکوک، سلیمانیه و امارت‌های پیشین کردی. صفویان شرق کردستان، از جمله امارت اردلان و مناطق کردنشین غرب ایران، را حفظ کردند.
مرز خطی دقیق روی نقشه نبود، بلکه منطقه‌ای مرزی و پهناور بود که از میان کوه‌های کردنشین و در امتداد رشته‌کوه زاگرس می‌گذشت. تا سدهٔ 19 تلاشی برای تعیین دقیق مرز صورت نگرفت و این فرایند کمیسیون‌های بین‌المللی متعدد، میانجی‌گری بریتانیا و روسیه و معاهدات ارزروم (1823 و 1847) را در بر گرفت. اما تقسیم بنیادین، یعنی جدایی کردستان به غربی عثمانی و شرقی ایرانی، در زهاب تثبیت شد و هرگز برچیده نشده است.
تأثیر بر کردستان: ملتی که عامدانه تقسیم شد
معاهدهٔ زهاب مرزی مناقشه‌برانگیز و متغیر را به مرز بین‌المللی دائمی بدل کرد که از قلب کردستان می‌گذشت. طایفه‌ها، خانواده‌ها و جوامع کردی که سده‌ها در سراسر ارتفاعات ارتباط داشتند، اکنون به‌طور دائم با مرزی امپراتوری از هم جدا می‌شدند. کردهای غرب زیر ادارهٔ روزبه‌روز متمرکزتر عثمانی زندگی می‌کردند و کردهای شرق تحت حکومت صفویان و جانشینانشان بودند؛ هر امپراتوری سیاست‌های خود را دربارهٔ هویت، زبان و خودمختاری کردی دنبال می‌کرد.
اتحاد با اشراف کرد نقشی اساسی در توانایی عثمانی برای کنترل جمعیت‌های ترکمنِ هوادار صفویان در آناتولی شرقی و تأمین امنیت سرزمین‌هایی داشت که بعدها مرزهای ترکیهٔ معاصر را تشکیل دادند. حمایت نظامی کردها برای کنترل شرق به دست عثمانی ضروری بود. اما هنگام ترسیم مرزهای دائمی، منافع کردها هیچ انگاشته شد. کردها به ساخت مرز شرقی عثمانی کمک کرده بودند و سپس پشت همان مرز محبوس شدند.
در سوی صفوی، شاهان پیاپی می‌کوشیدند با آموزش اشراف‌زادگان جوان کرد در دربار، جذب کردها به گارد سلطنتی و حفظ روابط تابعیت و حمایت با امیران کرد، مانند امیران خاندان اردلان، متحدان عشایری کرد را کنترل کنند. اما هدف این اقدامات ادغام و کنترل بود، نه خودمختاری. شرق کردستان زیر حکومت ایران با تاریخ طولانی خاص خود از به‌حاشیه‌رانی، همگون‌سازی اجباری و سرکوب آرمان‌های سیاسی کردی روبه‌رو می‌شد.
گاه‌شمار رویدادهای کلیدی
1514؛ نبرد چالدران؛ آغاز درگیری عثمانی و صفوی بر سر سرزمین‌های کردی.
1555؛ صلح آماسیه؛ نخستین تقسیم رسمی کردستان.
1623؛ شاه عباس اول بغداد را بازپس می‌گیرد؛ آخرین جنگ عثمانی و صفوی آغاز می‌شود.
1638؛ سلطان مراد چهارم پس از محاصره‌ای ویرانگر بغداد را بازپس می‌گیرد.
17 مه 1639؛ معاهدهٔ زهاب امضا می‌شود؛ کردستان به‌طور دائم میان امپراتوری‌های عثمانی و صفوی تقسیم می‌شود.
1823 و 1847؛ معاهدات ارزروم برای تعیین دقیق‌تر مرز زهاب تلاش می‌کنند.
1914؛ مرز زهاب سرانجام پس از فعالیت کمیسیون‌های تعیین حدود، به‌عنوان مرزی بین‌المللی به رسمیت شناخته می‌شود.
میراث و اهمیت برای تاریخ کرد
معاهدهٔ زهاب یکی از پرپیامدترین معاهدات در تاریخ کرد است، زیرا تقسیم کردستان را دائمی کرد. هر تقسیم بعدی سرزمین کردی، از توافق سایکس–پیکو تا معاهدهٔ لوزان، بر بنیادی بنا شد که زهاب ایجاد کرد. مرزهای معاصر ترکیه، عراق و ایران که امروز از میان کردستان می‌گذرند، در خطوط اصلی خود همان مرزهایی‌اند که در زهاب در 1639 ترسیم شدند.
این معاهده همچنین پردهٔ پایانی تراژدی‌ای 125 ساله است. از چالدران (1514) تا زهاب (1639)، میهن کردی میدان نبرد اصلی رقابت عثمانی و صفوی بود. شهرهای کردی ویران شدند، جمعیت‌های کرد آواره شدند، خودمختاری سیاسی کردی درهم شکسته شد و در پایان همهٔ اینها، کردستان با مرزی که بدون رضایت کردها ترسیم شد، برای همیشه به دو بخش تقسیم شد.
کردها اغلب بزرگ‌ترین ملت بی‌دولت جهان نامیده می‌شوند. معاهدهٔ زهاب همان نقطه‌ای است که این بی‌دولتی را به‌طور دائم بر نقشهٔ خاورمیانه ثبت کرد. شناخت زهاب برای فهم این امر ضروری است که چرا کردستان امروز همچنان تقسیم‌شده مانده است و چرا مبارزهٔ کردها برای حق تعیین سرنوشت ابداعی معاصر نیست، بلکه پاسخی به سده‌ها تقسیم به دست امپراتوری‌ها است که در دشت‌های چالدران آغاز و در کاخ قصر شیرین تثبیت شد.
پرسش‌های متداول
معاهدهٔ زهاب چه بود؟
معاهدهٔ صلحی که در 17 مه 1639 میان امپراتوری عثمانی و ایران صفوی امضا شد و خاور نزدیک را به‌طور دائم میان دو قدرت تقسیم کرد. این معاهده تقسیم کردستان به مناطق غربیِ عثمانی و شرقیِ صفوی را تأیید و مرزهایی ایجاد کرد که هنوز مبنای مرزهای معاصر ترکیه و ایران و عراق و ایران هستند.
معاهدهٔ زهاب چگونه بر کردستان اثر گذاشت؟
کردستان را به‌طور دائم میان امپراتوری‌های عثمانی و صفوی تقسیم کرد؛ حدود 70% زیر کنترل عثمانی و 30% زیر کنترل ایران قرار گرفت. خانواده‌ها، طایفه‌ها و جوامع کرد با مرزی بین‌المللی که بدون رضایت کردها ترسیم شد، از هم جدا شدند. این تقسیم در مرزهای معاصر ترکیه، عراق و ایران ادامه دارد.
آیا مرزهای معاصر خاورمیانه بر معاهدهٔ زهاب استوارند؟
بله. مرزهای ترکیه و ایران و عراق و ایران، در خطوط اصلی خود، بر مرزی استوارند که در زهاب در 1639 ایجاد شد و بعدها معاهدات ارزروم (1823 و 1847) و کمیسیون‌های بین‌المللی تعیین حدود آن را دقیق‌تر کردند. مرز زهاب در 1914 رسماً به‌عنوان مرزی بین‌المللی به رسمیت شناخته شد.
منابع و مطالعهٔ بیشتر
ایزدی، م. کردها: راهنمایی مختصر، تیلور و فرانسیس، 1992.
وان بروینسن، م. آغا، شیخ و دولت: ساختارهای اجتماعی و سیاسی کردستان، زد بوکس، 1992.
مک‌داول، د. تاریخ معاصر کردها، آی. بی. توریس، 2004.
آتش، س. معاهدهٔ زهاب، 1639: اسطورهٔ بنیان‌گذار یا سند بنیان‌گذار؟ مطالعات ایرانی، جلد 52، 2019.